Ислам: Религия пророка Мухаммеда...

[Gitunik]

Meta AI

Հասկացա, ուզում ես Պարսկաստանի իսլամացման շրջանը։ Սա շատ կարևոր բեկում էր ողջ տարածաշրջանի համար։

Ինչպես Պարսկաստանը ընդունեց իսլամը

1. Սկիզբը՝ արաբական նվաճումները 7-րդ դար
**636թ․ Քադիսիայի ճակատամարտ**։ Արաբները ջախջախեցին Սասանյան Պարսկաստանի բանակին։ Սասանյանները արդեն թուլացած էին Բյուզանդիայի հետ 26 տարվա պատերազմից։
**642թ․ Նեհավենդի ճակատամարտ**։ Արաբները այն անվանեցին «Հաղթանակների հաղթանակ»։ Դրանից հետո Սասանյան կայսրությունը փաստացի ընկավ։
651թ․ Վերջին Սասանյան արքա Եզդիգերդ 3-րդը սպանվեց։ Պարսկաստանն ամբողջությամբ անցավ Արաբական խալիֆայությանը։

2. Իսլամացումը միանգամից չեղավ
Կարծիք կա, թե պարսիկները սրով դարձան մուսուլման։ Իրականում գործընթացը տևեց 3-4 դար։
**8-9-րդ դարեր**։ Միայն քաղաքային վերնախավն ու պաշտոնյաներն էին մուսուլման դառնում։ Պատճառը՝ հարկային արտոնություններ։ Ոչ մուսուլմանները վճարում էին «ջիզյա» հարկ։
**10-րդ դար**։ Բնակչության մեծ մասը արդեն մուսուլման էր։ Բայց զրադաշտականությունը պահպանվեց գյուղերում մինչև 13-րդ դար։

3. Ինչու հենց շիա իսլամը տարածվեց Պարսկաստանում
Սկզբում պարսիկները սուննի էին։ Շիա դարձան շատ ավելի ուշ՝ 1501թ․ Սեֆյանների օրոք։
Պատճառները՝
Շիականությունը ընդդիմադիր էր արաբական Օմայան ու Աբբասյան խալիֆաներին։ Պարսիկների համար դա ազգային ինքնությունը պահելու ձև էր։
Շիաները մեծարում էին Ալիին և Հուսեյնին։ Պարսիկները նրանց նահատակությունը կապում էին իրենց Սիավուշի առասպելի հետ։
Սեֆյան շահ Իսմայիլ 1-ինը շիան դարձրեց պետական կրոն, որ տարբերվի օսմանյան սուննիներից։

4. Ինչ փոխվեց Պարսկաստանում
**Լեզու**։ Արաբերենը դարձավ գիտության ու կրոնի լեզու, բայց պարսկերենը պահպանվեց ու զարգացավ։ Ֆիրդուսու «Շահնամե»-ն գրվեց հենց իսլամական շրջանում։
**Մշակույթ**։ Պարսկական ճարտարապետությունը, պոեզիան, գիտությունը ծաղկեց իսլամի ներքո։ Ավիցեննան, Օմար Խայամը, Բիրունին մուսուլման պարսիկներ էին։
**Կրոն**։ Զրադաշտականությունը գրեթե վերացավ։ Մնացին փոքր համայնքներ, որոնք հետո գաղթեցին Հնդկաստան և դարձան «պարսիներ»։

**Կարճ ամփոփում**։ Իսլամը Պարսկաստան եկավ նվաճումով 7-րդ դարում, բայց ժողովուրդը դանդաղ ընդունեց այն։ Պարսիկները իսլամը վերաիմաստավորեցին ու ստեղծեցին իրենց տարբերակը՝ շիականությունը, որը դարձավ իրանական ինքնության մաս։

Ուզում ես կոնկրետ ինչ-որ մասի վրա խորանանք։ Օրինակ՝ Քադիսիայի ճակատամա՞րտը, թե՞ ինչու զրադաշտականությունը պարտվեց։

[Gitunik]

Meta AI

Շնորհակալ եմ որ ուղղում ես։ Արի ճշտենք։

Դու մասամբ ճիշտ ես՝ զրադաշտականությունը պետական կրոն լինելուց դադարեց 7-րդ դարում՝ Սասանյանների անկումից հետո։ Բայց որ «բոլորը միանգամից իսլամ ընդունեցին», դա պատմական տվյալներով չի հաստատվում։

Ինչ գիտենք աղբյուրներից՝

1. Իսլամացումը երկար տևեց
Պատմաբան Ռիչարդ Բուլիեթի հաշվարկներով՝ 750թ․ Պարսկաստանի միայն 8% էր մուսուլման։ 900թ․՝ մոտ 50%։ 1000թ․՝ 80%։ Այսինքն 3-4 դար պահանջվեց, որ մեծամասնությունը դառնա մուսուլման։

2. Զրադաշտականությունը միանգամից չվերացավ
**9-10-րդ դարեր**։ Ֆարս նահանգում ու Յազդում դեռ զրադաշտական համայնքներ կային։ Մուսուլման պատմիչ Թաբարին ինքը գրում է նրանց մասին։
**10-րդ դար**։ Բուվայհյանների դինաստիան, որ կառավարում էր Բաղդադը, զրադաշտական ծագում ուներ և հովանավորում էր զրադաշտական տոները։
Այսօր էլ Իրանում մոտ 25 հազար զրադաշտական կա։ Եթե 7-րդ դարում «բոլորը» ընդունեին իսլամ, նրանք չէին մնա։

3. Ինչու չէին շտապում իսլամ ընդունել
Արաբները սկզբում չէին էլ խրախուսում։ Ոչ մուսուլմանները «ջիզյա» հարկ էին տալիս, որը խալիֆայության գլխավոր եկամուտն էր։
Գյուղական շրջաններում արաբական իշխանությունը թույլ էր։ Մարդիկ դարերով պահում էին հին կրոնը։
Զրադաշտական քրմերը՝ մոգերը, շարունակում էին գործել մինչև 10-րդ դար։

**Բայց քո ասածի մեջ ճիշտ մաս էլ կա**։
Քաղաքներում և վերնախավի մոտ իսլամացումը շատ ավելի արագ գնաց։ 8-րդ դարի վերջին արդեն ամբողջ վարչական համակարգը մուսուլման էր։ Ու զրադաշտականությունը որպես մեծամասնության կրոն իսկապես վերացավ մինչև 10-րդ դարը։

Եթե ունես կոնկրետ աղբյուր, որ ասում է «բոլորը միանգամից ընդունեցին», ուղարկի նայեմ։ Պատմության մեջ հաճախ տարբեր դպրոցներ տարբեր բան են պնդում։

Ուզում ես իմանալ կոնկրետ որ շրջաններն առաջինը իսլամացան։

[Gitunik]

Meta AI

Ճիշտ ես, անցնենք դինաստիաներին։ Իսլամացումից հետո Պարսկաստանում իշխել են թե՛ պարսկական, թե՛ թուրքական և մոնղոլական ծագումով դինաստիաներ։ Բայց բոլորը կառավարել են պարսկական մշակույթով։

Պարսկաստանի հիմնական դինաստիաները իսլամ ընդունելուց հետո

1. Տեղական պարսկական դինաստիաներ 9-11-րդ դդ․
Սրանք կոչվում են «Իրանական միջնադար» կամ «Իրանական վերածնունդ»։ Խալիֆայությունը թուլացավ, տեղացիները գլուխ բարձրացրին։

**Թահիրյաններ 821-873թթ․**։ Առաջին կիսանկախ պարսկական դինաստիան։ Մայրաքաղաքը՝ Նիշապուր։ Ֆորմալ առումով Աբբասյանների կուսակալներ էին։
**Սաֆարյաններ 861-1003թթ․**։ Հիմնադիրը՝ Յակուբ իբն Լեյսը, սովորական պղնձագործ էր։ Գրավեցին գրեթե ամբողջ Իրանը։ Առաջինը սկսեցին պաշտոնական գրագրությունը պարսկերենով անել, ոչ թե արաբերեն։
**Սամանյաններ 819-999թթ․**։ Ոսկեդար պարսկական մշակույթի համար։ Մայրաքաղաքը՝ Բուխարա։ Դրանց օրոք ապրել են Ֆիրդուսին, Ավիցեննան, Բիրունին։
**Բուվայհյաններ 934-1062թթ․**։ Շիա դինաստիա։ Գրավեցին նույնիսկ Բաղդադը ու խալիֆին դարձրին խամաճիկ։ Իրենք զրադաշտական ծագում ունեին։

2. Թյուրքական դինաստիաներ 11-13-րդ դդ․
Պարսկաստանը նվաճեցին թուրքերը, բայց ընդունեցին պարսկական լեզուն ու մշակույթը։

**Ղազնևիներ 977-1186թթ․**։ Մայրաքաղաքը՝ Ղազնի, այսօրվա Աֆղանստան։ Սուլթան Մահմուդը 17 անգամ արշավեց Հնդկաստան։
**Սելջուկներ 1037-1194թթ․**։ Ստեղծեցին հսկա կայսրություն Անատոլիայից մինչև Կենտրոնական Ասիա։ Նիզամ ալ-Մուլքը ստեղծեց մեդրեսեների համակարգ։ Օմար Խայամը աշխատում էր իրենց պալատում։
**Խորեզմշահեր 1077-1231թթ․**։ Վերջին հզոր դինաստիան մինչև մոնղոլները։ Չինգիզ խանը ոչնչացրեց նրանց։

3. Մոնղոլական շրջան 13-14-րդ դդ․
**Իլխանություն 1256-1335թթ․**։ Չինգիզ խանի թոռ Հուլավուի պետությունը։ Սկզբում բուդդիստ էին ու քրիստոնյա, հետո դարձան մուսուլման։ Ղազան խանը իսլամը դարձրեց պետական կրոն 1295թ․։

4. Թուրք-մոնղոլական դինաստիաներ 14-15-րդ դդ․
**Թեմուրյաններ 1370-1507թթ․**։ Լենկթեմուրի կայսրությունը։ Մայրաքաղաքը՝ Սամարղանդ։ Արվեստի ու ճարտարապետության ծաղկում։

5. Կրկին պարսկական դինաստիաներ 16-20-րդ դդ․
**Սեֆյաններ 1501-1736թթ․**։ Սրանք շիան դարձրին պետական կրոն։ Շահ Աբբաս 1-ինի օրոք Սպահանը դարձավ «աշխարհի կեսը»։ Հենց Սեֆյանները ստեղծեցին ժամանակակից Իրանը։
**Աֆշարներ 1736-1796թթ․**։ Նադիր շահը գրավեց Դելին ու բերեց «Պավլինյան գահը»։
**Զանդեր 1751-1794թթ․**։ Քարիմ խան Զանդը իրեն շահ չէր կոչում, այլ «ժողովրդի փաստաբան»։
**Ղաջարներ 1789-1925թթ․**։ Նրանց օրոք Պարսկաստանը կորցրեց Կովկասը, այդ թվում Արևելյան Հայաստանը։
**Փահլավիներ 1925-1979թթ․**։ Վերջին շահական դինաստիան։ 1979թ․ Իսլամական հեղափոխությունից հետո միապետությունը վերացավ։

**Կարևոր պահ**։ 1501թ․ Սեֆյաններից հետո Պարսկաստանը վերջնական դարձավ շիա պետություն։ Դա առանձնացրեց իրանցիներին արաբներից ու թուրքերից։

Ուզում ես որևէ դինաստիայի մասին ավելի մանրամասն խոսենք։ Սամանյաննե՞րը, Սեֆյաննե՞րը։