От Аратти до Арарата: Земля бессмертных богов

[Lion]

Չգիտեմ, առայժմ դա է հավանական թվում: Այլ պարագայում այդ լուլուբեյցիների մասին դժվար է որոշակի բան ասելը...

[Воин301]

2025.12.19

Մի բան մոռացա նշեմ:

560. Արատտան «Սուրբ հմայությունների երկրի» կազմում է, Ունուգը՝ աղյուսաշեն Կուլաբի։ Իմ կարծիքով այս «Սուրբ հմայությունների երկիր»-ը Սուբարտուն է՝ Արմե-Շուպրիան, իսկ Արատտան նրա մայրաքաղաքն է: Հաշվի առնելով այն որ Մոկաց աշխարհը կարելի է հասկանալ և որպես «հմայությունների երկիր» և որպես «մրգերով առատ երկիր», ինչպես նաև այն կարծիքը, որ Արդինի-Մուսասիրը գտնվում էր Մոկաց աշխարհում, կարելի է ենթադրել, որ Արատտան հենց նույն Արդինին է։

Мусасир, скорее всего, располагался в исторической стране «Мокса» Армянского нагорья.

Wikipedia

golden fruit, fruit trees, with their figs and grapes, shall heap the fruit up in great mounds

Enmerkar and the lord of Aratta: translation

Մեկ այլ հետաքրքիր տարբերություն ևս։ Անգլիական թարգմանության մեջ Ուրուրուդ երկիրը պարզապես բաց է թողնված, բայց բնագրում այն կա և թարգմանիչները այդ երկրի փոխարեն գոնե ինչ-որ թարգմանություն չեն գրել։

437 HI.SUHURku6-gin7 kur ur3-ur3-ru-[da]-ni arattaki-ac /ba\-tej3
who darted through the mountains as swiftly as carp swim, reached Aratta

Enmerkar and the lord of Aratta: translation

437. գնաց [ձուկ]ծածանի վտառի նման և հասավ Ուրուրուդանի երկիր՝ Արատտա։

Էնմերկարը և Արատտայի տիրակալը, էջ 33
Արմեն Դավթյան

Իսկ Արմեն Դավթյանի կատարած թարգմանությունից պարզ է դառնում, որ Արատտան Ուրուրուդանի երկրի մի մասն է։ Այս Ուրուրուդանի երկիրը ինչո՞վ է տարբերվում Արարատից։

Մի ուրիշ անգամ էլ կներկայացնեմ ձեզ Մուսասիր՝ Վիշապի բուն և էպոսում հիշատակված Դումուզի Վիշապազունի մասին։

[Воин301]

2025.12.20

"С тех пор, как владычица-сестра моя, светлая Инанна,
В горах камней драгоценно сияющих
Светлым сердцем своим меня избрала,
К кирпичам Кулаба вступить дозволила,
Воистину был Урук болотом, водой покрытым,
Воистину были сухие кочки, тополями заросшие,
Воистину сухой тростник в зарослях с зеленым мешался.
Милостью Энки, владыки Эреду,
Я тростник сухой вырвал, воду я отвел.
Полвека я строил, полвека трудился.

Лугальбанда и Энмеркар

294. “Once upon a time my noble sister, Holy Inana,
295. “From her bright mountain chose me in her holy heart
296. “And made me enter Kulab, the Brickwork.
297. “Unug then was a mere marsh, oozing water.
298. “Where there was dry land Euphrates poplars grew.101
299. “Where there was a reed thicket old and young reeds grew together.
300. “Enki, king of Eridug,
301. “Made me tear out the old reeds and made me drain the water.
302. “Fifty years I was building, fifty years I was working.

EPICS OF SUMERIAN KINGS: The Matter of Aratta, Herman Vanstiphout
The Return of Lugalbanda, p. 151

290-321 ... "Once upon a time my princely sister Inana the pure summoned me in her holy heart from the bright mountains, had me enter brick-built Kulaba. Where there was a marsh then in Unug, it was full of water. Where there was any dry land, Euphrates poplars grew there. Where there were reed-thickets, old reeds and young reeds grew there. Divine Enki who is king in Eridu tore up for me the old reeds, drained off the water completely. For fifty years I built, for fifty years I gave judgments.

Lugalbanda: translation

[295]kur cuba?-ta cag4 kug-ga-ni-a he2-em-ma-ni-pad3-de3-en


Եվ այսպես բոլոր տեղերում, որտեղ գրած է kur cuba թարգմանվել է պարզապես the bright mountains, իսկ Արմեն Դավթյանը թարգմանել է «երկիր Շուբա», որը ավելի տրամաբանական է։ Զետեղեմ իր մեկնաբանությունները

230. Շում․ suba նշանակում է «1. գույնզգույն 2. սուրբ, մաքուր, փայլուն 3. մի տեսակ թանկարժեք քար (ագաթ՞)» ևն։ Բայց, քանի որ այս բառը մեր տեքստում հանդիպում է հատկապես KUR գաղափարագրի հետ, մենք ավելի հակված ենք այստեղ տեսնել Շուբա տեղանուն։ Հավանական է նաև KUR suba-ի «Սուրբ լեռ» կամ «սրբազան լեռ(ներ)» թարգմանությունը։

Էնմերկարը և Արատտայի տիրակալը, էջ 102
Արմեն Դավթյան

432. kur suba-a-ka գրվածը թարգմանում ենք [երկիր] Շուբայական։ Բառացի գրված է․ ընտիր յուղ երկիր/լեռներ շուբայական։ Սա խիստ հավանական է դարձնում այն ենթադրությունը, որ suba-ն այստեղ ո՛չ թե հասարակ անուն է («սուրբ, փայլուն»), այլ հատուկ անուն է՝ տեղանուն։ Ընտիր յուղը կոչվում է [kur]suba-a-ka = [երկիր] Շուբայական, իբր՝ Շուբա երկրից բերված։
Հետաքրքիր վկայություն է հայ. սուբաւիմ (տարբ. սուբառիմ) - «յուղ»[275]։ Պետք է ենթադրել, որ ԲՀ-ի «յուղ» հասարակ անունը ծագում է Սուբա տեղանունից։

[275] «Բառգիրք հայոց», (աշխատասիրությամբ Հ․ Ամալյանի), Երևան, 1975, էջ 291։

Էնմերկարը և Արատտայի տիրակալը, էջ 162
Արմեն Դավթյան

[Воин301]

2025.12.20

Մեր տպավորությամբ, մեկնաբաններն ամեն կերպ փորձել են անհասկանալի ur[3]-ur[3]-ru-[da]-ni բառը ներմուծել նախադասության համատեքստ։ Արդյունքում, նրան վերագրել են ինչ-որ իմաստ և խճճել նախադասությունը։ Ըստ մեզ, ur[3]-ur[3]-ru-[da]-ni-ն հատուկ անուն է՝ տեղանուն։ Այդ պատճառով էլ գրված է KUR սեպով, որ կարելի է համարել դետերմինատիվ-ցուցիչ (և չկարդալ) կամ գաղափարագիր։
Նախկինում մենք կարծիք էին հայտնել, որ ur[3]-ru-[da]-ni գրվածը տեղանուն է, և այդ տեղանունը կապել էինք Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի անվան հետ։ Այժմ մենք ավելի հավանական ենք համարում KUR ur[3]-ru-[da]-ni = երկիր Արարադ-այ զուգադրումը։ Խորենացի. «Որում ոչ կամեցեալ հնազանդ լինել Հայկայ, յետ ծնանելոյ զորդի իւր զԱրամանեակ ի Բաբելոնի՝ չու արարեալ գնայ յերկիրն Արարադայ, որ ի կողմանս հիւսիսոյ...»։ «Ապա զօրաժողով լինի ի վերայ նորա Տիտանեան Բէլ ամբոխիւ հետևակ զօրաց. գայ հասանէ ի հիւսիսի, յերկիրն Արարադայ, մերձ ի տունն Կադմեայ»։

Էնմերկարը և Արատտայի տիրակալը, էջ 163
Արմեն Դավթյան

[Воин301]

2025.12.20

KUR Ur[3]-ur[3]-ru-da-ni Aratta[ki]
«Էնմերքարը և Արատտայի գերագույն քուրմը» վիպերգի 437-րդ տողում գրված է. KUR Ur[3]-ur[3]-ru-da-ni Aratta[ki] [795]: Ի. Կանևան այս KUR Ur[3]-ur[3]-ru-da-ni Aratta[ki] հատվածն ընդհանրապես չի թարգմանել, տեղը դրել է կախման կետեր, իբր անհասկանալի, անթարգմանելի հատված. (Կանևային մոտ տողերի համարակալումը 1-ով տարբերվում է. այստեղ տող 338) "подобно рыбе ... к Аратте приблизился" [796]: Մենք կարծում ենք, որ այստեղ ի դեմս Ur[3]-ur[3]-ru-da-ni բառի, գործ ունենք հատուկ անվան հետ, որ Այրարատ, Արարատ անունն է։ Մեր փաստարկները հետևյալն են.
Քննող վիպերգում երկրների անունները գրվում են հենց այսպես «Kur + տեղանուն»։ Այս դեպքում KUR-ը կարելի է հասկանալ և՛ որպես դետերմինատիվ, և՛ որպես գաղափարագիր։ Հմմտ. տող 166. KUR an-sa[4]-a-an[ki], որ թարգմանված է «the land of Ansan - Անշան երկիրը»։ Թվում էր, թե նույն սկզբունքով թարգմանիչն այստեղ պիտի թարգմանի KUR Ur[3]-ur[3]-ru-da-ni Aratta[ki] = «the land of Ururuta-(ni) Aratta», բայց թարգմանվել է «(հասավ) Արատտա»։

Շումերների երկրագործական ուղեցույցը հայերեն է, էջ 335
Արմեն Դավթյան

Շարունակությունը նույնպես շատ կարևոր է, բայց այս պահի համար այսքանը։

[Lion]

Ապրես, լավ ենք զարգացնում այս թեման...