Огнестрельная революция: Триумф огнестрела в военном деле...

[Lion]

1530-ական թվականների սկզբին կրկին սրվում էին հարաբերությունները Օսմանյան սուլթանության և Սեֆյանների շահության միջև: Գործը մոտենում էր պատերազմի և այս պայմաններում խիստ կարևորվում էր տարածաշրջանի քրդերի դիրքորոշումը: Քրդերի շարքերում առաջնային էր Բաղեշն իր կենտրոն ունեցող ՇԱՄՍԱԴԴԻՆՅԱՆՆԵՐԻ ԷՄԻՐՈՒԹՅԱՆ դիրքորոշումը, որը հանդիսանում էր քրդերի ամենաուժեղ էմիրությունը: Այս ժամանակաշրջանում էմիրությունը ղեկավարում էր Շարաֆ-էդ-Դինը (1507-1533), որը քրդական միջնադարի մի իսկական ներկայացուցիչ էր և որևէ կերպ ուշադրություն չէր դարձնում նոր զարգացումների վրա:

Առաջիկա իրադարձություններում Շարաֆ-էդ-Դինն աստիճանաբար հակվում էր Սեֆյանների կողմը և այս պայմաններում Օսմանյան սուլթանության սուլթան Սուլեյման I Մեծը (1520-1566) որոշեց գահընկեց անել վերջինիս: Ավելի, նախատեսված էր, որ Շամսադդինյաններին պետք է ղեկավարի ղզլբաշական Թեքելիների ցեղի առաջնորդ Ուլամեն, որը, դիմելով փախուստի, ապաստանել էր օսմանների մոտ: Այս պայմաններում էլ հենց 1532 թ-ի հունիսին սկիզբ առավ Թուրք-Պարսկական II պատերազմը (1532-1555), երբ տարածաշրջանում սկսեց գործել օսմանյան 60.000 հոգանոց հարվածային բանակը:

Արդյունքում՝ արդեն 1533 թ-ի սեպտեմբերին Ուլամեի գլխավորած Օսմանյան սուլթանության բանակը 10.000 հոգանոց բանակը Խիզանի մոտ գտնվող Տաջկադաշտի ճ-մ-ում ՀԱՂԹԵՑ Շարաֆ-էդ-Դինի գլխավորած Շամսադդինյանների էմիրության բանակին (5.000), ընդ որում խիզախ հեծելազորային հարձակման ժամանակ լիովին սպասելի գնդակոծության տակ ընկած սեփական 700 հեծյալների հետ միասին ՄԱՐՏՈՒՄ ԸՆԿԱՎ նաև Շարաֆ-էդ-Դինը: Այս պարտությունը զգալի հարված հասցրեց Շամսադդինյանների էմիրությանը, որի դիրքերը մեծապես սասանվեցին: Իրոք, եթե նախկինում տեղական քրդական էմիրությունները, թեկուզև ուժերը ծայրահեղ լարելու, հակառակորդի ոչ բոլոր ուժերի դեմ ելնելու պարագայում և մեծապես հենց անկանոն մարտավարության կիրառմամբ, բայց այնուհանդերձ ինչ-որ կերպ կարողանում էին դիմադրություն կազմակերպել հակառակորդին, ապա այժմ նույն այդ քրդական էմիրություններից ուժեղագույնն, ի դեմս Շամսադդինյանների էմիրության, վերջնականապես զրկվեց նույնիսկ այդ հնարավորությունից, երբ ուժերի անհավասարությունը դարձավ արդեն անհաղթահարելի:

- Հաջորդ տարի, երբ Հայոց 982 թվականն էր, Ուլամեն վերցրեց հեծելազորն ու եկավ Խիզան` գնալով ամիր Շարաֆի վրա։ Պատերազմը տեղի ունեցավ Տաջկադաշտում, որտեղ ամիր Շարաֆը զոհվեց, իսկ նրա ՀԵԾԵԼԱԶՈՐԻՑ էլ ոմանք սպանվեցին, ոմանք էլ փախան,- իր «Տարեգրություն»-ում հայտնում է ժամանակակից Հովհաննես Արճիշեցին, որը լավ ծանոթ էր այդ կողմերի գործերին:

1.jpg (65.39 КБ) 11 просмотров

Ավելի էմոցիոնալ և մանրամասն է, սակայն, արտահայտվում Շարաֆ-էդ-Դինի թոռ, Շամսադդինյանների էմիրության վերջին էմիր ու քրդական Պատմահայր Շարաֆ խանը (1588-1601) («Պատմություն», գիրք 4, բաժին 4, գլուխ 4):

- Շարաֆ խանի դրոշի տակ հավաքվեցին ոչ ավելի, քանի 5.000 հոգի,- հայտնում է քրդական Պատմահայրը, ինչից հետո ավելացնում է,- դրա հետ միասին Շարաֆ խանը հիշեց շահ Թահմասպի մասին և որոշեց մեկնել Ալադաղ ու Ալաշկերտ` Մուսա-Սուլթանի և էմիրների հետևից մարդ ուղարկելով Թավրիզ, զորքը կանչելով ու Ուլամեին մարտ տալով։ Ռոժակիի ղեկավարները, սակայն, չհամաձայնեցին այդ մտքին, հատկապես Սայիդի Ալի աղա Պարտաֆին, որն այդ ժամանակ Շարաֆ խանը լիազորված վեքիլն էր, ինչպես նաև` Ռոժակի ցեղի առաջնորդն ու ավագը։ Սա, անմտության ու հիմարության գերակայությունից, Շարաֆ խանի ներկայությամբ դիվանում հայտարարեց. «Եթե հանկարծ Ռոժակի աշիրաթը Ուլամայի դեմ մարտում անփութություն և եռանդի պակաս դրսևորի, ես կհավաքեմ Բաղեշի շրջանի անհավատն հայերին և նրա դեմ դուրս կգամ»։ Շարաֆ խանը, սակայն, լիակատար վարպետություն ունենալով ավազի ու աստղերի միջոցով գուշակություն անելու արվեստում, հայտարարեց. «Համաձայն ավազների վրա արված գծերի, Ուլամայի աստղն այժմ բարձրունքում է, իսկ մեր աստղն ընկնում է։ Նման պայմաններում պետք չէ մարտի մեջ մտնել»։ Այնուհանդերձ, իմաստազուրկ խոսքերի ու քրդերի դատարկախոսության երեսից նա չկարողացավ հարցին ճիշտ լուծում տալ և փոքր ջոկատով ընդունեց մարտը Ուլամեի մեծաքանակ զորքերի դեմ։ Երբ Ուլամեն մոտեցավ Թաթիգ շրջանի սահմանին, որը պատկանում էր Բաղեշին,- շարունակում է Շարաֆ խանը,- նա նրա դեմ ելավ։ Թշնամական զորքերի հանդիպումը տեղի ունեցավ Թաթիգ ամրոցից մի քիչ հարավ։ Ուլամեն իր բանակի թիկունքը ուղղեց դեպի լեռները, իսկ հերկված դաշտն էլ, որտեղ դուրս էր գալիս առաջապահը, նա ԳԻՇԵՐԸ ԼՑՐԵՑ ՋՐՈՎ` ԶԲԱՂՎԵԼՈՎ ՍԵՓԱԿԱՆ ՇԱՐՔԵՐԻ ԱՄՐԱՑՄԱՄԲ։ Իր զորքի կենտրոնում և թևերում ՆԱ ՆԵՏԱՁԳՆԵՐԻՑ ՈՒ ԵՆԻՉԵՐԻՆԵՐԻՑ ՄԻ ՔԱՆԻ ՇԱՐՔԵՐ ԿԱԶՄԵՑ։ Շարաֆ խանն իր հերթին ևս հակառակորդի դիմաց շարքեր կազմեց։ Ռոժակի աշիրաթի մարդիկ իրենց ինքնավստահությամբ և անխոհեմության արդյունքում բացարձակապես ուշադրություն չդարձրին թշնամու մեծաքանակության ու մարտի համար ոչ հարմար վայրին և մարտական գործողություններ սկսեցին։ Եվ ահա քաջարի ջահելներն և ռազմիկները, նման կատաղած առյուծների ու մոլեգին հովազների, սկիզբ դրեցին ռազմական գործողությունների։ Քաջարի երիտասարդներն և վագրի հոգով ռազմիկները կատաղի առյուծների ու մոլեգին հովազների նման իրար եկան և մարտի խառնաշփոթից բարձրացված փոշին ու ճակատամարտի կրակը երկինքը հասավ։ Այն ժամանակ, երբ ճակատամարտի և մարտի կրակը հասավ Կապելլահին, Ամիր-բեկ Մահմուդին, որի վրա դրված էր Շարաֆ խանի զորքին աջակցելու պարտականությունը, իր մուլազիմամների հետ միասին իրեն կապեց դավաճանության ամոթալի սայլին և արդյունքում, դավաճանելով Շարաֆ խանին, միացավ Ուլամեին։ Այդ ժամանակ դեպքերի բերումով ԳՆԴԱԿԸ ԽՈՑԵԼ ԷՐ ԽԱՆԻ ՁԱԽ ԹԵՎԸ ՈՒ ԵԼԵԼ ԹԻԿՈՒՆՔԻ ԿՈՂՄԻՑ և արդյունքում նա բաց թողեց ձեռքից ձիու կառավարման սանձերը։ Տեսնելով դեպքերի նման զարգացումը` էմիր Շարաֆի ռազմիկները դիմեցին փախուստի, ընդ որում մոտ 700 քաջարիներ, որոնք վարպետորեն տիրապետում էին սրին՝ թշնամու իսկական որսորդներ, այդ օրը զոհվեցին։ Սրանցից 500 մարդ պատկանում էր Ռոժակի ցեղի առաջնորդների որդիներին և նրանք սպանվեցին վեքիլ Սայիդի Ալի աղայի հետ միասին, իսկ Սաքար-բեկի որդին մի քանի այլոց հետ միասին գերի բռնվեց։ Նման դեպքերից հետո Ուլամեն այնտեղից իր սանձերն ուղղեց դեպի Վան և Ոստան՝ վերադարձին ոտք չդնելով Բաղեշի վիլայեթ:

Ահա այսպես, քրդերը ևս տուժվեցին նոր ժամանակների զարգացումներից և վերոգրյալ ճակատամարտը դրա առաջին արտահայտությունն էր: ՆՈՐ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԻ ՈԳԻՆ, սակայն, դեռևս շատերը չէին զգալու…

[Lion]

Սկսած XV դարի երկրորդ կեսից՝ Արևելյան Եվրոպան գրեթե բոլոր, այդ թվում նաև ռազմատեխնիկական, չափանիշներով սկսեց հետ մնալ Արևմտյան Եվրոպայից: Արևելքում ևս, սակայն, այնուհանդերձ տեղ էին հասնում արևմտյան ազդակները և այս գործում հսկայական էր Հռոմեական Սրբազան կայսրության դերը: Հենց վերջինիս հարևանությանն էլ Լեհական թագավորությունը ՊԱՐՏԱԿԱՆ ԵՂԱՎ հրազենի կիրառման վերջին զարգացումներին:

1514 թ-ի սեպտեմբերի 8-ին Ռուս-Լիտվական VII պատերազմի (1512-1522) շրջանակում Լեհական թագավորության և Ռուսական իշխանության 12.000-ական հոգանոց բանակներն իրար եկան ներկայիս Բելոռուսիայի արևելքում՝ Օրշայի ճ-մ-ում։ Փոփոխական ընթացք ունեցած մարտի վերջում, սակայն, Լեհական թագավորության բանակը դիտավորյալ նահանջեց և, առաջ քաշելով հակառակորդին նեղ ձորակների ու ծառերի միջակայքով, ԳՑԵՑ ՍԵՓԱԿԱՆ ՀՐԵՏԱՆՈՒ ԿՐԱԿԻ ՏԱԿ, որի հարվածը վճռեց մարտի ելքը։ Արևմուտքից ստացած դասը, սակայն, ռուսները լավ յուրացրին և շուտով կիրառեցին այն այս անգամ արդեն արևելյան հակառակորդի դեմ - «արևելյան»՝ ամենից առաջ քաղաքական իմաստով:

Իրոք, XVI դարի կեսերի Ղրիմի խանությունից սկիզբ առնող ԹԱԹԱՐՆԵՐԻ ԱՎԱՐԱՌՈՒԱԿԱՆ ԱՐՇԱՎԱՆՔՆԵՐԸ մի իսկական պատուհաս էին դարձել 1547 թ-ից արդեն թագավորության կարգավիճակի հասած Իվան Ահեղի (1533-1584) պետության համար: Բանը հասավ նույնիսկ նրան, որ 1571 թ-ին թաթարները նույնիսկ գրավեցին և այրեցին Մոսկվան, ընդ որում տասնյակ հազարներով ստրկական գերության քշվող մարդկանց, ինչպես նաև թալանվող նյութական հսկայական միջոցների մասին էլ նույնիսկ ավելորդ է խոսել: Նույն այս տարիներին, սակայն, Իվան Ահեղը, լայնորեն կիրառելով ամենից առաջ ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ ՄԱՍՆԱԳԵՏՆԵՐ, լուրջ զարգացում էր ապահովել իր թագավորության հրետանուն: Արդեն 1560-ական թվականներին ռուսական ցարի հրետանին տարածաշրջանում համարվում էր լավագույնը: Բարձր մարտական հատկանիշներով էին աչքի ընկնում նաև ՀԵՏԵՎԱԿ ՀՐԱՁԻԳՆԵՐԸ: Ռուսական հրաձիգների զենքը գտնվում էր ինչ որ տեղ մուշկետի և արկեբուզի միջին մակարդակում՝ համեմատականորեն ավելի թույլ, բայց նաև՝ արագաձիգ: Ռուսական կողմը, սակայն, նոր տեսք տվեց հատկապես հանրահայտ վագենբուրգին՝ ստեղծելով իր հիմքում հրազենն ունեցող «գումակապաշտպանական» մարտավարություն ռուսական տարբերակը:

Ռուսական վագենբուրգը, որն անվանվեց «Гуляй-город», լիովին համապատասխանում էր ԶԲՈՍՆՈՂ ՔԱՂԱՔԻ իր անվանը: Այն հաստ տախտակներ ունեցող սայլերի հավաքածու էր, որը հնարավոր էր երթային վիճակից արագորեն մարտական վիճակի բերել՝ ցանկացած քիչ թե շատ հարթ տարածքում արագորեն ստեղծելով «ռուսական քաղաք», որն այդ ժամանակ հիմնականում իրոք փայտյա ցցապարիսպներ ունեին: Եվ այսպես, ՊԱՏՍՊԱՐՎԵԼՈՎ իր բնույթով ըստ էության դաշտային ամրություն հանդիսացող այդ պատնեշի հետևում, ռուս ռազմիկները հրաձգային զենքերից, ինչպես նաև մանր տրամաչափի հրետանուց կործանարար կրակ էին բացում հակառակորդի վրա: Եվրոպական ռազմական մեքենայի դեմ կիրառելիս այս մարտավարությունը հակասական արդյունքներ էր տալիս, քանզի այն կողմում հրազենը առնվազն չէր զիջում, ռուսականին, եթե նույնիսկ առավել էլ չէր վերջինիցս, սակայն արևելյան տիպի բանակների և, մասնավորապես, Ղրիմի խանության բանակի դեմ արդյունքները հիանալի էին:

Իր հիմքում «զբոսնող քաղաք»-ն ունեցող մարտավարությունը իրենից փաստորեն ներկայացնում էր միջոցների մի ամբողջություն, որը դրան անպատրաստ հակառակորդին և հատկապես այն հակառակորդին, որը թույլ հետևակ ու հրազենային միջոցներ ուներ, դնում էր ՄԱՐՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ՓԱԿՈՒՂՈՒ ԱՌԱՋ` գրոհե՞լ, թե՞ ներքաշվել հեռամարտի բնույթ ստացող տևական մարտի մեջ։ Առաջին և բնական տարբերակը, որը բնորոշ էր բոլոր այն բանակներին, որոնք որպես հիմք ունեին հեծելազորը, բնականաբար գրոհելն էր, սակայն փորձը անառարկելիորեն ցույց տվեց, որ «զբոսնող քաղաք»-ի պաշտպանական բնագիծը հաղթահարել կամ հնարավոր չէր ընդհանրապես, կամ էլ, եթե նույնիսկ հնարավոր էլ էր, ապա գրոհող կողմի համար դա բերում էր չարդարացված մեծ կորուստների։ Մյուս տարբերակը, սակայն, իրենով ևս բավարար ելք չէր ներկայացնում, քանի որ ռուսական բանակի դեմ հեռամարտի բնույթ ունեցող տևական մարտի մեջ մտնելը հրազենային միջոցների հարցում զգալի առավելություն ունեցող և ամուր պաշտպանական դիրքեր գրաված նույն այդ ռուսների բանակի ձեռքում էր հերթական անգամ թողնում բոլոր հաղթական խաղաթղթերը։

1.jpg (98.87 КБ) 9 просмотров

1572 թ-ի հուլիսի սկզբին Ղրիմի խանության 60.000 հոգանոց հիմնականում հեծելազորային բանակը սրընթաց հարձակում ձեռնարկեց Մոսկվայի ուղղությամբ, սակայն, այս անգամ չհասնելով հաջողության, սկսեց արագորեն հետ քաշվել հարավային ուղղությամբ: Իրենց հերթին Իվան Ահեղի զորավարները, իրականացնելով օպերատիվ մի քանի շատ հաջող քայլեր, ի վերջո ստեղծեցին մի իրավիճակ, երբ Ղրիմի խանության բանակը ՍՏԻՊՎԱԾ ԵՂԱՎ ԸՆԴՀԱՐՎԵԼ Մոսկվայից մոտ 50 կմ հարավ դիրքեր գրաված Ռուսական թագավորության 25.000 հոգանոց բանակի հետ: Սկիզբ առավ Մոլոդիի ճ-մ-ը, որը տևեց 1572 թ-ի հուլիսի 29-ից օգոստոսի 2-ը: Ելքը եղավ սպասելի, քանզի մի քանի օր շարունակ իր հիմքում «զբոսնող քաղաք»-ն ունեցող և ամենաակտիվ կերպով հրազեն կիրառող ռուսական բանակի դիրքերի գրոհը թաթարներին որևէ հաջողություն չբերեց, իսկ մարտի վերջին օրն էլ քրիստոնյաների իրականացրած հաջող հակահարձակումը որոշեց ամեն ինչ: Ղրիմի խանության բանակը ծանր պարտություն կրեց, կորցնելով 27.000 զինվոր, այն դեպքում, երբ քրիստոնյաների կորուստ կազմեց հազիվ մոտ 5.000 զինվոր:

Մոլոդիի ճ-մ-ում փայլուն կերպով կիրառված մարտավարությունից Ռուսական թագավորության ռազմական մեքենան հետագայում ևս չհրաժարվեց: Իրոք, դրա կիրառումը նույն Ղրիմի թաթարների դեմ մենք տեսնում ենք նաև 1591 թ-ի հուլիսի 4-ից 5-ը Մոսկվայի մոտ գտնվող Դանիիլովյան վանքի ճ-մ-ում, ընդ որում «զբոսնող քաղաքն» այս անգամ արդարացրեց իրեն նույնիսկ ավելի լավ, քան 1572 թ-ին։ Այս ամրության պաշտպանությամբ ռուսական բանակը մարտաշարք կազմեց, իսկ հեծելազորն էլ, իրականացնելով հաջող հարձակումներ, բազմիցս հաջողեց թշնամուն քաշել սեփական հրազենի կրակի գոտի։

Նույն մարտավարությունը հաջողությամբ կիրառվեց նաև 1612 թ-ի օգոստոսի 22-ից 25-ն ընթացած Մոսկվայի ճ-մ-ում, այս անգամ արդեն Լեհական թագավորության ռազմական մեքենայի դեմ: Ռուսական թագավորության ռազմական մեքենան նույն այս մարտավարությամբ իրականացրեց նաև XVII դարի ՍԻԲԻՐԻ ՆՎԱՃՈՒՄԸ: Նոր ժամանակներից ծնված նոր պատերազմը թևածում էր աշխարհի վրա և վատ էին լինելու բոլոր այն տիրակալների գործերը, որոնք դա չէին նկատում…

[Lion]

Օսմանյան տիպի «գումակապաշտպանական» մարտավարության մասին բավարար խոսվեց, ասվեց նաև, որ այն, այս կամ այն տեսքով, իր ժամանակին սկսեցին կիրառել նաև հարևան ազգերը: Այս մասին դեռևս էլի կխոսենք, սակայն այժմ մի կարևոր ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ:

Իրոք, հիշատակված մարտավարության կիրառման համար անհրաժեշտ էր լավ բանակ ունենալ, դա՝ ամենալայն իմաստով, մի բանակ, որի բաղկացուցիչ մասերը, որպես ՄԵԿ ՀԱՄԱԿԱՐԳ ԿԱՄ ԱՄԲՈՂՋՈՒԹՅՈՒՆ, կհամագործակցեին միմյանց հետ: Օսմանյան հաստիքային բանակը այս խնդիրը որպես կանոն չէր ունենում, օսմանյան ռազմական մեքենան իր լավ ժամանակներում գործում էր ժամացույցի ճշգրտությամբ, սակայն իրական կյանքն ավելի բարդ էր և նույն օսմանյան ռազմական մեքենան հաճախ ստիպված էր լինում մարտի մեջ մտնել այնպիսի պայմաններում, երբ սեփական բանակը կազմված չէր միայն իր հաստիքային ուժերից:

Այս կապակցությամբ հարկ է նշել, որ հիշատակված մարտավարության կարևոր տարրերից մեկն էր ոչ միայն ՈՒԺԵՂ, ԱՅԼԵՎ ԿԱՐԳԱՊԱՀ ԵՎ ՄԱՐՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԱՀՊԱՆՈՂ ՀԵԾԵԼԱԶՈՐ ՈՒՆԵՆԱԼԸ, որը ամենից առաջ կապահովեր մարտակարգի թևերը, ինչպես նաև, սա էլ ասվեց՝ հետագայում հզոր հակահարձակում կկազմակերպեր: Առանց դրա պասիվ պաշտպանություն իրականացնող կենտրոնի գործունեության արդյունավետությունը մեծապես դրվում էր հարցականի տակ: Իրոք, եթե հեծելազորը չէր համագործակցում կենտրոնի հետ, ապա հակառակորդը կարող էր, չկատարելով «կռու պոպոք» հանդիսացող կենտրոնի գրոհ, ուղղակի հարված հասցնել թևերում, առավելության հասնել թևերի հեծելազորի նկատմամբ և ջարդել այն կամ նույնիսկ քշել վերջինիս մարտադաշտից, ինչից հետո, կրկին մի կողմ թողնելով պասիվ դիրքերում մնացած կենտրոնին, տեր ու տիրություն անել շրջակայքում՝ լիարժեք իրացնելով մարտավարական նախաձեռնության պտուղները, ի դեմս ակտիվ գործողությունների: «Նստեք ձեր գումակում»,- նման դեպքում այսպես էր ստացվում,- «իսկ մենք չենք գրոհի ձեզ, բայց փոխարենը տիրություն կանենք շրջակայքում»:

Եվ այսպես, հիշատակված մարտավարության արդյունավետ կիրառման համար անհրաժեշտ էր ոչ միայն հրազեն ու կարգապահություն, այլև՝ ՈՒԺԵՂ ՀԵԾԵԼԱԶՈՐ - սա համարենք ընդհանուր կանոն: Եվ ահա այժմ եկեք դիտարկենք այն դեպքերը, երբ օսմանյան հաստիքային բանակը ինչ որ պատճառով չէր ապահովում այս պայմանը ու տեսնենք, թե ինչ ստացվեց արդյունքում:

1.jpg (71.79 КБ) 9 просмотров

1488 թ-ի օգոստոսի 26-ից 27-ը Օսմանա-Մամլուքյան I պատերազմի (1483-1491) սահմաններում ընթացած Տարսոնի ճ-մ-ում ռազմաքաղաքական դասավորությունն այնպես ստացվեց, որ օսմանյան հեծելազորը շատ քիչ էր կամ գրեթե չկար և օսմանյան բանակը, ըստ էության ներկայացված էր միայն արկեբուզավոր ենիչերիներով, ինչպես նաև՝ հրետանիով: Հաշվարկն այն էր, որ հեծելազորի դերում հանդես կգան այդ ժամանակ պաշտոնական Ստամբուլին ենթակա Ղահրամանյանների, Զուլքադարյանների և Ռամադանյանների թուրքմենական էմիրությունների հեծելազորները: Սրանք, սակայն, ՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻ ՄԵՋ ՉԷԻՆ ԳՏՆՎՈՒՄ օսմանյան ռազմական մեքենայի հետ և նրանց վճռականորեն խորթ էր «գումակապաշտպանական» մարտավարությունը: Հենց այս հանգամանքից էլ օգտվեց Մամլուքյան սուլթանությունը:

Իրոք, ճ-մ-ի առաջին օրը, զերծ մնալով կենտրոնի ուղղությամբ կազմակերպվող հարձակումից, մամլուքյան զորավարները իրենց հեծելազորային հիմնական ուժերով հարված հասցրին թևերում: Արդյունքում՝ օսմանյան ձախ և մամլուքյան աջ թևում Ղահրամանյանների հետ համառ հանդիպակաց հեծելազորային մարտ բռնկվեց, սակայն մյուս թևում Զուլքադարյանները ու Ռամադանյանները ոչ միայն անհաջողության մատնվեցին, այլև ի վերջո դավաճանեցին օսմաններին և անցան մամլուքների կողմը: Որպես ընդհանուր հետևանք՝ պարտություն կրեց նաև Ղահրամանյանների հեծելազորը, ինչից հետո մամլուքները, «ԾԻԾԱՂԵԼՈՎ ԿԵՆՏՐՈՆՈՒՄ ՓԱԿՎԱԾ ՕՍՄԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ», վերջիններիս հեծելազորին ուղղակի քշեցին մարտադաշտից՝ միայն օրվա վերջում վերադառնալով ելման դիրքեր: Օսմանյան կենտրոնը գրեթե չէր մասնակցել մարտին, սակայն այն նաև զրկվել էր մարտավարական հեռանկարից: Արդյունքում՝ մամլուքյան զորավարներն ուզում էին հաջորդ օրը հետ քաշվել, սական, երբ լույսը բացվեց, հետախույզները տեղեկացրին, որ դեռևս գիշերով օսմանյան բանակն ինքն է լքել դիրքերը և հեռացել: Ի դեպ, դեպի օսմանյան տարածքներ հեռանալու ընթացքում էլ Ռամադանյաններին ենթակա թուրքմեն Վարշակները Կիլիկիայի կիրճերից մեկում հաջողացրին դարանը գցել նրանց և հեծելազոր չունեցող օսմաններին զգալի կորուստներ պատճառել: Մյուս օրինակը ևս նման է սրան:

1503 թ-ի հունիսի 20-ին Սեֆյանների շահության և Աղ-Ղոյունլուների էմիրության միջև ընթացող պայքարի սահմաններում Համադանի մոտ գտնվող Ալմագուլակի ճ-մ-ում իրար եկան Սեֆյանները, ինչպես նաև օսմանյան աջակցությունը վայելող էմիր Մուրադի ուժերը: Իրավիճակը նման էր նախորդ օրինակին՝ օսմաններն ուղարկել էին ուժեղ հետևակ և հրետանի, իսկ հեծելազորը պետք է ապահովեր Մուրադը իր Աղ-Ղոյունլու թուրքմեններով: Եվ կրկին եղավ ՆՈՒՅՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ: Իրոք, երբ օսմանները փորձեցին կենտրոնում մի փոքր առաջխաղացում իրականացնել ու հրազենի կրակի տակ վերցնել հակառակորդի շարքերը, Աղ-Ղոյունլուները դա ընկալեցին որպես ընդհանուր հարձակման նշան և ողջ ճակատով հանդիպակաց մարտի մեջ մտան թուրքմենական ոճի պատկանող Սեֆյանների բանակի հետ: Արդյունքում՝ բռնկվեց հեծելազորային համառ հանդիպակաց մարտ, օսմանյան հրազենը որևէ հնարավորություն չստացավ իրեն ցուցադրել, իսկ վերջում էլ Աղ-Ղոյունլուները սկսեցին աստիճանաբար անցնել Սեֆյանների կողմը: Որպես հետևանք՝ Մուրադը ծանր պարտություն կրեց և դա դեռ ինչ որ տեղ Սեֆյանների բարի կամքի դրսևորման արդյունքն էր, որ օսմանյան դաշնակից կորպուսը կարողացավ քիչ թե շատ առանց կորուստների վերադառնալ սեփական տարածքներ:

Եվ այսպես, «գումակապաշտպանական» մարտավարությունը լավն էր ու հատկապես արդյունավետ էր դրան անպատրաստ և հրազենի հարցով թույլ հեծելազորային բանակների դեմ, սակայն կարևորագույն պայման էր նաև այն, որ այդ մարտավարությունը կիրառող ուժն ինքն ունենա ուժեղ հեծելազոր, որը ՄԵԿ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ ՕՐԳԱՆԱՊԵՍ ՀԱՐԱԶԱՏ ՏԵՍՔՈՎ կգործի հրազեն կիրառող ուժերի հետ:

[Lion]

1590 թ-ի մարտի 21-ին կնքված հաշտության համաձայնագրով Թուրք-Պարսկական III պատերազմն (1578-1590) ավարտվեց, ընդ որում հենց նոր Սեֆյանների շահության գահը զբաղեցրած Աբբաս I Մեծի (1588-1629) համար արդյունքները ԾԱՅՐԱՀԵՂ ԱՆՄԽԻԹԱՐ ԷԻՆ: Իրոք, Հայաստանը, Վրաստանը, Աղվանքը և Ատրպատականն ընկան Օսմանյան սուլթանության տիրապետության տակ, իսկ Օսմանյան սուլթանության ու Սեֆյանների շահության սահմանն էլ սկսեց անցնել Կասպից ծովի հարավ-արևմտյան ափերից դեպի հարավ ձգվող Զագրոսյան լեռնաշղթայի ուղիղ գծով:

Երիտասարդ և մեծ ձգտումներով լի Աբբաս I Մեծը, սակայն, որպես լիակատար հակապատկեր իր անգործունյա նախնիների, իշխանությունը ստանձնելուց անմիջապես հետո ձեռնամուխ եղավ իրեն բաժին հասած շահության ռազմավարչական համակարգի ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ԲԱՐԵՓՈԽՄԱՆԸ, ընդ որում կյանքի կոչված խելամիտ միջոցառումները շատ արագ արդյունք ապահովեցին: Նորընծա շահն ամենից առաջ ձեռք զարկեց ռազմական համակարգի բարեփոխմանը, քանի որ վերջին պատերազմից հետո Սեֆյանների շահության բանակի հիմնական մասը կամ ոչնչացված էր, կամ՝ քայքայված, կամ էլ գործում էր կենտրոնական իշխանության դեմ և կենտրոնական իշխանության առջև դրված խնդիրների լուծման տեսանկյունից անօգուտ էր։

Եվ այսպես, գործի դնելով դեռևս իր տիրապետության տակ գտնվող խոշոր ֆինանսական միջոցները, Աբբաս I Մեծն ամենից առաջ հավաքագրեց իրեն հավատարիմ ռազմիկներ կամ, այլ կերպ ասած՝ մեծացրեց ՇԱՀԱԿԱՆ ԳՈՒԼՅԱՄԱԿԱՆ ԿՈՐՊՈՒՍԻ ռազմիկների քանակությունը, ընդ որում որպես գուլյամներ հավաքագրվեցին հիմնականում գերված կամ գնված քրիստոնյա ստրուկներ՝ վրացիներ, հայեր, ինչպես նաև, որոշ և ավելի քիչ քանակությամբ՝ Հյուսիսային Կովկասի լեռնականներ: Հարկ է նշել, սակայն, որ սա ամեն դեպքում ավելին էր, քան գուլյամական կորպուսի ուղղակի մեծացում, քանզի նախկին 4.000 ռազմիկի փոխարեն շահական գուլյամական կորպուսը այժմ սկսեց կազմել 40.000 ռազմիկ, ինչն իրենով ինքնին ներկայացնում էր Սեֆյանների ռազմական ողջ համակարգի ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ՄԱՍԸ: Ավելին, նորընծա գուլյամներին շահը նաև ՆՈՐ ՁԵՎՈՎ ԶԻՆԵՑ, երբ, լայն առևտրական կապեր հաստատելով եվրոպական երկրների հետ, ձեռք բերեց ինչպես հրանոթներ, այնպես էլ հրաձգային զենքի նոր տեսակներ։ Որպես հետևանք, ձեռք բերված 500 հրանոթները սպասարկելու համար նշանակվեցին 12.000 հրետանավորներ, գուլյամական կորպուսում ստեղծվեց 12.000 ռազմիկներից կազմված հրաձիգների մեկ գունդ, իսկ հեծելազորն էլ կազմեց 16.000 հոգի, ընդ որում սրանցից 3.000 հոգին կազմում էին լավագույններից լավագույնները համարվող շահի անձնական թիկնազորի ռազմիկները:

Ավարտին հասցնելով իր բարեփոխումները և ամրացնելով երկրի ռազմավարչական համակարգը՝ Աբբաս I Մեծը ձեռնամուխ եղավ արտաքին ռազմական գործողություններին: Առաջին թիրախը վերջին տասնամյակների Սեֆյանների քաոսից լիուլի օգտված և Իրանական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում զգալի ձեռքբերումներ իրականացրած ուզբեկական Շայբանյանների էմիրությունն էր, որի հենց նոր գահ բարձրացած էմիր Աբդալ-Մումինն (1598) իրեն շատ հանդուգն էր պահում:

1.jpg (52.75 КБ) 8 просмотров

Արդյունքում, առաջանալով դեպի արևելք, Սեֆյանների շահության մոտ 60.000 հոգանոց բանակը 1598 թ-ի օգոստոսի 9-ին Հերաթի ճ-մ-ում դեմ դուրս եկավ Մուհամմեդ խանի գլխավորած Շայբանյանների էմիրության 50.000 հոգանոց, հիմնականում հեծելազորային բանակին: Ուզբեկները գործում էին ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ԴԱՍԱԿԱՆ ՔՈՉՎՈՐ-ՏԱՓԱՍՏԱՆԱՅԻՆ կանոններով և ոչ միայն որևէ լուրջ պատկերացում չունեին հրազենի մասին, այլև, դատելով ըստ ամենայնի չէին էլ պատկերացնում, թե Սեֆյանների շահության երիտասարդ շահը վերջին տարիներին ինչ մահացու գործիքի է վերածել սեփական բանակը: Շայբանյանների էմիրության բանակը գտնվում էր Հերաթում և նրա շրջակայքում տարածվող մի մեծ ճամբարում և այս պայմաններում, որպեսզի խուսափի թշնամու ամրացված դիրքերի գրոհից, Աբբաս I Մեծը դիմեց մարտավարական խորամանկության:

Արդյունքում՝ ամենից առաջ արևմուտքից դեպի Հերաթ տանող կիրճ մտավ շահական հետևակը և ճամբարեց քաղաքի մոտակայքում, ընդ որում հետևակայիններին մի կողմից խստորեն հրամայված էր որևէ կերպ ՉՑՈՒՑԱԴՐԵԼ առկա հրազենը, իսկ մյուս կողմից էլ հանձնարարված էր այն պահել մարտական ու պատրաստ վիճակում: Ավարտելով այս գործողությունը և արժանանալով հեծելազորը որպես հիմք ունեցող ուզբեկների քամհարանքին, որոնք արդեն պատրաստվում էին ճզմել թշնամու հետևակը՝ Աբբաս I Մեծը առաջ ուղարկեց սեփական հեծելազորին, որը մոտեցավ Հերաթի պարիսպներին: Տեսնելով դա՝ Շայբանյանների էմիրության բանակը դուրս եկավ ամրություններից և հարվածեց Սեֆյանների հեծելազորին, որը, ընդունելով մարտը, բայց նաև ցուցադրելով վախ ու շփոթություն, սկսեց հետ քաշվել ԴԵՊԻ ՍԵՓԱԿԱՆ ՀԵՏԵՎԱԶՈՐԸ: Արդյունքում՝ ուզբեկական հեծելազորը, հետապնդելով Սեֆյանների հեծելազորին, ճակատից մոտեցավ, իսկ հետո էլ սկսեց թևանցել շահական հետևակի ամրացված դիրքերը: Շարունակությունը, սակայն, ուզբեկների համար ողբերգական եղավ, քանզի թշնամու բավականին մոտ թողած Սեֆյանների շահության բանակը ի վերջո ՄԱՀԱՑՈՒ ՀՐԱԶԵՆԱՅԻՆ ԿՐԱԿ ԲԱՑԵՑ, իսկ հեծելազորն էլ անցավ հակահարձակման: Որպես հետևանք, Շայբանյանների էմիրության բանակը ծանր պարտություն կրեց, իսկ նրա կորուստներն էլ կազմեցին 30.000 ռազմիկ, ընդ որում դրանց մեջ էր նաև մարտում վերք ստացած և դրանից կարճ ժամանակ անց յուրայինների կողմից սպանված Մուհամմեդ խանը: Ավելի հաջողակ չգտնվեց, սակայն, նաև հեղինակազրկված Աբդալ-Մումինը, որը այս դեպքերից կարճ ժամանակ անց զոհ գնաց յուրայինների իսկ հղացած դավադրությանը: Սրան հակառակ, Սեֆյանների շահության բանակի կորուստը կազմեց 5.000 հոգի:

Այս հաղթանակը պաշտոնական Սպահանին թույլ տվեց վերականգնել Սեֆյանների շահության արևելյան սահմանները Իրանական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելյան լեռներով, սակայն այն միաժամանակ նաև կործանարար եղավ Շայբանյանների գահատոհմի համար, որը շուտով կորցրեց իշխանությունը, իսկ Մավերնահրում գերիշխանության հասած Աստարխանյանների գահատոհմն էլ հիմնեց Բուխարայի խանությունը:

Ահա այսպես ժամանակի զարգացումները չզգալը ծանր գին արժեցավ ուզբեկների սիրված գահատոհմը հանդիսացող Շայբանյանների համար: Սա է իրականությունը՝ միշտ և բոլոր ժամանակներում, պետք է ժամանակի ոգին զգալ և ժամանակի զարգացումենրից հետ չմնալ:

[Lion]

1542 թ-ին չինական մի նավ, որը տեղափոխում էր երեք ՊՈՐՏՈՒԳԱԼԱՑԻ ՎԱՃԱՌԱԿԱՆՆԵՐԻ, ճապոնական Տանեգասիմա կղզու մոտակայքում նավաբեկության ենթարկվեց։ Կղզու իշխանը, տեսնելով իր մոտ հայտնված այդ տարօրինակ մարդկանց ձեռքին եղած ոչ պակաս տարօրինակ առարկաները, հետագայում հիացմունքով պատմում էր.
- Նրանք իրենց հետ ունեին մոտ երկու-երեք ոտնաչափ երկարությամբ ինչ-որ բան, դրսից ուղիղ, ներսից՝ դատարկ, պատրաստված ծանր նյութից: Դրա ձևը չի կարելի համեմատել ոչ մի բանի հետ, որ ես գիտեմ։ Դրանից օգտվելու համար պետք է այն լցնել փոշով և փոքրիկ կապարե կտորներով։ Սպիտակ փոքրիկ նշան դրեք թիրախի վրա, պահեք այդ առարկան ձեռքում, թուլացրեք մարմինը, փակեք մեկ աչքը և կրակը մոտեցրեք անցքին։ Գունդը անսխալ հարվածում է թիրախին,- խոսքը վերջացնում էր առաջին անգամ արկեբուզ տեսած ճապոնացի ազնվականը:

Տանեգասիմա կղզու իշխանը անմիջապես էլ երկու արկեբուզ գնեց և իր դարբնին հանձնարարեց պատրաստել դրանցից։ Նա, սակայն, չկարողացավ պարզել, թե ինչպես է գործում փակաղակի հատվածը։ Երբ ժամանեց մեկ այլ պորտուգալական նավ, սակայն, գործունյա իշխանը իր դստերը պորտուգալացիներին ծառայությանը տվեց և աղջիկը արդարացրեց հոր հույսերը: Արդյունքում՝ Տանեգասիմա կղզու իշխանը շուտով սկսեց ԱՅՆՊԻՍԻ ԱՐԿԵԲՈՒԶՆԵՐ ԱՐՏԱԴՐԵԼ, որոնք նույնքան որակյալ էին, որքան պորտուգալականները։ Ահա այս կերպ ձեռքի հրազենը մուտք գործեց Ծագող Արևի երկիր։

Որպես հետևանք, արկեբուզավորները իր ժամանակի Ճապոնիայի ճակատամարտերում դարձան սովորական, ընդ որում նույն այդ ճակատամարտերի պակաս տեղում ՈՐԵՎԷ ԿԵՐՊ ՉԿԱՐ՝ գահակալական դաժան պայքարում սամուրայները կտրատում էին միմյանց ամենայն բարեխղճությամբ։ Արկեբուզավորները առաջին անգամ կիրառվեցին 1549 թ-ին, իսկ պայքար մղող ամենաուժեղ կլաններից մեկի ղեկավար Օդա Նոբունագան էլ 1575 թ-ին իր ձեռքի տակ արդեն 10 000 արկեբուզավոր ուներ։ Հարկ է նշել, որ արկեբուզների ժողովրդականությունը աճում էր բանակների թվի հետ միասին, ընդ որում, կրկնեք, XVI դարի կեսի Ճապոնիայում նույն այդ բանակներից ոչ միայն շատերն ունեին, այլև բոլորն էլ ձգտում էին հնարավորինս մեծացնել դրանց ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ: Իրոք, գահակալական դաժան պայքարը, որը սամուրայները մղում էին միմյանց դեմ, հարցը բառացիորեն բարձրացնում էր կենաց ու մահու մակարդակի և այս ամենի ֆոնին արկեբուզները շատ տեղին եղան:

Արկեբուզների մեծագույն հաղթահանդեսը, սակայն, տեղի ունեցավ 1575 թ-ի հունիսի 29-ի Նագասինոյի ճ-մ-ում, երբ գահակալական հավակնությունները վերջնականապես պարզելու համար իրար եկան Նագասինոյի ամրոցը պաշարած Կացույորի Տակեդայի 15.000 և նույն այդ ամրոցին օգնության շտապող, վերևում հիշատակված Օդա Նոբունագայի 38.000 հոգանոց բանակները: Օդան քանակապես ավելի քան կրկնակի գերազանցում էր Կացույորին, բայց նա նաև ՄԱՐՏԱՎԱՐԱԿԱՆ ԱՌՈՒՄՈՎ ԳՐԱԳԵՏ ԳՈՐԾԵՑ: Իրոք, Կացույորիի ձեռքի տակ լավ վարժված և հուսալի բանակ կար, որի գլխավոր ուժը շարժուն հեծելազորն էր, ընդ որում մշտական վարժանքները վերջինիս վերածել էին այնպիսի մի ուժի, որի հետ չէր կարելի հաշվի չնստել։ Դրան հակառակ, Օդայի բանակը, չնայած որ ավելի մեծ էր, այնքան էլ ԼԱՎ ՎԱՐԺՎԱԾ ՉԷՐ և հնարավոր է խնդիրներ ունենար լավ կազմակերպված հեծելազորային հարձակմանը ենթարկվելու պարագայում։

1.jpg (38.54 КБ) 6 просмотров

Արդյունքում, հաշվի առնելով այս ամենը, Օդա Նոբունագան իր մոտ առկա 3.000 արկեբուզավորներին հավասար համամասնությամբ տեղակայեց ԴԱՇՏԱՅԻՆ ԱՄՐՈՒԹՅԱՆ ԵՐԵՔ ՇԱՐՔԵՐԻ ՊԱՏՆԵՇԻ ՀԵՏԵՎՈՒՄ՝ հակառակորդի դիմաց: Շարքերից առաջինի դիմաց ջրով լի խանդակ փորվեց, իսկ ամրություններն էլ դիտավորյալ ցածր կառուցվեցին, որպեսզի հակառակորդի հեծելազորը չխուսափի դրանք գրոհելու և վրաներով անցնելու գայթակղությունից: Դրանից հետո շարքերի ղեկավարներին հստակ հրաման տրվեց կրակ բացել միայն ՀԱՄԱԶԱՐԿՈՎ, այդ անել ՀԵՐԹՈՎ և միայն այն դեպքում, երբ թշնամին կլինի առաջին շարքի ՊԱՏՆԵՇԻ ԴԻՄԱՑ: Համազարկի պահը, հասկանալի է, ապահովվում էր կրակային խտություն, իսկ հերթով կրակելու պարագայում էր առկա էր լինելու անընդհատ կրակ: Եվ ի վերջո պատահական չէր նաև երրորդ հրամանը, քանզի արկեբուզավորը կոնկրետ հարձակման պարագայում այսպես թե այնպես հասցնելու էր միայն մեկ կրակոց արձակել, իսկ այդ դեպքում պետք էր հակառակորդին մոտիկ թողնել, որպեսզի վնասը հնարավորինս շատ լինի: Նախատեսվում էր առաջին համազարկով գցել հակառակորդի հեծելազորի հարվածային թափը և, մինչ առաջին շարքի ռազմիկները զենքերը նորից կլիցքավորվեին, վերջինիս կանգնեցնել երկրորդ շարքի կրակով, իսկ հետո էլ պարտության մատնել երրորդ շարքի համազարկով, ինչից հետո զենքերը լիցքավորած առաջին շարքի ռազմիկները պետք է վերսկսեին կրակը, հետո փոխանցեին այն երկորրդ շարքին և այդպես շարունակ: Հեծելազորը Օդա Նոբունագան հասկանալի կերպով թողել էր երկրորդ շարքում՝ հակահարվածի համար:

Ամեն ինչ այս կերպ կարգավորելուց հետո էլ, ահա, խորամանկ Օդա Նոբունագան այնպես արեց, որ երիտասարդ ու տաքարյուն Կացույորի Տակեդայի հեծելազորը գրոհի իր վրա։ Վերջինս իր հերթին սեփական բանակը բաժանել էր 3.000 հոգանոց հինգ մասերի և հենց դրանցով էլ վաղ առավոտյան մի քանի հետևողական հարվածներ հասցրեց Օդա Նոբունագայի բանակին: Արդյունքը, սակայն, հարձակվողների համար ողբալի եղավ, քանզի արկեբուզավորների շարքերը հաղթահարել ոչ մի կերպ չստացվեց, իսկ օրվա կեսին տեղի ունեցած պաշտպանվողների թարմ հեծելազորի հակահարվածն էլ գործը վերջացրեց Կացույորի Տակեդայի բանակի ջախջախիչ պարտությամբ: Հաղթողների և պարտվածների կորուստները գնահատվում են, համապատասխանաբար 5.000 և 10.000 զինվորի չափով, ընդ որում, հաշվի առնելով նրանց սկզբնական թվաքանակը, դրանք քիչ ազդեցություն ունեցան հաղթած կողմի մարտական կարողությունների վրա, սակայն պարտված կողմի համար, ընդհակառակը, ուղղակի աղետալի էին՝ կազմելով բանակի երկու երրորդը։

Այս ճ-մ-ից հետո շատերն իրենց բանակները զինեցի մեծաքանակ արկեբուզներով, իսկ 1582 թ-ի վիճակով էլ ճապոնական բոլոր բանակների մեկ երրորդը միշտ կազմված էր հենց նրանցից։ Միաժամանակ, սակայն, չնայած ամեն ինչ անչափ ակնհայտ էր, շատ սամուրայներ շարունակում էին արհամարհանքով վերաբերել արկեբուզներին, քանզի դրանք, իբր, հեռացնում էին պատերազմը իր անհատական և հերոսական պայքարի տեսքից։ Ճապոնիայում, փաստորեն, ԼԻՈՎԻՆ ՆՈՒՅՆ ՎԻՃԱԿՆ ԷՐ, ինչ Եգիպտոսի մամլուքների պարագայում:

Իրոք, կյանքը ցույց տվեց, որ, թեև մարդկանց բաժանում են հազարավոր կիլոմետրեր, բայց նրանց վարքագիծը նույնն է մնում: Դե ինչ, թող նույնը լինի, սակայն ԱՐԴՅՈՒՆՔԸ ևս նույնն է մնում, քանզի, ով ուզում ես եղիր, եթե ժամանակի շունչը բաց թողեցիր, կործանումդ երաշխավորված է...

[Lion]

1580-ական թվականների վերջին Ճապոնիայում մղվող գահակալական լայնածավալ պայքարը վերջացավ: Արդյունքում պարզվեց, սակայն, որ երկրում առկա են մոտ կես միլիոն ռազմիկներ, որոնք, երկար տասնամյակներ անցկացրած լինելով պատերազմներում, այժմ չէին կարող, սակայն թերևս նաև չէին ուզում ԱՅԼ ԳՈՐԾՈՎ ԶԲԱՂՎԵԼ: Գոնե մի որևէ կերպ իրավիճակը լիցքաթափելու և սեփական իշխանությունն ամրապնդելու մտայնությամբ էլ, ահա, Ճապոնական տերության փաստացի տիրակալ Տոյոտոմի Հիդեյոսին որոշեց այս մարդկանց մի որևէ գործով զբաղեցնել: Ընտրությունը բնականաբար կանգ առավ պատերազմի վրա, իսկ որպես հարձակման թիրախ էլ ընտրվեց Կորեայի թագավորությունը: Թիրախն իրոք հարմար էր ընտրված, քանզի նույն այս ժամանակ Կորեայի թագավորությունը, մեծապես գտնվելով չինական Մինի տերության գաղափարական և քաղաքական ազդեցության տակ, վերջինիս հետ միասին դանդաղ ու աննկատ կերպով անկում էր ապրում: Եվ այսպես, մի կողմում գահակալական պայքարի բուռն տասնամյակներում թրծված սամուրայների բանակն էր, իսկ մյուս կողմում էլ միայն մանր պատերազմներին և հյուսիսի քոչվորների նկատմամբ հեշտ հաղթանակներին սովորած կորեացիների ֆեոդալական ուժերն էին:

Հարկ է նշել, որ կորեացիները դեռևս XV դարից սկզբունքորեն այնուհանդերձ ծանոթ էին հրազենին և այս առումով Մինի տերության ձեռագիրը հստակորեն զգացվում էր, սակայն ողջ խնդիրը կայանում էր նրանում, որ կորեական ռազմական տեսաբանները որևէ կերպ չէին պատկերացնում ՀԱՄԱԶՈՐԱՅԻՆ ՄԱՐՏՈՒՄ ՀՐԱԶԵՆԻ ՄԱՍՍԱՅԱԿԱՆ ԿԻՐԱՌՄԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ, երբ կորեական զինվորականների համար հրազենը շարունակում էր մնալ գուցե ուշագրավ և արդյունավետ, բայց այնուհանդերձ միայն՝ հատվածային կիրառության ենթակա գործիք: Սրան հակառակ՝ մյուս կողմում ճապոնացիներն էին, որոնք իրենց թիկունքում ունեին հրազենի կիրառմամբ մղված գահակալական պատերազմի երկար տասնամյակներ, իսկ դրանցում էլ առկա էին վերջերս հիշատակված Օդա Նոբունագան, նրա արկեբուզավորները և 1375 թ-ի հունիսի 29-ի Նագասինոյի փառահեղ ճ-մ-ը: Ճիշտ է, Օդան խարակիրի էր իրականացրել դեռևս 1582 թ-ին, սակայն Տոյոտոմի Հիդեյոսին ամենայն եռանդով շարունակում էր իր երբեմնի ղեկավարի լավագույն ռազմական ավանդույթները: Ահա հենց այս պայմաններում էլ սկիզբ առավ Իմդինյան պատերազմը (1592-1598 ):

Տոյոտոմի Հիդեյոսին նախատեսում էր Կորեական թագավորության տարածք ներխուժել 220.000 հոգանոց բանակով, սակայն սկզբի համար, որպեսզի ապագա ափհանման համար տեղում հարմար պլացդարմ ստեղծվի, նա 350 նավերով առաջ ուղարկեց Կոնիսի Յուկինագայի գլխավորած 20.000 հոգուց կազմված ԱՌԱՋԱՊԱՀԸ: Նույն այս ժամանակ Կորեայի թագավորությունն ի վիճակի էր զենքի տակ դնել 195.000 զինվոր, ինչպես նաև հույս ունենալ հյուսիսում տեղակայված Մինի տերության 43.000 հոգանոց դաշնակից բանակի վրա, սակայն ողջ խնդիրը կայանում էր նրանում, որ սամուրայները կորեացիներին ԱՆԱԿՆԿԱԼԻ ԲԵՐԵՑԻՆ և կորեացիները չհասցրին ոչ ուժերը կենտրոնացնել, ոչ էլ Մինի տերության բանակին տեղ հասցնել:

1.jpg (35.57 КБ) 5 просмотров

Արդյունքում՝ Կորեական թերակղզու հարավ-արևելքում ափհանում իրականացրած Ճապոնական տերության բանակը, առանց լուր դիմադրության հանդիպելու տիրելով մի քանի ամրությունների, սկսեց շարժվել դեպի հյուսիս: Այս պայմաններում առավելագույնը, որ կարողացան անել Սեուլում, դա մինչ այդ քոչվորների դեմ մարտում աչքի ընկած Սին-Ռիպին ու նրա օգնականներին ոտքի հանելն էր, որոնք, հավաքելով 16.000 հոգանոց մի բանակ, հյուսիսից սկսեցին շարժվել թշնամուն ընդառաջ: Սին-Ռիպի բանակը հիմնականում կազմված էր հեծելազորից, այստեղ հրազեն գրեթե չկար, իսկ դրան հակառակ էլ, Կոնիսի Յուկինագայի այժմ արդեն 18.700 հոգանոց բանակը գործում էր Օդա Նոբունագայի լավագույն ավանդույթներով:

Արդյունքում՝ 1592 թ-ի հունիսի 8-ին կողմերն իրար եկան Կորեական թերակղզու կենտրոնական հատվածում գտնվող Թհանգիմդեի ճ-մ-ում։ Ստեղծված պայմաններում Սին-Ռիպը իրար բերեց իր հեծելազորային ուժերը՝ թիկունքում ունենալով գետ և պատրաստվելով վճռական հարվածով ոչնչացնել ճապոնացիներին: Սրան հակառակ՝ Կոնիսի Յուկինագան արկեբուզավորներին տեղակայեց իր մարտաշարքի կենտրոնի ամրացված դիրքերում, իսկ հեծելազորի և հետևակի մնացած մասն էլ թողեց թևերում ու թիկունքում:
Մարտի սկզբում ճապոնական հեծելազորը կեղծ հարձակում գործեց կորեական բանակի վրա, ինչից հետո դիտավորյալ նահանջեց և, առաջ քաշելով հակառակորդին դեպի ճահճոտ տեղանք, որտեղ կորեական հեծելազորը կորցրեց հարվածի թափը, ԳՑԵՑ ՍԵՓԱԿԱՆ ՀՐԱԶԵՆԻ ԱՆԱԿՆԿԱԼ ԿՐԱԿԻ ՏԱԿ: Ավելին, մինչ Սին-Ռիպը կփորձեր կրկին թափ հաղորդել ճապոնական արկեբուզավորների կրակից ծանր կորուստներ կրող սեփական հեծելազորին, Կոնիսի Յուկինագան աննկատ առաջ շարժեց իր բանակի թևերը, ինչից հետո թևանցեց ու շրջապատեց այդպես էլ մարտակարգը վերականգնել չկարողացած կորեացիներին: Կորեական բանակը ծանր կորուստներ կրեց, իսկ շրջապատումից դուրս պրծած ռազմիկներին էլ սամուրայները հետապնդեցին, սեղմեցին գետին և գրեթե ողջ կազմով ոչնչացրին: Հաղթողները կորցրին մոտ 2.000, իսկ պարտվողները՝ մոտ 12.000 զինվոր:

Արդյունքում՝ ճապոնական հրազենի հարվածներից հրաշքով փրկված Սին-Ռիպը, չկարողանալով տանել պարտության ամոթը, ինքնասպան եղավ, իսկ Ճապոնական տերության բանակն էլ սկսեց առաջանալ Սեուլի ուղղությամբ: Կորեացիները դաժան հատուցեցին իր ժամանակի զարգացումները չնկատելու համար և, եթե ի վերջո էլ քիչ թե շատ հաջող արդյունքով ավարտեցին Իմդինյան պատերազմը, ապա դրա համար պարտական եղան Տոյոտոմի Հիդեյոսիի անժամանակ մահվանը, ինչպես նաև նույն այս տարիներին ամենայն հաջողությամբ ՀՐԱՁԳԱՅԻՆ ԶԵՆՔԵՐ ՈՒ ՀՐԵՏԱՆԻ ԿԻՐԱՌՈՂ սեփական նավատորմի հաջող գործողություններին, որը թշնամու ուժերին կտրեց Ճապոնիայի մայր տարածքից…

[Lion]

1609 թ-ի գարնանը Թուրք-Պարսկական IV պատերազմի (1603-1618) շրջանակում օսմանյան հրամանատարությունը, ցանկանալով հարված հասցնել նաև Միջագետքում գործող ջալալի ապստամբներին, որպես իրեն դաշնակից գործող ՂՐԻՄԻ ԽԱՆՈՒԹՅԱՆ բանակն ուղղեց այս կողմ։ Արդյունքում՝ Միջագետքը հանդարտվեց, իսկ Ղրիմի թաթարներն էլ ուղղություն վերցին դեպի հյուսիս՝ նախատեսելով հայրենի եզերքներ հասնել Հայաստանը և Վրաստանը կտրելու միջոցով:

Այս կապակցությամբ մինչև առաջ անցնելը հարկ է նշել, որ նույն այս ժամանակ հյուսիսում գործող Քարթլիի թագավորության բանակը հսկայական մարտական փորձ ուներ, ընդ որում Քարթլիի վերջին բոլոր արքաներն էլ մեծ ուշադրության էին դարձնում սեփական ռազմական մեքենայում ՀՐԱԶԵՆԻ ԿԻՐԱՌՄԱՆ ՀԱՐՑԵՐԻՆ: Արդյունքում՝ լայնորեն հրազեն կիրառող Քարթլիի թագավորության բանակը, չնայած համեմատական փոքրականակությանը, աչքի էր ընկնում բարձր մարտական հատկանիշներով:

Եվ այսպես, Ղրիմի խանության 40.000 հոգանոց բանակը մտավ Քարթլիի թագավորության տարածք և սկսեց խորանալ երկրում: Այս պայմաններում, միայն վերջին պահին տեղեկանալով թշնամու առաջխաղացման մասին, Քարթլիի թագավորության արքա Լուարսաբ II-ի (1606-1615) գլխավորած 7.000 հոգանոց բանակը, որի մեջ նաև զգալի թվով հայեր կային, սկսեց շարժվել հակառակորդի հետքերով: Հարկ է նշել, որ, թեև քրիստոնյաների բանակի ձևական ղեկավարը տասնյոթնամյա Լուարսաբ II-ն էր, սակայն հսկայական ազդեցություն ուներ նաև տեղական մեծատոհմիկ Գեորգի Սաակաձեն, որը մի ուժեղ և եռանդուն անձնավորություն էր՝ օժտված ԶՈՐԱՎԱՐԱԿԱՆ ՈՒ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԶԳԱԼԻ ՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ: Սկիզբ էր առնում 1609 թ-ի hունիսի 16-ից 17-ն ընթացած Նախադուռի ճ-մ-ը, որը հայտնի է նաև որպես Տաշիսքարիի կամ Քվիշխեթիի ճ-մ:

Այս առումով հետաքրքիր է նշել, որ ճ-մ-ին անմիջապես նախորդող խորհրդակցության ժամանակ, երբ ապագա մարտում կիրառվելիք մարտավարության մասին տարբեր կարծիքներ արտահայտվեցին, ընդ որում քննարկվեց նաև գիշերային հարձակման տարբերակը, Գեորգի Սաակաձեն, ըստ «Քարթլիս-Ցխովրեբա»-ի «Վրաստանի պատմություն 1373-1703 թվականների» երկի Անանուն հեղինակի, ասաց.

1.jpg (35.43 КБ) 4 просмотра

- Եղբայրներ, հավատացեք, այդ մարտն ինձ վստահեք և թող իմ այսօրվա գործը ձեզ օրինակ լինի: Հետևեք ինձ, քանզի ես առյուծի պես կմարտնչեմ: Առավոտյան կշարենք զորքը, այնտեղ, որտեղ նրանք են կանգնած, ԽՐԱՄԱՏ ԿՓՈՐԵՆՔ, ԴՐԱ ՄՈՏ ԿԴՆԵՆՔ ՀՐԱՁԻԳՆԵՐԻՆ և կջարդենք այդ զորքը:

Այս առաջարկը ընդունվեց՝ մանավանդ շուտով ստացված այն տեղեկության ֆոնին, որ թշնամու բանակում հրազեն ընդհանրապես չկա և, ինչպես ըստ նույն Անանունի հայտնում է հետ վերադարձած հետախույզը.

- Ոչ մի զենք, միայն նետեր են, նրանք ուրիշ ոչինչ չունեն, ոչ հրացաններ, ոչ էլ նիզակներ, մարտնչում են միայն նետերով:

Քրիստոնյաների խելացի մարտավարությունը տվեց իր պտուղները և արդյունքը եղավ սպասելի: Իրոք, հմուտ մանևրներով հունիսի 16-ին պարտության մատնելով Ղրիմի խանության բանակի մի մասին, իսկ հունիսի 17-ին էլ ստիպելով թշնամու բանակին ի վերջո այնուհանդերձ մարտի մեջ մտնել, Գեորգի Սաակաձեն հասավ նաև այն բանին, որ վերջինս վաղ առավոտյան հեծելազորային ՀԱՐՁԱԿՄԱՆ ԱՆՑԱՎ խորը խանդակով պաշտպանված ամուր դիրքերում ամրացած Քարթլիի թագավորության հետևակ հրացանակիրների ուղղությամբ: Մարտը տևեց մինչև օրվա երկրորդ կեսը և արդյունքում թշնամու բանակն ի վերջո գլխովին ջախջախվեց, ընդ որում Քարթլիի թագավորության բանակը հետապնդեց թշնամու նաև մնացորդներին և ոչնչացրեց: Հաղթողները կորցրին մոտ 1.000 զինվոր, այն դեպքում, երբ պարտվողների կորուստը կազմեց մոտ 30.000 ռազմիկ:

Ահա այսպես գործեցին վրացիները և փառք ու պատիվ նրանց: Իրոք, XVI դարի երկրորդ կեսի և XVII դարի սկզբի Քարթլիի թագավորության տիրակալները հիանալի զգացին իր ժամանակի շունչը, ինչն էլ նրանց համեմատականորեն փոքր թագավորությանը իր չափերին ոչ բնորոշ ուժ ու հզորություն տվեց:

[Lion]

1621 թ-ի սեպտեմբերի 2-ից հոկտեմբերի 9-ը ներկայիս Ուկրաինայի արևմուտքում գտնվող Խոտինի ճ-մ-ում Լեհական թագավորության 45.000 հոգանոց բանակը, որի շարքում զգալի թիվ էին կազմում նաև զապորոժյան կազակները, իր հիմքում հրազենն ունեցող «գումակապաշտպանական» համառ պաշտպանական մարտերում ծանր կորուստներ պատճառեց և ի վերջո ստիպեց նահանջել անձամբ սուլթան Օսման II-ի (1618-1622) կողմից գլխավորվող Օսմանյան սուլթանության և Ղրիմի խանության 160.000 հոգանոց միացյալ բանակին՝ կորցնելով 14.000, սակայն շարքից հանելով հակառակորդի 42.000 ռազմիկների: Որպես հետևանք, արդեն 1621 թ-ի հոկտեմբերի 9-ին կողմերը հաշտություն կնքեցին, որն, ըստ էության, ամրապնդում էր իրերի առկա վիճակը, որից հետո հետ քաշվեցին ելման դիրքեր:

Հարկ է նշել, որ հենց նոր ավարտված ճակատամարտը քրիստոնյաները անմիջապես էլ սկսեցին ներկայացնել որպես իրենց մեծագույն մի հաղթանակ, քանզի հակառակորդի ծրագրերը խափանվել էին և վերջինիս բանակը հետ էր շպրտվել, ընդ որում հաշվի չէր առնեցվում այն հանգամանքը, որ վերջնական պարտություն օսմանյան ռազմական մեքենան այնուհանդերձ չէր կրել, իսկ կորուստներն էլ, հաշվի առնելով ընդհանուր թվաքանակը, ծանր էին երկուստեք: Այնուհանդերձ, քանի որ պաշտոնական Ստամբուլը հրաժարվել էր իր նկրտումներից, թերևս, իրոք կարելի է ասել, որ, ՉՆԱՅԱԾ ՈՐՈՇ ՎԵՐԱՊԱՀՈՒՄՆԵՐԻ, սակայն, ըստ էության, կար մի հաղթանակ և այս պարագան ոչ միայն լավ էին գիտակցում Ստամբուլում, այլև դրան հիանալի հասու էր նաև Օսման II-ը: Ավելին, երիտասարդ և բավականին առաջադեմ սուլթանը, որը միշտ էլ այս մտքին էր, հենց վերջին իրադարձություններից հետո վերջնականապես համոզվեց, որ օսմանյան ռազմական մեքենան արդեն զիջում էր եվրոպական ռազմական մեքենաներին նույնիսկ ի դեմս նույն այդ ժամանակ այնքան էլ ոչ առաջադեմ Լեհական թագավորության ռազմական մեքենայի, երբ, գործելով փաստորեն մեկը չորսի հարաբերակցությամբ, այդպես էլ ի վիճակի չեղավ հասնել շոշափելի հաջողությամբ:

1.jpg (142.93 КБ) 4 просмотра

Խնդիրը կայանում էր նրանում, որ նույն այս ժամանակահատվածում եվրոպական բանակներում, պայմանավորված այն բանի հետ, որ համընդհանուր էր ձգտումը հնարավորինս մեծ կրակային հզորություն ապահովել, ՄԵԾԱՑԵԼ ԷՐ ՀՐԱՁԻԳՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿԱՐԱՐ ԿՇԻՌԸ և, եթե XVI դարում նույն հրաձիգները կազմում էին հետևակայինների մոտ կեսը, ապա XVI դարի վերջում հետևակայիններին ընդհանուր քանակության մեջ նրանց տեսակարար կշիռը հասավ երկու երրորդի: Այս առումով հարկ է նշել նաև որ, պայմանավորված մուշկետների հաջող կիրառմամբ սառը զենքի տարածման աստիճանական նվազմամբ, պաշտպանական հանդերձավորումից աստիճանաբար դուրս էին գալիս նաև երկաթյա զրահները, որոնք արդեն XVII դարի վերջում հանգեցին առանձին և սովորաբար միայն որպես հեծելազորային առանձին ստորաբաժանումների պաշտպանական հանդերձանքի մի տարրի։ Արդյունքում՝ պարզվեց, սակայն, որ համատարած հրաժարումը երկաթյա զրահավորումից, որն իր հիմքում իրոք օբյեկտիվ պատճառներ ուներ ու պայմանավորված էր ամենից առաջ հենց մուշկետների հարվածային հնարավորություններով, ԻՄԱՍՏԱԶՈՒՐԿ Է ԴԱՐՁՆՈՒՄ արդեն, սակայն, նաև նույն այդ մուշկետների կիրառումը, համենայն դեպս դրանց այն տեսքով, ինչ տեսքով որ դրանք անհրաժեշտ էին հաստ զրահները խոցելու համար և հանուն ինչի այն կիրառողները համակերպվում էին վերջինիս տեխնիկական թերությունների հետ։ Որպես հետևանք, այժմ, երբ տեղի ունեցավ ծանր զրահներից հրաժարում, արդեն և ոչ մի հիմք չմնաց համակերպվել նաև մուշկետների մոտ այնուհանդերձ առկա տեխնիկական թերությունների հետ:

Իրոք, մուշկետը, խնդիր ունենալով ապահովել հարվածային հզոր հնարավորություն, միջին ռազմիկի համար իր չափերով այնուհանդերձ մեծ էր, ծանր էր և անհարմար, իսկ նոր պայմաններում էլ այն փաստորեն արդեն ԱՎԵԼՈՐԴ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՐ: Այս առումով ոչ պակաս կարևոր նշանակություն ունեցավ նաև նոր տիպի հրացանների վրա ավելի արդյունավետ հարվածակայծքարային փակաղակնների կիրառումը, որը եկավ փոխարինելու մուշկետների վրա կիրառվող պատրույգային փակաղակներին, իսկ այդ հանգամանքն էլ ավելի մեծացրեց հրացանների հուսալիությունն ու կիրառման պարզությունը: Որպես հետևանք այս ամենի, սկսած արդեն XVII դարի կեսերից եվրոպական բանակներում սկսեցին մասսայաբար հրաժարվել, ըստ էության, արդեն բարոյապես հնացած մուշկետներից և անցում կատարել հրացաններին, որոնք ավելի թեթև էին, արագ էին լիցքավորվում, կիրառման նրբությունների առումով ավելի հասանելի էին, իսկ հզորությամբ էլ միայն քիչ էին զիջում մուշկետներին, ընդ որում վերջին պարագայի հետ, այլ առավելությունների պարագայում, իսկապես արժեր համակերպվել։ Արդյունքում՝ հիշատակված գործընթացը սկիզբ առավ արդեն XVII դարի երկրորդ կեսին և մեծ զարգացում ապրեց նույն դարի վերջին, իսկ արդեն XVIII դարի առաջին տասնամյակում էլ եվրոպական բոլոր հիմնական բանակներում այն իր ԱՎԱՐՏՈՒՆ ՏԵՍՔՆ ԷՐ ՍՏԱՑԵԼ:

Հարկ է նշել, որ անցումը հրացաններին իր հետ ևս մեկ դրական փոփոխություն բերեց, քանզի այժմ հրացանների հետ միասին սկսեցին կիրառել նաև ՍՎԻՆՆԵՐ և, եթե նախկին մեծ ու ծանր մուշկետի պարագայում սվինի կիրառումը իրեն չէր արդարացնում, ապա այժմ նույն այդ սվինները հիանալի կերպով համադրվեցին նոր և ավելի թեթև հրացանների հետ՝ առիթի դեպքում դրանք վերածելով կարծես նիզակների: Արդեն իսկ ասվեց, որ մինչ այս մի կողմից հստակորեն առկա էր միտում հետևակայինների ընդհանուր քանակության մեջ մեծացնել հենց հրաձիգների տեսակարար կշիռը, բայց մյուս կողմից էլ նույն այդ հանգամանքը արգելակվում էր մերձամարտում հրաձիգների անպաշտպանությամբ, երբ գործառնական մակարդակում հրաձիգների հետ միասին այնուհանդերձ անհրաժեշտ էր ունենալ գոնե որոշ քանակի նիզակակիրներ: Մինչև հրացանների ի հայտ գալը հետևակայինների ընդհանուր կազմում երկու երրորդի չափով հրաձիգ և մեկ երրորդի չափով նիզակակիր ունենալն, ըստ էության, ԱՅՆ ԱՌԱՎԵԼԱԳՈՒՅՆՆ ԷՐ, որին հնարավոր էր հասնել առանց հրաձիգների անվտանգությունը վտանգի տակ դնելու, սակայն այժմ, երբ ծանր մուշկետներին փոփոխության եկած թեթևացրած հրացանները հնարավորություն տվեցին կիրառել նաև սվին, ինչը առիթի դեպքում, ինչպես արդեն ասվեց, հրացանը վերածում էր նիզակի, վերացավ նաև, ըստ էության, արդեն վաղուց իրենց սպառած նիզակակիրներ ունենալու անհրաժեշտությունը։ Արդյունքում՝ հետևազորն արդեն չնչին, սակայն նիզակակիրների հետ այսպես թե այնպես չկապված բացառությամբ, սկսեց կազմվել, ըստ էության, միայն ՍՎԻՆԱՎՈՐ ՀՐԱՑԱՆՆԵՐՈՎ ԶԻՆՎԱԾ ՀԵՏԵՎԱԿԱՅԻՆՆԵՐԻՑ:

[Lion]

1590 թ-ի մարտի 21-ին կնքված հաշտության համաձայնագրով Թուրք-Պարսկական III պատերազմն (1578-1590) ավարտվեց, ընդ որում հենց նոր Սեֆյանների շահության գահը զբաղեցրած Աբբաս I Մեծի (1588-1629) համար արդյունքները ԾԱՅՐԱՀԵՂ ԱՆՄԽԻԹԱՐ ԷԻՆ: Իրոք, Հայաստանը, Վրաստանը, Աղվանքը և Ատրպատականն ընկան Օսմանյան սուլթանության տիրապետության տակ, իսկ Օսմանյան սուլթանության ու Սեֆյանների շահության սահմանն էլ սկսեց անցնել Կասպից ծովի հարավ-արևմտյան ափերից դեպի հարավ ձգվող Զագրոսյան լեռնաշղթայի ուղիղ գծով:

Երիտասարդ և մեծ ձգտումներով լի Աբբաս I Մեծը, սակայն, որպես լիակատար հակապատկեր իր անգործունյա նախնիների, իշխանությունը ստանձնելուց անմիջապես հետո ձեռնամուխ եղավ իրեն բաժին հասած շահության ռազմավարչական համակարգի ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ԲԱՐԵՓՈԽՄԱՆԸ, ընդ որում կյանքի կոչված խելամիտ միջոցառումները շատ արագ արդյունք ապահովեցին: Նորընծա շահն ամենից առաջ ձեռք զարկեց ռազմական համակարգի բարեփոխմանը, քանի որ վերջին պատերազմից հետո Սեֆյանների շահության բանակի հիմնական մասը կամ ոչնչացված էր, կամ՝ քայքայված, կամ էլ գործում էր կենտրոնական իշխանության դեմ և կենտրոնական իշխանության առջև դրված խնդիրների լուծման տեսանկյունից անօգուտ էր։

Եվ այսպես, գործի դնելով դեռևս իր տիրապետության տակ գտնվող խոշոր ֆինանսական միջոցները, Աբբաս I Մեծն ամենից առաջ հավաքագրեց իրեն հավատարիմ ռազմիկներ կամ, այլ կերպ ասած՝ մեծացրեց ՇԱՀԱԿԱՆ ԳՈՒԼՅԱՄԱԿԱՆ ԿՈՐՊՈՒՍԻ ռազմիկների քանակությունը, ընդ որում որպես գուլյամներ հավաքագրվեցին հիմնականում գերված կամ գնված քրիստոնյա ստրուկներ՝ վրացիներ, հայեր, ինչպես նաև, որոշ և ավելի քիչ քանակությամբ՝ Հյուսիսային Կովկասի լեռնականներ: Հարկ է նշել, սակայն, որ սա ամեն դեպքում ավելին էր, քան գուլյամական կորպուսի ուղղակի մեծացում, քանզի նախկին 4.000 ռազմիկի փոխարեն շահական գուլյամական կորպուսը այժմ սկսեց կազմել 40.000 ռազմիկ, ինչն իրենով ինքնին ներկայացնում էր Սեֆյանների ռազմական ողջ համակարգի ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ՄԱՍԸ: Ավելին, նորընծա գուլյամներին շահը նաև ՆՈՐ ՁԵՎՈՎ ԶԻՆԵՑ, երբ, լայն առևտրական կապեր հաստատելով եվրոպական երկրների հետ, ձեռք բերեց ինչպես հրանոթներ, այնպես էլ հրաձգային զենքի նոր տեսակներ։ Որպես հետևանք, ձեռք բերված 500 հրանոթները սպասարկելու համար նշանակվեցին 12.000 հրետանավորներ, գուլյամական կորպուսում ստեղծվեց 12.000 ռազմիկներից կազմված հրաձիգների մեկ գունդ, իսկ հեծելազորն էլ կազմեց 16.000 հոգի, ընդ որում սրանցից 3.000 հոգին կազմում էին լավագույններից լավագույնները համարվող շահի անձնական թիկնազորի ռազմիկները:

Ավարտին հասցնելով իր բարեփոխումները և ամրացնելով երկրի ռազմավարչական համակարգը՝ Աբբաս I Մեծը ձեռնամուխ եղավ արտաքին ռազմական գործողություններին: Առաջին թիրախը վերջին տասնամյակների Սեֆյանների քաոսից լիուլի օգտված և Իրանական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում զգալի ձեռքբերումներ իրականացրած ուզբեկական Շայբանյանների էմիրությունն էր, որի հենց նոր գահ բարձրացած էմիր Աբդալ-Մումինն (1598) իրեն շատ հանդուգն էր պահում:

Արդյունքում, առաջանալով դեպի արևելք, Սեֆյանների շահության մոտ 60.000 հոգանոց բանակը 1598 թ-ի օգոստոսի 9-ին Հերաթի ճ-մ-ում դեմ դուրս եկավ Մուհամմեդ խանի գլխավորած Շայբանյանների էմիրության 50.000 հոգանոց, հիմնականում հեծելազորային բանակին: Ուզբեկները գործում էին ՄԻՋՆԱԴԱՐՅԱՆ ԴԱՍԱԿԱՆ ՔՈՉՎՈՐ-ՏԱՓԱՍՏԱՆԱՅԻՆ կանոններով և ոչ միայն որևէ լուրջ պատկերացում չունեին հրազենի մասին, այլև, դատելով ըստ ամենայնի չէին էլ պատկերացնում, թե Սեֆյանների շահության երիտասարդ շահը վերջին տարիներին ինչ մահացու գործիքի է վերածել սեփական բանակը: Շայբանյանների էմիրության բանակը գտնվում էր Հերաթում և նրա շրջակայքում տարածվող մի մեծ ճամբարում և այս պայմաններում, որպեսզի խուսափի թշնամու ամրացված դիրքերի գրոհից, Աբբաս I Մեծը դիմեց մարտավարական խորամանկության:

1.jpg (50.08 КБ) 4 просмотра

Արդյունքում՝ ամենից առաջ արևմուտքից դեպի Հերաթ տանող կիրճ մտավ շահական հետևակը և ճամբարեց քաղաքի մոտակայքում, ընդ որում հետևակայիններին մի կողմից խստորեն հրամայված էր որևէ կերպ ՉՑՈՒՑԱԴՐԵԼ առկա հրազենը, իսկ մյուս կողմից էլ հանձնարարված էր այն պահել մարտական ու պատրաստ վիճակում: Ավարտելով այս գործողությունը և արժանանալով հեծելազորը որպես հիմք ունեցող ուզբեկների քամհարանքին, որոնք արդեն պատրաստվում էին ճզմել թշնամու հետևակը՝ Աբբաս I Մեծը առաջ ուղարկեց սեփական հեծելազորին, որը մոտեցավ Հերաթի պարիսպներին: Տեսնելով դա՝ Շայբանյանների էմիրության բանակը դուրս եկավ ամրություններից և հարվածեց Սեֆյանների հեծելազորին, որը, ընդունելով մարտը, բայց նաև ցուցադրելով վախ ու շփոթություն, սկսեց հետ քաշվել ԴԵՊԻ ՍԵՓԱԿԱՆ ՀԵՏԵՎԱԶՈՐԸ: Արդյունքում՝ ուզբեկական հեծելազորը, հետապնդելով Սեֆյանների հեծելազորին, ճակատից մոտեցավ, իսկ հետո էլ սկսեց թևանցել շահական հետևակի ամրացված դիրքերը: Շարունակությունը, սակայն, ուզբեկների համար ողբերգական եղավ, քանզի թշնամու բավականին մոտ թողած Սեֆյանների շահության բանակը ի վերջո ՄԱՀԱՑՈՒ ՀՐԱԶԵՆԱՅԻՆ ԿՐԱԿ ԲԱՑԵՑ, իսկ հեծելազորն էլ անցավ հակահարձակման: Որպես հետևանք, Շայբանյանների էմիրության բանակը ծանր պարտություն կրեց, իսկ նրա կորուստներն էլ կազմեցին 30.000 ռազմիկ, ընդ որում դրանց մեջ էր նաև մարտում վերք ստացած և դրանից կարճ ժամանակ անց յուրայինների կողմից սպանված Մուհամմեդ խանը: Ավելի հաջողակ չգտնվեց, սակայն, նաև հեղինակազրկված Աբդալ-Մումինը, որը այս դեպքերից կարճ ժամանակ անց զոհ գնաց յուրայինների իսկ հղացած դավադրությանը: Սրան հակառակ, Սեֆյանների շահության բանակի կորուստը կազմեց 5.000 հոգի:

Այս հաղթանակը պաշտոնական Սպահանին թույլ տվեց վերականգնել Սեֆյանների շահության արևելյան սահմանները Իրանական լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելյան լեռներով, սակայն այն միաժամանակ նաև կործանարար եղավ Շայբանյանների գահատոհմի համար, որը շուտով կորցրեց իշխանությունը, իսկ Մավերնահրում գերիշխանության հասած Աստարխանյանների գահատոհմն էլ հիմնեց Բուխարայի խանությունը:

Ահա այսպես ժամանակի զարգացումները չզգալը ծանր գին արժեցավ ուզբեկների սիրված գահատոհմը հանդիսացող Շայբանյանների համար: Սա է իրականությունը՝ միշտ և բոլոր ժամանակներում, պետք է ժամանակի ոգին զգալ և ժամանակի զարգացումենրից հետ չմնալ:

[Lion]

1673 թ-ի նոյեմբերի 10-ից 11-ը ներկայիս Ուկրաինայի արևմուտքում գտնվող Խոտինի ճ-մ-ում Լեհական թագավորության 30.000 հոգանոց բանակը, որի շարքում զգալի թիվ էին կազմում նաև զապորոժյան կազակները, գլխովին ջախջախեց իր հիմքում հրազենն ունեցող «գումակապաշտպանական» մարտ վարել փորձող Օսմանյան սուլթանության 35.000 հոգանոց բանակին՝ կորցնելով 2.000, սակայն շարքից հանելով հակառակորդի 20.000 ռազմիկների: Պատմությունը, փաստորեն, խաղ խաղաց թվերի և իրավիճակների հետ, քանզի այն, ինչ 1621 թ-ին նույն այդ վայրում արեցին քրիստոնյաները, այժմ՝ 52 տարի անց, ոչ մի կերպ չկարողացան անել մահմեդականները: Գեղեցիկ այս համըկնումները, սակայն, իրենց հիմքում իրականում խորը հասարակական զարգացումներ ունեին, որոնք գնում էին դեպի օսմանյան և եվրոպական հասարակություններ:

Իրոք, հետևազորի կազմում հրաձիգների թվաքանակի արդեն իսկ քննարկված ավելացումը մինչև ընդհանուր կազմի երկու երրորդ, ինչպես նաև հրետանային առավել ժամանակակից, արագաձիգ և շարժունակ միջոցների ստեղծումը իր հետ բերեց մի իրավիճակ, երբ Հռոմեական Սրբազան կայսրության և հատկապես վերջինիցս առանձնացած Իսպանական թագավորության այն մարտավարությունը, որը հիմնված էր «տերցիաներ»-ի հաջող կիրառման վրա, ՍԿՍԵՑ ԻՐԵՆ ՍՊԱՌԵԼ։ Արդյունքում՝ արդեն XVI դարի վերջից գործնական փորձեր էին արվում կիրառել ինչպես մուշկետներին փոխարինող հրացանները, այնպես էլ դրանից բխող նոր մարտավարությունը, որն այդուհետ կոչվելու էր «գծային մարտակարգ»: Այս գործընթացը վերջնական և անդառնալի տեսք ընդունեց արդեն XVII դարի երկրորդ կեսին, իսկ նույն դարի վերջին էլ եվրոպական արդեն բոլոր բանակները, ըստ էության, ԱՆՑԱՆ ԴՐԱՆ՝ վերջնականապես պատմության գիրկն ուղարկելով նաև «տերցիաներ»-ը:

1.jpg (146.07 КБ) 4 просмотра

Եվ այսպես, սկսած ինչ-որ տեղ արդեն XVII դարի վերջից, գծային մարտակարգն իր հիմքում ուներ ՍՎԻՆԱՎՈՐ ՀՐԱՑԱՆՆԵՐՈՎ ԶԻՆՎԱԾ ՀԵՏԵՎԱԿԱՅԻՆՆԵՐԻ ԻՐԱՐ ՀԱՋՈՐԴՈՂ ՇԱՐՔԵՐԸ, որոնք հաջող համագործակցում էին իրենց արագաձգությունը և շարժունակությունը մեծացրած հրանոթների, ինչպես նաև հեծելազորային ստորաբաժանումների հետ: Այդուհետ հետևազորի պարագայում շեշտադրվում էր հատկապես հեռահար կրակային մարտը, ձեռնամարտն, ի դեմս սվինամարտի, տեղի էր ունենում անհամեմատ ավելի հազվադեպ, սրամարտը հանդիպում էր դրանից ավելի հազվադեպ, իսկ նիզակամարտն էլ գործնականում վերացավ: Սառը զենքերը իրենց դիրքերը քիչ թե շատ պահպանեցին, թերևս, միայն հեծելազորում, սակայն այստեղ ևս առաջնային նշանակություն ձեռք բերեցին հրաձգային զենքով զինված հեծյալները, որոնք, երբեմն, կարող էին գործել նաև հետևակ վիճակում՝ խոսքը դրագունների մասին է: Այս ամենով հանդերձ հարկ է նշել, որ, իհարկե, գծային մարտակարգն ինքն էլ ուներ թերություններ և դրանցից գլխավորը կրկին կրակային խոցմանը ենթակա լինելն էր, ընդ որում կորուստները հատկապես ծանր էին լինում ՀՐԵՏԱՆԱՅԻՆ ԿՐԱԿԻ ՊԱՐԱԳԱՅՈՒՄ: Սրան հակառակ, սակայն, այն ռազմական համակարգերի հետ ընդհարվելիս, որոնցում թույլ էին հրաձգային զենքերը և հատկապես հրետանին, հեռահար մարտում ուժեղ գծային մարտակարգով գործող բանակային համակարգը ՄԻԱՆԳԱՄԻՑ ՄԵԾ ԱՌԱՎԵԼՈՒԹՅՈՒՆ ԷՐ ՍՏԱՆՈՒՄ: Արդյունքում, օրինակ, մինչ այդ ուժերի միայն մեծ լարումով հակառակորդին հետ մղող Ռուսական թագավորությունը կամ նրա հիմքի վրա հետագայում ստեղծված Ռուսական կայսրությունը նույն այս ժամանակից սկսած էլ միանգամից մեծ առավելություն ստացավ Ղրիմի խանության բանակի նկատմամբ, իսկ եվրոպական ռազմական մեքենան էլ իր հերթին հստակորեն շեշտադրեց սեփական առավելությունը Ասիայի և արդեն նաև Ամերիկայի ամենատարբեր ռազմական համակարգերի նկատմամբ:

Օսմանյան ռազմական մեքենան ԽՆԴԻՐՆԵՐ ՈՒՆԵՐ դեռևս «տերցիաներ»-ի կիրառման վրա հիմնված եվրոպական ռազմական համակարգի հետ ընդհարվելիս և այս առումով կողմերից և ոչ մեկը վճռական առավելության չհասավ, սակայն այժմ, երբ եվրոպական ռազմական մեքենան սկսեց կիրառել գծային մարտակարգը, օսմանյան ռազմական մեքենան ՎԵՐՋՆԱԿԱՆԱՊԵՍ ՀԱՅՏՆՎԵՑ ԱՆԲԱՐԵՆՊԱՍՏ ԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ: Այս առումով իրավիճակը առավել ծանրացավ նաև այն առումով, որ, կապված ծանր զրահներից հրաժարման հետ, օսմանյան ռազմական մեքենան զրկվեց նաև մինչ այդ իր կարևորագույն տարրը հանդիսացող ծանր հեծելազորից, ընդ որում խնդրին լրացուցիչ բարդություն հաղորդեց նաև այն հանգամանքը, որ, կապված ջալալիների ապստամբության, բայց նաև այլ պատճառների հետ, բուն սուլթանությունում նաև քայքայվել էր սիպահների սոցիալական այն շերտը, որի ներկայացուցիչները մինչ այդ համալրում էին ծանր հեծյալների շարքերը: Եվ վերջապես իր հերթին, կապված տեխնիկական ընդհանուր հետամնացության հետ, իր մարտական հատկանիշներով եվրոպական համարժեքին սկսեցին լրջորեն զիջել նաև օսմանյան ինչպես հրետանին, այնպես էլ նավատորմը:

Այս ամենն էլ, ահա, իր համակցության մեջ հենց բերեց ռազմաքաղաքական այն աղետին, որն իր իրավական առաջին ամրագրումը ստացավ 1699 թ-ին: Խնդիրը, սակայն, սրանով չէր սահմանափակվելու և, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ օսմանյան ռազմատեսական միտքը մոտակա ավելի քան մեկ հարյուրամյակում իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ որևէ իրական քայլ այդպես էլ չձեռնարկեց, ճգնաժամն ավելի խորացավ, իսկ օսմանյան ռազմական համակարգի հետամնացությունն էլ դարձավ արդեն խորապես ճգնաժամային: Այս կապակցությամբ հետաքրքիր է նշել, սակայն, որ, եթե եվրոպական ռազմական մեքենաների հետ ընդհարվելիս օսմանյան ռազմական մեքենան արդեն XVII դարի վերջից սկսեց հայեցակարգային խնդիրներ ունենալ, ապա արևելյան ճակատում գործերն անհամեմատ այնուհանդերձ ավելի լավ դրության մեջ էին:

[Lion]

1629 թ-ի հունվարի 19-ին Աբբաս I Մեծը (1588-1629) կնքեց իր մահկանացուն և դա կարծես գծեց այն երևակայական գիծը, որից անդին Սեֆյանների շահության ռազմավարչական կենդանի մեխանիզմը սկսեց ԱՍՏԻՃԱՆԱԲԱՐ ՔԱՐԱՆԱԼ: Վիճակը հատկապես ծանրացավ Սեֆի II-ի (1666-1694) օրոք, իսկ վերջինիս հաջորդած Հուսեյնի (1694-1722) կառավարման շրջանում էլ ամեն ինչ վերջնականապես աղետալի տեսք ընդունեց: Ի վերջո բանը հասավ նրան, որ պաշտոնական Սպահանը կորցրեց հսկողությունը մարզերի վրա, ընդ որում իրավիճակն առավել ծանր էր Արևելքում:

Իրոք, այստեղ, սահմանային այլ շրջանների թվում, Սեֆյանների թուլացած իշխանությունը տեղում վիճարկում էր ռազմաշունչ, ուժեղ և հեռատես, իսկ մինչ այս էլ առևտրականի հաջող գործունեություն իրականացրած Միր-Վեյսը (1699-1715): Վերջինս նույն այս ժամանակ, իրար բերելով ԱՖՂԱՆԱԿԱՆ ՑԵՂԵՐԸ, հիմնադրել էր Գիլջյանների խանությունը, որի կենտրոնը Ղանդահարն էր: Իր հերթին Աֆղանստանի մյուս մասում, որը պատկանում էր Մեծ Մողոլների տերությանը, որպես կենտրոն Քաբուլն ունենալով գործում էր Դուռանիների կիսաանկախ խանությունը, որը Մեծ Մոնղոլների տերության նկատմամբ վերջին տարիներին կարողացել էր հաստատել հարաբերությունների մոտավորապես նույն այն բնույթը, ինչ Գիլջյանները՝ Սեֆյանների պարագայում: Որպես հետևանք, արդեն 1711 թ-ին Սեֆյանների շահությունը կորցրեց Աֆղանստանի իրեն պատկանող մասը: Դրությունը ավելի ծանրացավ, սակայն, Միր-Վեյսի որդի Միր-Մահմուդի (1717-1725) օրոք՝ հատկապես 1720-ական թվականների սկզբին:

1.jpg (63.83 КБ) 4 просмотра

Իրոք, Գիլջյանների խանության ռազմաշունչ այս նոր խանը վերջին տարիներին մեծ ուշադրությամբ հետևում էր Սեֆյանների շահությունում տիրող ներքին դրությանը և հենց այս ժամանակ էր, որ վերջինս որոշեց հարված հասցնել: Այս առումով հարկ է նշել, որ նախորդ տասնամյակում ԱՖՂԱՆՆԵՐԻ ԶԻՆՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՆՀԱՄԵՄԱՏ ԱՃ ԷՐ ԱՊՐԵԼ, երբ, արդյունավետ կապ հաստատելով Մեծ Մողոլների տերության տարածքում գործող եվրոպացիների հետ, Միր-Մահմուդը սեփական ռազմիկներին զինել էր եվրոպական հրազենի լավագույն տեսականիով: Ավելին, լրջորեն համալրվել էր նաև Գիլջյանների հրետանային պարկն, ի դեմս զամբուրակների: Զամբուրակն իրենից, ըստ էության, ներկայացնում էր մանր տրամաչափ թնդանոթ կամ խոշոր տրամաչափի մուշկետ: Այն հատկապես արդյունավետ էր հակառակորդի թեթև հեծելազորի ու անկանոն հետևազորի հարձակումները հետ մղելիս, ընդ որում, ի տարբերություն ծանր թնդանոթների, վերջինս ավելի արագաշարժ էր և արագ լիցքավորվող, ինչը, ճիշտ կիրառման պարագայում, լուրջ հաղթաթուղթ էր:

Սրան հակառակ, ինչպես արդեն ասվեց, պաշտոնական Սպահանը արդեն վաղուց էր, որ փաստացի իր իշխանության տակ չուներ մարզային ուժերը և կարող էր գործել միայն կենտրոնական իշխանության ռազմական մեքենայով, որը ներկայացված էր դեռևս Աբբաս I Մեծից ժառանգություն մնացած գուլյամական կորպուսով: Հարկ է նշել, սակայն, որ նույն այդ գուլյամական կորպուսն ինքն էլ վաղուց էր արդեն, որ կորցրել էր սեփական երբեմնի հզոր մարտական որակները, երբ, երկար տարիների չմարտնչած և մարտական պատրաստությունն էլ հանգեցրած միայն ձևականություններին, վերջինս վերածվել էր ԱՌԱՆՑ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴԱՄԵՆԸ ՄԻԱՅՆ ՄԻ ՁԵՎԻ: Փորձանքը չէր կարող վրա չհասնել և այն իրեն սպասել չտվեց:

1722 մարտի 8-ին Սպահանի մոտ տեղի ունեցավ Գյուլանաբադի ճ-մ-ը, երբ Միր-Մահմուդի գլխավորությամբ Աֆղանստանից առաջխացած Գիլջյանների խանության 20.000 հոգանոց բանակը, որն ուներ 60 զամբուրակ, մոտեցավ Սեֆյանների շահության 50.000 հոգանոց բանակին, որն ուներ 24 հրանոթ: Կողմերը մարտակարգ ընդունեցին, ընդ որում Սեֆյանների շահության բանակը պաշտպանական դիրքեր գրաված Գիլջյանների խանության բանակի ուղղությամբ պատրաստվեց հարձակողական մարտ վարել: Մարտի սկզբում Սեֆյանների շահության բանակը ձախ թևի և կենտրոնի ուժերով վճռական հարձակման անցավ հակառակորդի ուղղությամբ, սակայն, ԵՆԹԱՐԿՎԵԼՈՎ ՎԵՐՋԻՆԻՍ ՀՐԱՁԻԳՆԵՐԻ, ԻՆՉՊԵՍ ՆԱԵՎ ԶԱՄԲՈՒՐԱԿՆԵՐԻ ՀՈՒԺԿՈՒ ԿՐԱԿԻՆ, ծանր կորուստներով հետ շպրտվեց ելման դիրքեր: Սրան հակառակ, նույն այս ժամանակ Սեֆյանների շահության բանակի աջ թևը միմյանց հաջորդած հետևողական երեք հարվածներից հետո ստիպեց հակառակորդի ձախ թևին հետ քաշվել: Դրանից հետո, սակայն, աֆղանները հակահարված հասցրին Սեֆյանների շահության բանակի կենտրոնին և ձախ թևին ու փախուստի մատնեցին դրանց: Նույն այս ժամանակ Գիլջյանների խանության բանակի թիկունքում գործող քոչվոր արաբները ներխուժեցին վերջինիս ճամբար և թալանեցին այն: Միր-Մահմուդը, սակայն, վերախմբավորեց ուժերը և, ուշադրություն չդարձնելով սեփական ճամբարի ավարառությանը, շրջապատեց Սեֆյանների շահության բանակի աջ թևին, որը համառ դիմադրությունից հետո գլխովին ջախջախվեց: Սեֆյանների շահության բանակը կորցրեց 15.000 զինվոր, այն դեպքում երբ աֆղանների կորուստ հազիվ կազմեց մոտ 2.000 զինվոր:

Վերջ, ժամանակից հետ մնացած ու ժամանակի ոգին չզգացող անարժան Սեֆյանները փոշիացրին Աբբաս I Մեծի ողջ ժառանգությունը: Սպասելի էր նաև արդյունքը՝ Սեֆյանների գահատոհմը շուտով վերացավ:

[Lion]

Սեֆյանների շահության անտաղանդ շահ Հուսեյնից (1694-1722) հետո, որը 1722 թ-ին աղետի արդյունքում գերվել էր, շահ հռչակվեց նրա տասնութնամյա որդի Թահմասպ II-ը (1722-1732): Նոր շահն ավելի գործունյա էր, քան իր հայրը, սակայն խելքի ընդհանուր պակասը վատ էր անդրադառնում նաև այս տիրակալի վրա:

Միաժամանակ, իր ձեռքի տակ հավաքած զգալի ուժերով դեռևս 1726 թվականին Թահմասպ II-ի ծառայության տակ էր անցել ծագումով Աֆշարներից սերող քառասնամյա Նադիրը, որը, սեփական ռազմաքաղաքական ուղին սկսելով որպես աղքատ մի պատանի և սովորական մի հրացանակիր, մինչ այդ իր օգտին դասավորված մի շարք հանգամանքների շնորհիվ Սեֆյանների գլխին պայթած աղետի տարիներին Սեֆյանների շահության արևելքում հասել էր ԳՈՐԾՆԱԿԱՆՈՒՄ ԱՌԱՋԻՆ ԴԵՐԵՐԻ: Ավելին, Նադիրին նույն այս ժամանակ հաջողվել էր ստեղծել նաև խիստ մարտունակ և կարգապահ զինվորական մի մեքենա, որը մի գլուխ բարձր էր ինչպես Սեֆյանների քայքայված ու հետամնաց ուժերից, այնպես էլ այդպես էլ կանոնավոր տեսք չստացած աֆղանների զորամիավորումներից: Նադիրի ստեղծած բանակային մեքենայի հիմքը կազմում էին իր ժամանակի համար ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀՐԱԶԵՆՈՎ ԶԻՆՎԱԾ ՀԵՏԵՎԱԿԱՅԻՆ ՍՏՈՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐԸ, որոնք մշտապես մարզվում էին և գործում էին երկաթյա կարգապահությամբ: Այս առումով հետաքրքիր է նշել, որ Նադիրը այնուհանդերձ չվերացրեց մինչ այդ իրենց, կարծես թե, սպառած մուշկետները և, թեթևակի վերափոխելով դրանք, սեփական ռազմական համակարգում ստեղծեց ծանր մուշկետակիրների մի համեմատականորեն փոքրաթիվ, սակայն ուժեղ ստորաբաժանում, երբ նոր այս մուշկետները հիմնական ուժերում առկա հրացաններին զիջում էին արագաձգությամբ, սակայն փոխարենն ավելի հեռահար էին ու, որոշ դեպքերում՝ ավելի արդյունավետ: Առկա էր նաև ուղտերի վրայից կիրառվող զամբուրակների զգալի մի քանակություն, որոնց թվաքանակը հետագայում անշեղորեն ավելացավ: Ինչ վերաբերում է հեծելազորին, ապա թուրքմեն Նադիրը կարողացավ իրար բերել և հետագա հիանալի կիրառում ապահովել թուրքմենական նույն այն հեծելազորը, որն իր նշանակությունը, հատկապես պատերազմի վարման ոչ եվրոպական թատերաբեմում, դեռևս պահպանում էր: Այս առումով ուշագրավ էր այն հանգամանքը, որ թուրքմենական այս հեծելազորին Նադիրը մարտավարական խիստ գրագետ կիրառում տվեց՝ ապահովելով վերջինիս հաջող փոխհամագործակցությունը հրազենի հետ և գործի մեջ դնելով նույն այդ թուրքմենական հեծելազորի մարտավարական առաջնակարգ որակները: Եվ վերջապես Նադիրի ռազմական համակարգում նույն այս ժամանակ հայտնվեց, իսկ հետագայում էլ զգալի զարգացում ստացավ նաև դաշտային, ինչպես նաև պաշարողական հրետանին: Ու, թեև միջին և ծանր հրանոթները մեծ քանակություն այդպես էլ չկազմեցին, սակայն կյանքը ցույց տվեց, որ դրանք, հատկապես զամբուրակների մեծաքանակ և գրագետ կիրառման հաշվին, հաճախ գերազանցում էին նույնիսկ օսմանյան հրետանուն:

Արդյունքում՝ 1729 թ-ի աշնանը Նադիրը մի քանի ծանր պարտության մատնեց աֆղաններին և հետ շպրտեց նրանց Աֆղանստանի լեռներ, իսկ հետագայում էլ, մի քանի ծանր պարտության մատնելով արդեն այս թշնամուն, հաջողությամբ ավարտեց Թուրք-Պարսկական VII պատերազմը (1730-1735): Արդյունքում՝ Սեֆյանների շահությունը ոչնչացավ, իսկ վերջինիս փոխարինած Աֆշարների նորաստեղծ շահության ղեկավար էլ հռչակվեց նրա հիմնադիր Նադիրը՝ Նադիր-շահը (1736-1747):

1738 թ-ի գարնանը Նադիր-շահի գլխավորած Աֆշարների շահության բանակը սկսեց իր ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԱՐՇԱՎԱՆՔԸ: Նադիր-շահն ամենից առաջ հարված հասցրեց Գիլջյանների խանությանը, ինչի արդյունքում կարճ ժամանակում Ղանդահարն ընկավ, իսկ Գիլջյանների խանությունն էլ ոչնչացավ: Հաշիվ տեսնելով իր երդվյալ հակառակորդի հետ՝ Նադիր-շահը հաջորդ հարվածը հասցրեց Դուռանիների խանությանը: Այս պարագայում ևս արդյունքը մոտավորապես նույնն էր՝ Քաբուլն ընկավ, թեև այս անգամ Դուռանիները, որպես Աֆշարների շահության հպատակներ, տեղում այնուհանդերձ պահպանեցին իրենց իշխանությունը: Նադիր-շահի հարվածի սուր ծայրում, սակայն, Միջին Ասիան, ինչպես նաև Մեծ Մողոլների տերությունն էր:

Իրոք, Միջին Ասիայում գործող Խիվայի և Բուխարայի խանությունները նույն այս ժամանակ հաջողությամբ ԲԱՑ ԷԻՆ ԹՈՂԵԼ վերջին երկու հարյուրամյակների զարգացումները ու նրանց բանակներն այժմ գտնվում էին առավելագույնն այն վիճակում, ինչ վիճակում, որ գտնվում էր, օրինակ, Սեֆյանների շահության բանակը Սեֆյանների շահության հիմնադիր շահ Իսմայիլ I-ի (1494-1524) օրոք: Վիճակը միայն մի քիչ էր ավելի լավ Մեծ Մողոլների տերության պարագայում, որը, սակայն, չէր հասել նույնիսկ նույն Սեֆյանների շահության բանակի վիճակին Աբբաս I Մեծի (1588-1629) օրոք:

1.jpg (62.45 КБ) 2 просмотра

Արդյունքում՝ 1739 թ-ի սկզբին Նադիր-շահի ռազմական մեքենան ներխուժեց Մեծ Մոնղոլների տերության արդեն բուն տարածք և սկսեց շարժվել Դելիի ուղղությամբ: Ստեղծված ծանր պայմաններում Մեծ Մոնղոլների տերության տիրակալ Մուհամմեդը (1719-1748) իրար բերեց իր հնարավոր բոլոր ուժերը և, առանց որևէ սկզբունքային կարգավորման սեփական բանակային կորիզին միացնելով զենք կրելու ունակ իր հպատակների մի զգալի հատված, ողջ այս անկազմակերպ հորդան շարժեց հակառակորդի բանակին ընդառաջ: Արդյունքը, սակայն, ինչքան սպասելի, նույնքան էլ ծանր եղավ, քանզի Նադիր-շահն և նրա ռազմական մեքենան Մեծ Մողոլների տերության ռազմական մեքենայի նկատմամբ ՄՈՏԱՎՈՐԱՊԵՍ ՆՈՒՅՆ ԱՅՆ ՎԱՅՐՈՒՄ ԱՐԵՑԻՆ ՄՈՏԱՎՈՐԱՊԵՍ ՆՈՒՅՆ ԱՅՆ ԲԱՆԸ, ինչն իր՝ Մուհամմեդի, նախնի Բաբուրը (1497-1530) դրանից քիչ ավել, քան երկու հարյուրամյակ առաջ 1526 թ-ի ապրիլի 26-ին Պանիպատի ճ-մ-ում արել էր Դելիի սուլթանության բանակի նկատմամբ:

Իրոք, 1739 թ-ի փետրվարի 24-ին տեղի ունեցած Կառնալի ճակատամարտում Աֆշարների շահության 60.000 հոգանոց ռազմական մեքենան, ունենալով կրակային ուղղակի ճնշող մի հզորություն, ատրճանակների, հրացանների, մուշկետների, զամբուրակների և հրանոթների ՀՈՒԺԿՈՒ ԿՐԱԿՈՎ ուղղակի ցրեց Մեծ Մողոլների տերության 100.000 հոգանոց բանակը, որի կորուստները կազմեցին 30.000 ռազմիկ, այն դեպքում, երբ հաղթողները հազիվ կորցրին մոտ 3.000 ռազմիկ: Դրանից հետո Նադիր-շահը թալանեց Մեծ Մողոլների տերության ողջ գանձարանը, իսկ վերջում էլ, հարակից շրջանների հետ միասին թալանելով արդեն նաև Դելին սկսեց հետ քաշվել դեպի սեփական տիրույթներ: Գործունյա շահը, սակայն, սրանով ևս չէր պատրաստվում սահմանափակվել, քանի որ նույն այս ժամանակ նա հարված էր նախապատրաստում Բուխարայի և Խիվայի խանությունների ուղղությամբ:

Արդյունքում, 1740 թ-ի գարնանը ներխուժելով հակառակորդի տարածք, Նադիր-շահի ռազմական մեքենան իր կրակային հզորությամբ ՈՒՂՂԱԿԻ ՃԶՄԵՑ այս անգամ արդեն կրակային շատ սահմանափակ կարողություններ ունեցող Բուխարայի խանության բանակին, որի կորուստները կազմեցին մի քանի տասնյակ հազար ռազմիկ: Դրանից հետո, փորձ կատարելով փրկել իրավիճակը, Բուխարայի խանության խան Աբուլֆազը (1711-1747) օգնության համար դիմեց Խիվայի խանության խան Իլբարսին (1728-1740): Վերջինս, ի մեծ դժբախտություն իրեն, որոշեց օգնել հարևանին, սակայն Բուխարայի խանության գլխին եկած ձևով նա ևս իր հերթին մի լիակատար ջախջախում կրեց, ընդ որում, եթե Աբուլֆազը գործը վերջացրեց հպատակության երաշխիքներ տալով, ապա Իլբարսը գերի ընկավ և սպանվեց:

Ահա այսպես, Նադիր-շահը լայնաոտք կերպով քայլում էր ժամանակի զարգացումների հետ, այն դեպքում, երբ Արևելքում նրա հակառակորդները նույնիսկ չէին էլ մտածում դրա մասին: Արդյունքը տեսանք…

[Lion]

Նադիր-շահի (1736-1747) մահից հետո Դուռանիների խանության տաղանդավոր ղեկավար և հանգուցյալ շահի զինակից Ահմեդ-շահը (1747-1772) ոչ միայն անկախության, այլև հետագա նվաճումների ուղին բռնեց, ընդ որում վերջինս իր հարվածները հիմնականում դեպի արևելք ուղղեց: Իրոք, Ահմեդ-շահն իր տիրապետության տակ ուներ Նադիր-շահի ՓԱՅԼՈՒՆ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՄԵՔԵՆԱՅԻ ՄԻ ԶԳԱԼԻ ՄԱՍԸ և այս հանգամանքը, մանավանդ Մեծ Մողոլների տերության շարունակվող թուլացման պայմաններում, Հնդկաստանի ուղղությամբ Դուռանիների համար անհամեմատ ավելի լայն հեռանկարներ էր բացում:

Այս առումով հետաքրքիր է նշել, որ ծայրահեղ թուլացած Մեծ Մողոլների տերությունը մեր կողմից դիտարկվող ժամանակաշրջանում ինքն էլ արդեն, ըստ էության, չէր տիրապետում սեփական տարածքներին և Դուռանիներն ավելի շատ հանդես էին գալիս որպես վերջինիս ժառանգության հավակնորդներ: Մեծ Մողոլների ժառանգության ԱՅԼ ՀԱՎԱԿՆՈՐԴՆԵՐ, սակայն, նույն այս ժամանակ ևս կային և խոսքն ամենից առաջ վերաբերում է հնդկական բնույթ ունեցող Մարատխայի տերությանը, որը տարածվում էր Հնդկաստանի կենտրոնական տարածքներում: Մարատխայի տերությունը, սակայն, հայեցակարգային մակարդակում Մեծ Մողոլների տերության, ըստ էության, միայն ավելի կազմակերպված տարբերակն էր և արդյունքում պարզ է, որ հետագայում այն ևս կրկնելու էր վերջինիս ճակատագիրը:

1.jpg (74.6 КБ) 1 просмотр

Արդյունքում՝ 1761 թվականի հունվարի 14-ին Դելիի մոտ գտնվող Պանիպատի ճ-մ-ում՝ նույն այն վայրում, որտեղ 1526 թ-ի ապրիլի 26-ին իր հաղթահանդեսն էր տոնել Բաբուրը (1497-1530) և քիչ հեռու այն վայրից, որտեղ 1739 թ-ի փետրվարի 24-ին մեկ այլ հաղթահանդես էր կազմակերպել Նադիր-շահը, Ահմեդ-շահի գլխավորած Դուռանիների խանության 73.000 հոգանոց բանակը, իր բոլոր մարտավարական նրբություններով ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՋՈՂՈՒԹՅԱՄԲ ԿԻՐԱՌԵԼՈՎ հրազենի գործադրման դեռևս Նադիր-շահի կողմից մշակած մարտական փորձը, ուղղակի ջախջախեց Մարատխայի տերության հարձակման անցած 250.000 հոգանոց տարացեղ ու անկազմակերպ բանակին, ընդ որում պարտվողները կորցրին 120.000 ռազմիկ, այն դեպքում, երբ Ահմեդ-շահի բանակի կորուստները կազմեցին 20.000 ռազմիկ:

Հենց նոր ավարտված ճակատամարտը ծանր հարված հասցրեց Մարատխայի տերության ռազմաքաղաքական հզորությանը, որը դրանից հետո աստիճանաբար դեպի քայքայում գնաց, սակայն այս անգամ հեշտ չեղավ նաև Դուռանիների խանության համար, որի՝ հակառակորդին քանակապես այսպես թե այնպես զգալիորեն զիջող ռազմական մեքենան ևս զգալի կորուստներ էր կրել։ Արդյունքում՝ Ահմեդ-շահը բանակցություններ սկսեց հակառակորդի հետ և կողմերը Մեծ Մողոլների տերության վրա ազդեցության պահպանման, ինչպես նաև մի շարք այլ հարցերի կապակցությամբ փոխհամաձայնության եկան, որից հետո Դուռանիների խանության բանակը հետ քաշվեց:

Մարատխայի տերության տիրակալները համառորեն դաս չքաղեցին Մեծ Մողոլների տերությանը բաժին հասած ճակատագրից, ընդ որում նրանք չէին ուզում նկատել նաև իր ժամանակի զարգացումները, ընդ որում դա այն պարագայում, երբ նույն այս ժամանակ Հնդկաստանում արդեն լիարժեք գործում էին բրիտանացիները: Արդյունքում սպասելի էր նաև վերջ, քանզի շուտով կործանվեցին ինչպես Մեծ Մողոլների, այնպես էլ Մարատխայի տերությունները: