Ереван: Новая история старого города...

[Lion]

Երևանի 1724 թ. կռիվների հարցը պատմագիտության մեջ

Երևանի պաշտպանության և գրավման վերաբերյալ հայագիտության մեջ արտահայտվել են բազմաթիվ և հակասական տեսակետներ:

Ղ. Ալիշանը և, նրանից օգտվելով, Ե. Շահազիզը, առանց ժամանակագրական հստակեցումների, պարզապես վերապատմում են Աբրահամ Երևանցու տեղեկությունները Երևանի ինքնապաշտպանության մասին[32]:

Լեոն, Ա. Միրզոյանը և Ա. Սիմոնյանը, հիմնվելով Աբրահամ Երևանցու տեղեկությունների վրա, օսմանյան բանակի կողմից Երևանի գրավումը թվագրում են 1724 թ. հունիսի 7-ին[33]:

Ս. Պողոսյանը և Թ. Հակոբյանը Երևանի ինքնապաշտպանության 60 օրը թվագրում են ապրիլի 7-ից հունիսի 7-ը[34]:

Ա. Հովհաննիսյանը Երևանի 1724 թ. կռիվներին վերաբերող փաստաթղթերում առկա «պարսիկներ» էթնանունը առաջարկում է կարդալ «Անդրկովկասի շիաներ» կամ «ադրբեջանցիներ»[35], որից հետո պնդում է, թե քաղաքի հայերը կազմում էին բնակչության չորրորդ մասը, իսկ մեծամասնությունն ադրբեջանցիներ էին[36]: Նրա կարծիքն իր ուսումնասիրության մեջ օգտագործում է ադրբեջանական հեղինակ Ս. Մամեդովը՝ ընդգծելով, որ մնացած բնակիչները եղել են թաթարներ, այն է՝ ադրբեջանցիներ[37]: Մ. Կարապետյանը ապացուցել է, որ Ա. Հովհաննիսյանի օգտագործած սկզբնաղբյուրի՝ Մամի-Կլերակի տեղեկությունը հայերի քանակի մասին վերաբերում է ոչ թե քաղաքին, այլ բերդին, ուստի ուսումնասիրողի՝ դրա վրա հիմնված տեսակետը Երևան քաղաքում հայերի և այսպես կոչված ադրբեջանցիների թվաքանակների հարաբերակցության մասին հիմնազուրկ է[38]: Ա. Հովհաննիսյանը համոզված է, որ հայերը, պարսիկները և ադրբեջանցիները Երևանում միասնական ճակատով կռվել են թուրքական զորքի դեմ[39]: Նա գրում է, որ թուրքերի հարձակումը Երևանի վրա սկսվել է հունիսին և շարունակվել երեք ամիս[40]: Աբրահամ Երևանցու տեղեկություններն Ա. Հովհաննիսյանը ժամանակագրորեն տեղավորում է հունիս-սեպտեմբեր ամիսներին, իսկ Երևանի բերդի հանձնումը, հենվելով մի թուրք հեղինակի կարծիքի վրա, թվագրում 1724 թ. սեպտեմբերի 28-ով[41]:

Վ. Մարտիրոսյանը Երևանի 1724 թ. ինքնապաշտպանության ուսումնասիրության մեջ օգտագործել է նոր սկզբնաղբյուրներ, որոնցից հատկապես կարևորվում են Կոստանդնուպոլսի ռուսական դիվանագիտական ներկայացուցիչ Ի. Նեպլյուևի զեկուցագրերը՝ ուղղված ցարական արքունիքին: Ուսումնասիրողը փորձում է հիմնավորել այն, որ Աբրահամ Երևանցու տեղեկությունը, թե Երևանը գրավվել է հունիսի 7-ին, ճիշտ չէ, իսկ իրականում Երևանն ընկել է 1724 թ. սեպտեմբերի 22-ին, ինչպես նշված է Ի. Նեպլյուևի զեկուցագրում[42]: Նա հավելում է, թե իբր Երևանի 1724 թ. ինքնապաշտպանության ժամանակ «կողք-կողքի համատեղ պայքարել են հայերը, ադրբեջանցիները և վրացիները»[43], թեև Երևանի պաշտպանությանն այսպես կոչված ադրբեջանցիների[44] մասնակցության մասին որևէ փաստ այդպես էլ չի բերում:

Ճիշտ նույն կերպ է Երևանի գրավման ժամանակագրությունն ու բովանդակությունը ներկայացնում Զ. Արզումանյանը[45]:

Մ. Կարապետյանը գտնում է, որ Երևանի հայերը, ստանալով քաղաքի մահմեդականների աջակցությունը, շուրջ երկու ամիս պաշտպանվել են: Իսկ «թուրք», ինչպես նաև «տաճիգ» տերմինները, ըստ նրա, պատմիչն օգտագործել է դավանանքային նշանակությամբ՝ նկատի ունենալով մահմեդականներին[46]: Նա կարծում է, որ թուրքերը սկզբում գրավել են քաղաքը, իսկ հետո՝ մի քանի ամիս անց՝ սեպտեմբերի 22-ին, բերդը[47]:

Հաշվի առնելով օսմանյան բանակի՝ Երևանի գրավմանն առնչվող գիտական գրականության մեջ առկա տարաձայնությունները՝ Վ. Հակոբյանը հարկ է համարել թեզերի ու հակաթեզերի այդ «բանավեճում» հանդես գալ յուրահատուկ սինթեզի դիրքերից: Նա Երևանի գրավման վերաբերյալ տեսակետները համադրում ու եզրակացնում է, որ սկզբնաղբյուրների տեղեկությունները վերաբերում են երկու իրողության՝ Երևան քաղաքի և Երևանի բերդի գրավմանը, որոնցից առաջինը տեղի է ունեցել հունիսի 7-ին, իսկ երկրորդը՝ սեպտեմբերի 22-ին[48]:

Հրապարակի վրա եղած սկզբնաղբյուրների և հետազոտությունների ամփոփմամբ Երևանի գրավման ժամանակագրությունը ճշտելու փորձ է կատարել Ա. Այվազյանը: Նա Աբրահամ Երևանցու ժամանակագրական տեղեկությունները հավաստի չի համարում, քանի որ ըստ պատմիչի՝ մարտի 6-ից սկսած, երբ օսմանյան բանակը Արարատյան երկրում սկսեց իր առաջխաղացումը, մինչև Երևանի պաշտպանության մեկնարկը տեղի են ունեցել 60 օր տևած իրադարձություններ, մասնավորապես Կարբիի 40-օրյա ինքնապաշտպանությունը: Երևանի պաշարումն էլ, ըստ Աբրահամ Երևանցու, տևել է երկու ամիս: Ա. Այվազյանը իր այս հաշվարկից ելնելով՝ նշում է, որ նման ժամանակագրությամբ Երևանի պաշարումը մայիսի 5-ից շուտ սկսվել չէր կարող, իսկ այդ պարագայում քաղաքի պաշարումը հունիսի 7-ին ավարտվել չէր կարող[49]:

Փոխարենը Ա. Այվազյանը հավաստի է համարում իբրև թե օսմանյան պաշտոնական փաստաթղթերից օգտված թուրք հեղինակ Չելեբի-Զադեի ժամանակագրական տվյալները՝ կատարելով նաև հիջրայի ամսաթվերի վերծանումը, ըստ որոնց՝ Ախուրյան գետի ափից օսմանյան բանակը հունիսի 13-ին շարժվել է դեպի Երևան, որի մատույցներում բանակել է հունիսի 24-ին՝ սկսելով քաղաքի պաշարումը: Հունիսի 26-ին օսմանյան բանակը գրավել է Երևանի՝ բերդից դուրս գտնվող հատվածը՝ վարոշը: Երևանի բերդը հանձնվել է սեպտեմբերի 23-ին[50]: Ա. Այվազյանը կարծում է, որ Չելեբի-Զադեի տեղեկությունը վարոշը գրավելու մասին վերաբերում է ոչ թե ամբողջ քաղաքի, այլ նրա որոշ թաղամասերի գրավմանը, քանզի Աբրահամ Երևանցին ևս նկարագրում է Ձորագյուղի և Կոնդի շրջանում ընթացող մարտերը[51]:

Համադրելով Աբրահամ Երևանցու և Չելեբի-Զադեի տեղեկությունները՝ Ա. Այվազյանը փորձում է ճշգրտել Երևանի պաշարման ժամանակագրությունը: Նա որպես հիմք է ընդունում «եգիպտական զինվորների» մասնակցությունը Երևանի պաշարմանը: Նրա հաշվարկներով նրանք ժամանել են օգոստոսի 13-ին և մասնակցել Երևանի մատույցներում տեղի ունեցած հնգօրյա ճակատամարտին՝ 1724 թ. օգոստոսի 14-18-ը: Մահմեդականները, որ մինչ այդ Երևանի խանի հրամանով հայերի հետ մասնակցում էին քաղաքի պաշտպանությանը, բերդում են պատսպարվել ու հայերին մենակ թողել օգոստոսի 14-ին: Ի վերջո հեղինակը կատարում է հետևյալ ամփոփումը. օսմանյան բանակը Երևանը պաշարել է 1724 թ. հունիսի 24-ին, Ձորագյուղը ընկել է սեպտեմբերի 8-ին՝ Էրզրումի Սարի Մուստաֆա փաշայի զորքի ժամանելու հաջորդ օրը, իսկ բերդը՝ սեպտեմբերի 23-ին[52]: Փաստորեն, Ա. Այվազյանը, մերժելով Աբրահամ Երևանցու ժամանակագրական տեղեկությունները, փաստում է, որ վարոշի ինքնապաշտպանությունը տեղի է ունեցել հունիսի 24-26-ին, երբ օսմանյան զորքերը գրավել էին որոշ թաղամասեր, այնուհետև քաղաքի մյուս թաղամասերի հայերի պաշտպանությունը քաղաքի մահմեդականների հետ տեղադրում է հունիսի 26-օգոստոսի 14-ին, որից հետո վերջիններս լքել են հայերին՝ ամրանալով բերդում: Սեպտեմբերի 16-ին կռիվները դադարում են, և սկսվում են բերդը հանձնելու բանակցությունները[53]:

Թեև Ա. Այվազյանը ժամանակագրական առումով նա լիովին անտեսում է Աբրահամ Երևանցու տվյալները, իրականում վերջինիս ժամանակագրության մեջ առկա են այնպիսի տվյալներ, որոնք ճշգրիտ են: Մասնավորապես, անդրադառնալով 1724 թ. հունիսի 7-ին օսմանյան բանակի վճռական գրոհին, նա նշում է, որ այն տեղի է ունեցել ուրբաթ օրը, ինչը ճշգրիտ է: Նմանապես քաղաքի պաշտպանության մասին հեղինակի մանրամասն տեղեկությունները՝ հաճախ շաբաթվա օրերի, մարտիկների քանակի և այլնի վերաբերյալ նշումներով, որևէ հնարավորություն չեն ընձեռում կասկածի ենթարկելու նրա ներկայացրած ժամանակագրական տեղեկությունները, քանի որ իրավիճակի վերաբերյալ նման խորքային տեղեկությունների տիրապետող հեղինակը անհնար է, որ չտիրապետեր դեպքերի ժամանակագրությանը:

Տեսակետների նման բազմազանության պայմաններում, երբ «բանավեճը» կարծես այն բանի օգտին է, որ 1724 թ. Երևանում տեղի ունեցած կռիվներում պետք է առանձնացնել քաղաքի հայերի ինքնապաշտպանությունը բերդի դիմադրությունից, զարմանալի է, որ 2010 թ. հրատարակված՝ «Հայոց պատմության» նոր ակադեմիական հրատարակության համապատասխան հատվածի հեղինակ Վ. Դիլոյանը հենվում է միմիայն Վ. Մարտիրոսյանի և Ա. Այվազյանի վերոբերյալ տեսակետների վրա՝ դրանք ենթարկելով ժամանակային վերաձևումների: Ըստ նրա՝ Երևանի՝ հունիսի 7-ին սկսված պաշտպանությունը տևել է երեքուկես ամիս, իսկ սեպտեմբերի 22/23-ին Երևանի խանը հանձնել է բերդը[54]:

Օսմանյան թուրքերի կողմից Երևանի գրավմանն անդրադաձել են նաև ադրբեջանցի հեղինակները: Վերջիններս հակված են Երևանի 1724 թ. կռվում լիովին անտեսելու քաղաքի հայերի ինքնապաշտպանության իրողությունը և ներկայացնելու միայն բերդի հետ կապված զարգացումները: Ն. Գյոզալովան, բոլորովին չանդրադառնալով հայկական սկզբնաղբյուրներին և ներկայացնելով սահմանափակ թվով եվրոպական սկզբնաղբյուրների տեղեկություններ, կարծիք է հայտնում, որ կռիվը կենտրոնացված է եղել հիմնականում Երևանի բերդի շուրջ, որը սկսվել է 1724 թ. հունիսին և ավարտվել սեպտեմբերի 28-ին[55]:

Երևանի խանության պատմության վերաբերյալ կոլեկտիվ մենագրության մեջ ադրբեջանական հեղինակները 1724 թ. Երևանի ինքնապաշտպանությունը ներկայացնում են որպես ադրբեջանցիների կողմից հայրենի հողի պաշտպանության կռիվ, քանի որ, ըստ նրանց, «Իրևանի (Երևան – Ա. Ե.) պաշտպանության ժամանակ քաղաքի բնակչությունն ամբողջությամբ կազմում էին ադրբեջանցիները»[56]: Փորձ է կատարվում նաև ներկայացնելու, թե իբր օսմանյան թուրքերը հովանավորում էին հայերին[57]: Ակնհայտ է, որ ադրբեջանցի հեղինակների ներկայացրած տեսակետները պատմական իրականության հետ որևէ կապ չունեն, ինչն ի հայտ է գալիս ոչ միայն հայկական և օտար սկզբնաղբյուրների տեղեկություններին ծանոթանալիս, այլև երկու ադրբեջանական վերոնշյալ մենագրություններում ներկայացված՝ Երևանի կռիվների նկարագրություններից, որոնք միմյանցից ամբողջությամբ տարբերվում են: Պատճառն այն է, որ առաջին հեղինակը փորձել է խնդիրը ներկայացնել եվրոպական սկզբնաղբյուրների և պատմագրության հիման վրա, ուստի ստացվել է երկրորդ մենագրության՝ հակահայկականությամբ տոգորված հեղինակների գրածից լիովին տարբերվող տեքստ. խոսք չկա այսպես կոչված ադրբեջանցիների կողմից Երևանը պաշտպանելու և Երևանի բնակչության այսպես կոչված ադրբեջանական լինելու մասին:

Հետազոտողների կարծիքներից պարզ է, որ Երևանի 1724 թ. կռիվների վերաբերյալ չկա միասնական և հստակ տեսակետ, ուստի անհրաժեշտ է սկզբնաղբյուրային նոր քննություն՝ հայոց պատմության այդ կարևոր դրվագի խորքային լուսաբանման և պատկերի ամբողջական բացահայտման նպատակով:

[Lion]

Երևան քաղաքի պատմական աշխարհագրությունը XVIII դարի սկզբին

Երևանի 1724 թ. կռիվների վերաբերյալ ամբողջական և ճշգրիտ պատկերացում կազմելու համար անհրաժեշտ է ճշգրտել քաղաքի տարբեր հատվածների տեղադրությունը, կատարել սկզբնաղբյուրների քննական վերլուծություն, որի հիման վրա հնարավոր կլինի պարզաբանել քաղաքի ինքնապաշտպանության թե՛ բովանդակությունը և թե՛ ժամանակագրությունը:

Խնդրո առարկա ժամանակաշրջանում իրադարձությունների կենտրոնում Երևանի այն բերդն էր, որը 1827 թ. գրավեցին ռուսական զորքերը: Այն ուներ զույգ պարիսպ: Ըստ Չելեբի-Զադեի՝ Երևանը «մեկը մյուսից 35 քայլաչափ տարածությամբ երկու ամրակուռ և հաստատուն պարիսպներով էր շրջապատված»[58]: Ըստ Ժ. Շարդենի՝ բերդն ուներ երեք շարք պարիսպներ[59]: Դատելով թուրք հեղինակի այն տեղեկությունից, թե Երևանի բերդի «պաշարումը անպայմանորեն կապված էր վարոշի գրավման հետ»[6], ինչպես նաև այն նշումից, որ օսմանյան զինվորների կողմից «վարոշի պարիսպների մոտ գտնվող և նրանց կից տները ամբողջովին հողին հավասարվեցին, և շուրջանակի պարիսպների շրջակայքը ազատ հրապարակի վերածվեց»[61], կարելի է հստակեցնել, որ Երևանի բերդի երկու պարիսպներից արտաքինի հարևանությամբ տարածվում էր թուրք հեղինակների կողմից հիշատակվող վարոշը, որը Ա. Սաֆրաստյանի պարզաբանմամբ՝ հունգարերեն բառ է և ընկալելի է որպես քաղաքի ծայրամաս, արվարձան կամ շրջակայք[62]: Վարոշի առումով խիստ էական տեղեկություններ է պարունակում Էվլիյա Չելեբիի՝ Երևանի նկարագրությունը 1640-ական թվականներին. «Բերդը գտնվում է Զանգի գետի եզերքին, ձգված է հարավից դեպի հյուսիս և շատ նեղ է: ...Ունի երեք հաստատուն երկաթե դարպաս: Թավրիզի դարպասը բացվում է դեպի հարավ, Մեյդանի դուռը՝ դեպի հյուսիս։ Վերջինս կոչվում է նաև Յայլայի դարպաս...։ Յայլայի դռնից դուրս գտնվող մեծ վարոշը կոչվում է Էսքի շեհիր (հին քաղաք – Ա. Ե.)» [63]: Ակնհայտ է, որ Էվլիյա Չելեբին ևս վարոշ է կոչում հենց բերդի շրջակա արվարձանը: Ըստ որում՝ օսմանյան բանակը վարոշը գրավում է հայկական թաղերի ռազմակալումից հետո՝ արդեն հունիսի երկրորդ կեսին, քանի որ «վարոշի երկու կողմի քարքարոտ լինելը և դիմացից խիստ ուժեղ թափով հոսող Զանգի գետը, վարոշի նվաճումն ու գրավումը դժվարացնում էին»[64]: Մյուս կողմից, այն իրողությունը, որ վարոշը գտնվում էր բերդի պարսպի հարևանությամբ, ևս հաստատում է, որ այն քաղաքի հետ առնչություն չուներ, և չպետք է շփոթել քաղաքի հետ, ինչպես արել է Ա. Այվազյանը: Ժ. Շարդենի տեղեկություններից հայտնի է, որ քաղաքը գտնվում էր բերդից թնդանոթային կրակոցի հեռավորության վրա[65]: Ճիշտ է՝ Ժ. Շարդենի տեղեկությունները վերաբերում են 1670-ական թթ. սկզբներին, որից հետո՝ 1679 թ., տեղի է ունեցել Երևանի երկրաշարժը, սակայն քաղաքի հատակագծում երկրաշարժից հետո առանձնապես զգալի փոփոխություններ չեն կատարվել:

Վերոհիշյալ տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս ճշգրտելու Երևանի բերդի և վարոշի աշխարհագրական դիրքերը: Հրազդան գետի ձախ զառիվայր ափին՝ դեպի արևելք, գտնվում էր զույգ պարիսպներ ունեցող բերդը, իսկ նրա հյուսիսային դարպասից դուրս՝ արտաքին պարսպի հարևանությամբ, տարածվում էր վարոշը: Վերջինս, դատելով այն իրողությունից, որ Երևանի քաղաքային հատվածի ինքնապաշտպանության ժամանակ պարսիկների կողմից լքված հայությունը խմբվել էր Ձորագյուղի և Կոնդի հատվածում, բնակեցված էր մուսուլմաններով: Վարոշից այն կողմ՝ դեպի հյուսիս, տարածվում էր Երևան քաղաքը, որն ըստ արդեն նշված հիշատակությունների՝ բնակեցված էր շուրջ 30 հազար զուտ հայ ազգաբնակչությամբ:

Հին Երևանի կարևոր հատվածներից մեկը Ձորագյուղն էր, որը գտնվում էր Կոնդի հարևանությամբ՝ Հրազդան գետի ձախ ափին, ներկայիս Հաղթանակի կամրջից դեպի վեր՝ ընդգրկելով նաև Ս. Սարգիս եկեղեցու տարածքը: Զաքարիա սարկավագն ու Սիմեոն Երևանցին այն կոչում են նաև Խնկելո ձոր կամ Խնկաձոր[66]: Սիմեոն Երևանցին Ձորագյուղի տեղանքի մասին գրում է. «Ի գեօղս յայս Ձորագեօղ, որ կոչի Խնկաձոր, ... որ է հանդէպ բերթին Երևանու ի հիւսիսակոյսն, ի բարձրահայեաց գագաթանն մեծախոր ձորոյն, ու անցանի գետն Հրաստան»[67]: Քաղաքը հյուսիսում ավարտվում էր Կոնդ թաղամասի հյուսիսարևմտյան ծայրամասում գտնվող Երևանի հնագույն գերազմանոցով, որն ի պատիվ միջնադարի հայտնի պատմագիր և տոմարագետ Հովհաննես Կոզեռնի, որ թաղված էր այնտեղ, հայտնի էր «Կոզեռնի գերեզմանոց» անունով[68]:

Ի դեպ, Ի. Նեպլյուևի վերոհիշյալ նկարագրությունը, թե Երևան քաղաքի կեսը շրջափակված է զառիթափ լեռներով, իսկ մյուս կեսը՝ գետով, ամենայն հավանականությամբ վերաբերում է քաղաքին և ոչ թե բերդին, քանի որ նկարագրության մեջ ոչինչ նշված չէ բերդի մասին:

XVIII դ. սկզբին Երևանի դիրքը և տեղանքը, որոնք ստիպում էին օսմանյան բանակին քաղաքի վրա գրոհել արևմտյան կողմից դեպի Ձորագյուղ, պատկերացնելու համար կարևոր է հիշել, որ, բացի Հրազդան գետին հարող հատվածից, մյուս բոլոր կողմերում քաղաքը շրջապատված էր խիտ ծառաստաններով: Աբրահամ Երևանցին, ինչպես տեսանք, գրում է, որ հին ժամանակներից ի վեր քաղաքի շուրջը տնկվել էին խիտ ծառաստաններ, ըստ որում՝ այնքան խիտ, որ պահպանում և պատսպարում էին քաղաքը[69]:

[Lion]

Երևան քաղաքի և բերդի պաշտպանության ժամանակագրությունը

Ի սկզբանե անհրաժեշտ է նշել, որ եթե վստահում ենք Աբրահամ Երևանցու տեղեկություններին, իսկ դրանց չվստահելու հիմքեր իրականում չկան, ապա ճիշտ են այն հեղինակները, որոնք կարծում են, որ Երևանի հայության և բերդի պարսկական կայազորի (նաև բերդի հայերի[70]) ինքնապաշտպանական կռիվները պետք է միմյանցից տարբերակել: Օսմանյան բանակը սկզբում՝ ապրիլից մինչև հունիսի 7-ը, կռվում էր Երևան քաղաքի հայության դեմ՝ անպարիսպ[71] քաղաքը գրավելու նպատակով, իսկ այնուհետև՝ արդեն վարոշի գրավումից հետո, պաշարում է բերդը՝ հունիսից մինչև սեպտեմբերի 22-ը:

Աբրահամ Երևանցու ներկայացրած ժամանակագրության հավաստիության առումով անհրաժեշտ է նշել մի կարևոր իրողություն, որը զարմանալիորեն դուրս է մնացել հետազոտողների ուշադրությունից: Հայտնի է, որ Կոստանդնուպոլսի 1724 թ. հունիսի 12-ի ռուս-թուրքական պայմանագրով նախատեսված միջպետական սահմանագիծն Այսրկովկասում օսմանյան տիրապետության ներքո էր թողնում մասնավորապես Թիֆլիսը, Երևանը, Նախիջևանը, Գանձակը, Պարտավը և Արցախը[72]: Ընդ որում՝ օսմանյան կողմը ճանաչում էր ռուսական նվաճումները Այսրկովկասում և Կասպից ծովի հարավում, իսկ ռուսական կողմը՝ օսմանյան նվաճումները Այսրկովկասում: Նվաճումների փոխադարձ ճանաչման փաստն ակնհայտ է դառնում Ի. Նեպլյուևի՝ 1724 թ. մայիսի 24-ի զեկուցագրից: Ներկայացնելով ռուս-թուրքական պայմանագրի նախագիծը՝ նա գրում է, որ պարսկական տերության հողերը նվաճելու համար սուլթանը մեծաթիվ զորքեր է ուղարկել երեք ուղղությամբ[73]՝ արձանագրելով, որ, փաստորեն, 1724 թ. մայիսի դրությամբ օսմանյան զորքն արդեն ներխուժել էր պարսկական տերություն: Պարզվում է նաև, որ ռուս-թուրքական պայմանագրի շուրջ համաձայնությունը վերջնական տեքստով արդեն առկա էր 1724 թ. մայիսին, և թուրքական բանակն անցել էր իրեն հասանելիք տարածքների գրավմանը: Պայմանագրի դրույթների շուրջ նախնական համաձայնությունը կայացել էր դեռևս 1724 թ. մարտի 28-ի դրությամբ[74], ուստի պատահական չէ, որ հենց մարտ ամսին օսմանյան բանակը, Արաքս գետի ափից շարժվելով, սկսեց Արարատյան երկրի և Երևան քաղաքի գրավումը: Փաստորեն, նախքան պայմանագրի կնքումը կողմերը, ամենայն հավանականությամբ, փոխհամաձայնեցված ձգտում էին զբաղեցնել իրենց անցնող տարածքները: Ի դեպ, սա հանգուցային տեղեկություն է Երևանի ինքնապաշտպանության սկիզբը հստակեցնելու համար և փաստորեն հիմնավորում է Աբրահամ Երևանցու ժամանակագրական տվյալների արժանահավատությունը:

Հայկական սկզբնաղբյուրների՝ վերևում բերված տեղեկությունները ևս հիմնավորում են այն, որ Երևան քաղաքը գրավվել է բերդի անկումից առաջ:

Երևանի կռիվների ժամանակագրության և բովանդակության ճշգրտման տեսակետից մյուս կարևոր իրողությունն այն է, որ Աբրահամ Երևանցու նման Չելեբի-Զադեն ևս պատմում է, որ Երևանի ուղղությամբ օսմանյան բանակը շարժվել է Ախուրյան գետի ափից (բնագրում՝ Արփա-Չայիր): Ճիշտ է, թուրք հեղինակը այն թվագրում է հունիսի 13-ով, սակայն տեղեկության մեջ բացակայում են Եղվարդի ու Կարբիի դեպքերը և Երևանի պաշտպանությանը հայերի մասնակցության դրվագները: Բացի այդ, ըստ նրա՝ օսմանյան բանակը անմիջապես հասնում է Երևան ու անհապաղ ձեռնամուխ լինում բերդի պաշարմանը: Հավանական է կարծել, որ թուրք հեղինակի տեղեկություններում միաձուլված են դրանցից երկուսը՝ Ախուրյան գետի ափի բնակավայրից տեղաշարժը վաղ գարնանը և ամռան սկզբին Երևանի բերդի պաշարումը: Ի դեպ, Չելեբի-Զադեն, ինչպես տեսանք, ներկայացնում է այն իրողությունը, որ Երևանի բերդի գրավումը անհնար կլիներ, եթե նախապես չգրավվեր նրա արտաքին պարսպի հարևանությամբ՝ Հրազդան գետի ափին գտնվող անառիկ վարոշը: Վերջինս գրավվել է հունիսի երկրորդ կեսին միայն: Վարոշի դիրքի հստակեցումից հետո, երբ դիտարկում ենք Չելեբի-Զադեի նկարագրությունը, պարզվում է, որ Երևան քաղաքի հայության պաշտպանության մասին որևէ խոսք չկա: Թուրք հեղինակն ակնհայտորեն նկարագրում է միմիայն Երևանի բերդի պաշարման ու գրավման հետ կապված իրողությունները: Անշուշտ, ապրիլի 7-ից մինչև հունիսի 7-ը անպարիսպ Երևան քաղաքի դեմ պատերազմելիս օսմանյան զորքը բոլորովին չէր գրոհել բերդի ու վարոշի վրա՝ թերևս բավարարվելով հայերի դեմ կռիվների ընթացքում դրանց մեկուսացմամբ կամ պաշարմամբ, քանի որ միայն ամռանը, երբ հայերի դիմադրությունը հաղթահարվել էր, և քաղաքն ընկել, օսմանյան բանակը ձեռնամուխ եղավ բերդի մերձակա տները վերացնելուն և պարսպի շուրջը բաց տարածք ստեղծելուն՝ ամենայն հավանականությամբ արդյունավետ պաշարում իրականացնելու նպատակով: Ըստ որում՝ Թ. Կրուշինսկու այն տեղեկությունը, թե Երևանը գրավվել է առաջին իսկ գրոհից, իսկ 30 հազար հայեր կոտորվել են, իսկ բերդը դիմադրել է երկու ամիս, կարելի մեկնաբանել հետևյալ կերպ. այդ տեղեկության մեջ խտացված ներկայացված են տեղի ունեցած իրադարձությունները Երևանի շուրջ: Երևանի գրավման ժամանակ իրոք կոտորվել ու գերեվարվել էր շուրջ 30 հազար հայ, հայերի ինքնապաշտպանության անկումից հետո՝ հունիսի երկրորդ կեսին, գրավվել է բերդի վարոշը կամ շրջակայքը[75] այդ ուղղությամբ ձեռնարկած գրեթե առաջին իսկ գրոհով, որից հետո բերդը պաշտպանվել է շուրջ երկու ամիս:

Հավելենք նաև, որ Աբրահամ Երևանցին և Չելեբի-Զադեն հիշատակում են եգիպտացի երեք հազար օգնական զինվորների ժամանումը Երևան: Նրանց գալը հիշատակում է նաև Ի. Նեպլյուևը: Թուրք հեղինակը նշում է նրանց ժամանման ամսաթիվը՝ օգոստոսի 13, իսկ ըստ Աբրահամ Երևանցու՝ նրանք եկել են մայիսին՝ հունիս 7-ից շուրջ 20 օր առաջ: Իսկ ռուս դիվանագիտական ներկայացուցիչը որևէ ժամանակագրական տվյալ չի հայտնում: Ա. Այվազյանի վերոհիշյալ տեսակետի հիմնավորման համար հայ և թուրք հեղինակների միանման տեղեկությունները և նրանցից երկրորդի նշած ամսաթիվը գլխավոր կռվաններից են: Սակայն պետք է նշել, որ եթե Աբրահամ Երևանցին հաղորդում է լոկ նրանց գալու մասին, ապա Չելեբի-Զադեն նրանց գալուն նախորդող դեպքերի մասին հավելյալ մանրամասներ է ներկայացնում: Ըստ նրա՝ Երևանը պաշարածներին օգնության ուղարկված եգիպտացիների զորքը նախատեսված էր Թավրիզ ուղարկվելու համար, սակայն օսմանյան զորքի հրամանատարը որոշում է նրանց ուղարկել Երևան, և նրանք ժամանում են այնտեղ օգոստոսի 13-ին: Ըստ որում՝ Աբրահամ Երևանցու և Չելեբի-Զադեի տեղեկությունները եգիպտացի զինվորների՝ ռազմական գործողություններում ընդգրկվելու վերաբերյալ այնուհետև լիովին տարբեր են: Ըստ Աբրահամ Երևանցու՝ նրանք անմիջապես ներխուժել են Ձորագյուղ, բայց ջախջախվել կատաղի ճակատամարտում, իսկ ըստ Չելեբի-Զադեի՝ նրանք կռվել են խրամատներում՝ փոխարինելով հյուծված զինվորներին: Ըստ թուրք հեղինակի՝ ժամանելուց 22 օր անց նրանցից 300-ը գաղտնի գրոհով բարձրանում են Երևանի բերդի վրա, բայց զոհեր տալով՝ ետ նահանջում[76], իսկ Երևանի բերդը գրավվում է նրանց գալուց ավելի քան մեկուկես ամիս անց[77]: Մինչդեռ, ըստ Աբրահամ Երևանցու՝ քաղաքի գրավումը տեղի է ունեցել նրանց գալուց շուրջ 20 օր անց: Փաստորեն, բացի եգիպտացի զինվորների՝ Երևանի մատույցներ ժամանելուց և քանակից, պատմիչների տեղեկությունները բոլորովին միմյանց չեն համապատասխանում: Ամենայն հավանականությամբ, եգիպտացիների երեք հազարանոց զորախումբը մասնակցել է թե´ Երևան քաղաքի (մայիսից հունիս) և թե´ բերդի (օգոստոսից սեպտեմբեր) պաշարմանը: Քաղաքի գրավումից հետո այն ցանկացել են տեղափոխել Թավրիզ, սակայն հետո՝ օգոստոսի 13-ին, վերադարձրել են Երևան՝ բերդի գրավմանը մասնակցելու, քանի որ աչքի էր ընկել հայերի դիմադրությունը հաղթահարելիս: Ի. Նեպլյուևի վերոհիշյալ տեղեկությունները որոշակիորեն հիմնավորում են այս տեսակետը: Խոսելով այն մասին, որ Երևան էր ուղարկվել եգիպտական երեք հազարանոց զորախումբը, նա այնուհետև գրում է, որ Թավրիզ արշավող փաշայի զորքն այնքան էր թուլացել գրավված վայրերում կայազորներ թողելու և Երևան զորախումբ ուղարկելու պատճառով, որ հույս չկար, թե այն կկարողանար գրավել Թավրիզը: Կարելի է կարծել, որ Թավրիզ արշավող փաշան Երևան էր ուղարկել նախապես իր բանակին կցված եգիպտացիների զորախումբը, ինչից մեծապես թուլացել էր: Ինչ վերաբերում է եգիպտական զորախմբի թվաքանակին, ապա երեք հազար թվի հիշատակումը երեք տարբեր հեղինակների կողմից ոչ թե պարզ համընկնում է, այլ զորախմբի անձնակազմի թվաքանակն է, որը, անկասկած, համալրվում էր կռիվներում կորուստներ ունենալուց հետո:

Երևանի հայության ինքնապաշտպանության տևողությանն առնչվող հաջորդ կարևոր խնդիրն այն է, որ այդ ժամանակահատվածը սխալ է հաշվարկվել: Մասնավորապես, Ս. Պողոսյանը, Թ. Հակոբյանը և Ա. Սիմոնյանը, ինչպես տեսանք, կարծում են, որ պաշտպանությունը սկսվել է ապրիլի 7-ին և ավարտվել հունիսի 7-ին, այն է՝ տևել է երկու ամիս: Հաշվարկի հիմքում Աբրահամ Երևանցու տեղեկությունն է այն մասին, որ Երևանի հայերի ինքնապաշտպանական կռիվները տևել են 60 օր: Սակայն հաշվարկը ցույց է տալիս, որ հունիսի 7-ին ավարտված 60-օրյա ինքնապաշտպանությունը պետք է սկսվեր ապրիլի 9-ին: Ի դեպ, Երևանի 60-օրյա պաշտպանության մասին գրում է նաև Ի. Նեպլյուևը: Ռուս հեղինակի տեղեկությունը կարող էր վերաբերել նաև Երևանի հայերի ինքնապաշտպանությանը. խնդիրն այն է, որ, ինչպես կհամոզվենք, հեղինակի հաղորդումներում հյուսկեն ձևով ներկայացված են իրողություններ Երևան քաղաքի և բերդի կռիվներից:

[Lion]

Ինչ վերաբերում է Ա. Այվազյանի՝ մարտի 6-ից կատարած հաշվարկին, ապա այն այնքան միանշանակ չէ, քանի որ նա այդ մեկնակետից իր հաշվարկած 60 օրում հերթականության սկզբունքով ընդգրկել է Կարբիի կռիվների 40 օրը և փաշայի՝ կարբեցիներին ներկայացրած վերջնագրին հետևած 10 օրը: Մինչդեռ հաշվարկը հարկ էր կատարել զուգահեռության սկզբունքով՝ Կարբիի կռիվները և Երևանի վրա արշավանքն ու քաղաքի ինքնապաշտպանությունը դիտարկելով որպես զուգահեռաբար ընթացող իրադարձություններ:

Դրանով իսկ Աբրահամ Երևանցու ժամանակագրական տեղեկությունները դառնում են հավաստի: Խնդիրն այն է, որ եթե Աբրահամ Երևանցու՝ «Պատմութիւն թագայորի պարսից» ձեռագրում Կարբիի բնակիչների դեմ կռվող օսմանյան հրամանատարներին 40 օր անց օգնության եկած փաշայի անունը բացակայում է, և, բացի այդ, Կարբիի դեպքերի նկարագրությունից հետո նշվում է այն մասին, թե Երևանի ուղղությամբ օսմանյան զորքի արշավանքը սկսվում է Եղվարդից, որը հուշում է, որ օսմանյան բանակի մի մասը այնտեղ պարսկական բանակը ջախջախելուց հետո գնացել էր Կարբիի ուղղությամբ, իսկ մյուս մասը՝ Եղվարդում զորամասեր թողնելով՝ դեպի Երևան: Ամենայն հավանականությամբ հենց այդ վերջին զորամասերն են օգնության գնացել Կարբիի դեմ կռվող օսմանցիներին: Մինչդեռ Աբրահամ Երևանցու երկի խմբագրված տարբերակում հստակ նշված է, որ Երևանի վրա Եղվարդից արշավող զորքն Աբդուլլա փաշայի բանակն էր, որ օգնության էր հասել Կարբին պաշարող օսմանյան զորքին: Աբրահամ Երևանցու տեքստում նշված հավելումները ստեղծում են այն տպավորություն, որ Կարբիի դեմ կռվող օսմանցիներին օգնության հասած փաշան այնուհետև Եղվարդից արշավել է Երևանի ուղղությամբ: Իսկ քանի որ նա օգնության էր հասել մարտի սկզբներից Կարբիի դեմ արդեն 40 օր մարտնչող օսմանցիներին և 10 օր ժամանակ տվել կարբեցիներին հանձնվելու համար, որից հետո միայն արշավել դեպի Երևան, ստացվում է, որ, իրոք, ինչպես կարծում է Ա. Այվազյանը, օսմանյան բանակը պետք է Երևան հասներ մայիսի սկզբին: Մինչդեռ, եթե հավատարիմ ենք մնում Աբրահամ Երևանցու բնագրին, ապա կապը Կարբիում կռվող օսմանցիներին օգնության գնացած փաշայի և Եղվարդից Երևան արշաված զորքերի միջև բացակայում է, ուստի մեծ է հավանականությունը, որ Կարբիի դեպքերը և Երևանի ուղղությամբ օսմանյան բանակի գրոհը տեղի են ունեցել զուգահեռաբար: Իսկ քանի որ Աբրահամ Երևանցին հիշատակում է Կարբի եկած «մեծ փաշային»[78], ապա կարելի է կարծել, որ նկատի ունի Եղվարդի և Կարբիի ուղղությամբ գործող օսմանյան բանակի հրամանատարին:

Անդրադառնալով Երևանի հայերի ինքնապաշտպանության բուն ժամանակագրությանը, որը, փաստորեն, սկսվել էր ապրիլի 9-ին, ապա անհրաժեշտ է նշել, որ Աբրահամ Երևանցու վերոհիշյալ հաղորդումներով հնարավոր է հստակ ներկայացնել միայն մայիսի կեսերից մինչև հունիսի 7-ը ընկած ժամանակագրությունը: դա հնարավոր է դառնում հունիսի 7-ից կատարված հետհաշվարկի միջոցով, քանի որ հունիսի 7-ի վճռական գրոհից առաջ՝ 15 օր սպասելով օգնական նոր ուժերի տեղ հասնելուն, թշնամին բավարարվել էր միայն քաղաքի պաշարմամբ և նոր գրոհներ չէր ձեռնարկում: Կարելի է եզրահանգել, որ մայիսի 23-ից սկսած Երևանի մատույցներում ակտիվ ռազմական գործողություններ չեն եղել: Դրանից մեկ օր առաջ՝ մայիսի 22-ին, տեղի էր ունեցել թուրքերի գրոհը Կոնդի ուղղությամբ, երբ հայերը, արագորեն տեղափոխելով ուժերը Ձորագյուղից, պարտության էին մատնել թշնամուն: Դրանից մեկ կամ երկու օր առաջ՝ մայիսի 20-ին կամ 21-ին, տեղի է ունեցել Երևանի հայերի ինքնապաշտպանության մեծագույն ճակատամարտը՝ Ձորագյուղի կռիվը, որտեղ հայերը 1300 զոհ էին տվել՝ ոչնչացնելով թշնամու վեց հազար զինվորի: Պարտված թշնամին քշվել էր Հրազդան գետի մյուս ափը: Ըստ որում, դատելով Աբրահամ Երևանցու ժամանակագրական հստակ տեղեկություններից, կարելի է ներկայացնել դեպքերի ընթացքը՝ սկսած մայիսի 13-ից (հետհաշվարկը՝ մայիսի 20-ից). այդ օրը թշնամուն օգնության են եկել մեծաթիվ զորքեր: Երեք օր անց՝ մայիսի 16-ին, թուրքերն անցնում են Հրազդան գետը և մտնում Ձորագյուղ՝ ամրանալով այնտեղ և սպանելով երկու հազար քրիստոնյայի: Խանի զինվորները, որոնք մինչ այդ կռվում էին հայերի կողքին, լքում են նրանց և ապաստանում բերդում: Այն, որ խանի պարսիկ զինվորները կռվում էին հայերի հետ, հիշատակված է նաև Ի. Նեպլյուևի տեղեկագրերում: Իսկ այն, որ հայերի ու պարսիկների համատեղ կռիվը հենց քաղաքում է տեղի ունեցել և ոչ թե բերդում, հստակորեն արձանագրված է Ի. Նեպլյուևի տեղեկագրում, ըստ որի՝ քաղաքն անառիկ էր՝ շրջապատված զառիթափ լեռներով ու գետով, իսկ բերդի մասին խոսք չկա: Հետաքրքրական է, որ նրա հիշատակությունը քաղաքի հինգ հազար պաշտպանների մասին գրեթե լիովին համապատասխանում է Երևան քաղաքից հավաքագրված հայ զինվորների թվին: Փաստորեն, մեկ ամսից ավելի պարսից զինվորները կռվել են հայերի կողքին: Խնդիրն այն է, որ համատեղ մարտնչելով՝ խանի զորքը դրանով հետաձգում էր գրոհը Երևանի բերդի ուղղությամբ, սակայն ակնհայտ է, որ մայիսի 16-ի կռվի ժամանակ նրանց թվացել է, թե Ձորագյուղի ինքնապաշտպանությունն այլևս ահնհույս է, և հեռացել են ու ապաստանել բերդում: Այդ պահից սկսած, փաստորեն, հայերի ինքնապաշտպանությունը դատապարտվել է: Հաջորդ օրը՝ մայիսի 17-ին, օսմանյան բանակը գրոհ չձեռնարկեց, որը հնարավորություն տվեց հայերին զորահավաք անցկացնելու: Այնուհետև թուրքերին օգնության ուղարկվեց եգիպտացի երեք հազար զինվոր, որոնք տեղակայվեցին Նորագյուղի մոտակայքում և մայիսի 20-ին գրոհեցին Ձորագյուղի վրա: Հայ պաշտպանները սկզբում նահանջեցին՝ կորցնելով Ձորագյուղի կեսը, բայց օգնության եկած բոշաների հետ ամրապնդեցին իրենց շարքերը և, ինչպես տեսանք, վճռական կռվում ջախջախեցին թշնամուն՝ նրան ետ շպրտելով գետի մյուս կողմը: Ինչ վերաբերում է ապրիլի 9-ից մինչև մայիսի 13-ը ընկած ժամանակաշրջանին, ապա ըստ Աբրահամ Երևանցու տեղեկությունների՝ թշնամին, չնայած մեծաքանակ կորուստներին, որևէ առաջխաղացում չի ունեցել, որի պատճառով հուսահատվել և անընդհատ օգնություն է խնդրել:

Հունիսի 7-ի կռիվը մեր պատմության ամենահերոսական դրվագներից է: Ավելի քան 60 հազարանոց օսմանյան բանակի դեմ հայ զինվորները կռվեցին մինչև երեկո, և թշնամին կարողացավ քաղաքը գրավել միայն այն ժամանակ, երբ մարտադաշտում ընկել էր վերջին հայ մարտիկը: Դրանից հետո սկսվեցին թուրքերի բարբարոսություններն անպաշտպան բնակչության նկատմամբ:

Անհրաժեշտ է նշել, որ, դատելով վերոասացյալից, Ի. Նեպլյուևի տեղեկագրերում արտացոլված են ինչպես Երևան քաղաքի հայության ինքնապաշտպանությունը (առաջին երկու տեղեկագրերը), այնպես էլ բերդի գրավումը՝ թվագրված 1724 թ. սեպտեմբերի 22-ով:

Ի վերջո, անդրադառնալով այն պնդմանը, թե Աբրահամ Երևանցու երկում Երևանի բերդի գրավման թվականը սխալ է, պետք է նշել, որ դա այնքան էլ ճիշտ չէ: Ավելին, հեղինակի տեղեկությունն այն մասին, թե հունիսի 7-ին՝ քաղաքի անկումից հետո, Երևանի բերդը շարունակեց պաշտպանությունը մինչև օգոստոսի 21-ը[79], որևէ ուսումնասիրող քննության չի առել: Միայն Ա. Այվազյանն է, որ այդ վկայությանն անդրադարձել է, այն էլ՝ ցույց տալու համար Աբրահամ Երևանցու ժամանակագրական տեղեկությունների հավաստի չլինելը[80]: Մինչդեռ, եթե ընդունենք, որ Երևանի բերդի հանձնման ամսաթիվը՝ օգոստոսի 21-ը, ձեռագրական վրիպակ է, որն իրականում սեպտեմբերի 21-ն է, ապա ամեն ինչ կընկնի իր տեղը, քանի որ կստացվի, որ Աբրահամ Երևանցին ևս ճշգրիտ է հիշատակում բերդի անկման ամսաթիվը: Եթե առաջարկված ճշգրտումը հավանական է, ուրեմն կարելի է համարել, որ գուցե իրականում բերդը հանձնվել է հենց սեպտեմբերի 21-ին և ոչ թե 22-ին, ինչպես նշում է Ի. Նեպլյուևը: Ի դեպ, Կոստանդնուպոլսում գտնվող ռուսական դիվանագիտական ներկայացուցչի սխալվելու հավանականությունն ավելի մեծ է, քան ականատես Աբրահամ Երևանցունը: Կարելի է փաստել, որ ուսումնասիրողները լիովին անտեսել են Աբրահամ Երևանցու երկում ներկայացված ժամանակագրությունը հիմնավորող տեղեկությունը:

[Lion]

Արման Եղիազարյան – Երևանի 1724 թ. ինքնապաշտպանությունը

Երևանի հայության 1724 թ. հերոսական ինքնապաշտպանությունը հայոց պատմության ամենահիշարժան իրադարձություններից է: Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ճիշտ են այն հետազոտողները, որոնք առաջարկում են Երևան քաղաքի հայության ինքնապաշտպանությունն առանձնացնել Երևանի բերդի պաշտպանությունից, որը սկսվել է հայերի ինքնապաշտպանության ավարտից հետո և շարունակվել մինչև սեպտեմբերի 22-ը: Երևանի հայության ինքնապաշտպանությունը սկսվել է ապրիլի 9-ին և ավարտվել հունիսի 7-ին՝ տևելով 60 օր: Մայիսի 20-ին տեղի է ունեցել Երևանի հայության ինքնապաշտպանության ամենախոշոր՝ Ձորագյուղի ճակատամարտը, որտեղ հայերը, 1300 զոհ տալով, ջախջախել են օսմանյան բանակն ու ստիպել նահանջել՝ պատճառելով վեց հազար զինվորի կորուստ: Երևանի հայության ինքնապաշտպանական ջոկատների դեմ կենտրոնացնելով ավելի քան 60 հազարանոց բանակ՝ օսմանյան թուրքերը հունիսի 7-ի առավոտյան ներխուժել են քաղաք: Հայկական ինքնապաշտպանական խմբերը կռվել են մինչև վերջ՝ փորձելով փրկել ժողովրդին: Քաղաքը թալանելուց և բնակչությանը սպանելուց կամ գերեվարելուց հետո օսմանյան բանակը հարձակվել է Երևանի բերդի փոքրիկ արվարձանի՝ վարոշի վրա, գրավել ու ոչնչացրել այն, որից հետո երեք ամիսների ընթացքում բերդը պաշարված է եղել: Այն հանձնվել է Հայոց Աստածատուր Ա Համադանցի կաթողիկոսի (715-725) միջնորդությամբ 1724 թ. սեպտեմբերի 21-ին:

Арман Егиазарян – Самооборона Еревана в 1724 г.

Ключевые слова – история Еревана, самооборона, Ереванская крепость, Дзорагюх, Османская армия, Абраам Ереванци, Челеби-заде, осада, взятие крепости

Героическая самооборона армян Еревана в 1724 г. – одна из самых памятных событий истории Армении. Исследование показывает, что правы исследователи, которые предлагают отделить самооборону армян города Еревана от обороны Ереванской крепости, начавшейся после окончания самообороны армян города и продолжавшейся до 22 сентября. Самооборона армян Еревана продолжалась 60 дней, начиная с 9 апреля и заканчивая 7 июня. 20 мая на окраине Еревана - в Дзорагюхе произошло крупнейшее сражение самообороны армян Еревана, где армяне ценой жизни 1300 воинов разгромили османскую армию и заставили ее отступить, потеряв 6000 солдат. Сосредоточив против сил самообороны армян Еревана армию численностью более 60 000 человек, турки-османы утром 7 июня вторглись в город. Армянские отряды самообороны сражались до конца, пытаясь спасти людей. Разграбив город, убив и взяв в плен население, османская армия напала на небольшой пригород Ереванской крепости, захватила и разрушила ее, после чего крепость три месяца находилась в осаде. Ереванская крепость сдалась туркам при посредничестве армянского католикоса Аствацатура Амаданци (715-725) 21 сентября 1724 года.

Arman Yeghiazaryan – Self-defense of Yerevan in 1724

Key Words – history of Yerevan, self-defense, Yerevan fortress, Dzoragyugh, Ottoman army, Abraham Yerevantsi, Celebi-zade, siege, capture of the fortress

The heroic self-defense of the Armenians of Yerevan in 1724 is one of the most memorable events in the history of Armenia. The study shows that the researchers are right, who propose to separate the self-defense of the Armenians of the city of Yerevan from the defense of the Yerevan fortress, which began after the end of the self-defense of the Armenians of the city and lasted until September 22. The self-defense of the Armenians in Yerevan lasted 60 days, starting on April 9 and ending on June 7. On May 20, on the outskirts of Yerevan, in Dzoragyugh, the largest self-defense battle of the Armenians of Yerevan took place, where the Armenians, at the cost of the lives of 1,300 soldiers, defeated the Ottoman army and forced it to retreat, losing 6,000 soldiers. Having concentrated an army of more than 60,000 people against the self-defense forces of the Armenians of Yerevan, the Ottoman Turks invaded the city on the morning of June 7. Armenian self-defense units fought to the end, trying to save people. Having plundered the city, killed and captured the population, the Ottoman army attacked the small suburb of the Yerevan fortress, captured and destroyed it, after which the Yerevan fortress was under siege for three months. The Yerevan fortress surrendered to the Turks through the mediation of the Armenian Catholicos Astvatsatur Hamadantsi (715-725) on September 21, 1724.

[Lion]

Ծանոթագրություններ

_________________
* Հետազոտությունն իրականացվել է ՀՀ գիտության կոմիտեի ֆինանսական աջակցությամբ՝ 21T-6A043 ծածկագրով գիտական թեմայի շրջանակներում:
1. Տե՛ս Աբրահամ Երեւանցի, Պատմութիւն պատերազմացն 1721-1736 թուի, յառաջաբան, բնագիր, խմբագիր օրինակ եւ ծանոթագրութիւններ պատրաստեց Հ. Սահակ Ճեմճեմեան Մխիթարեան Ուխտէն, Վենետիկ – Ս. Ղազար, 1977:
2. Նույն տեղում, էջ 23-26:
3. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 29:
4. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 26:
5. Այս զինվորները, ըստ Մ. Կարապետյանի, ձորագյուղցիներ էին (տե՛ս Կարապետյան Մ., Բնակչության էթնիկ կազմը և էթնիկ պրոցեսները Երևանում 1724-1800 թվականներին // «Պատմաբանասիրական հանդես» (այսուհետև՝ «ՊԲՀ»), 1987, թիվ 3, էջ 95), սակայն հազիվ թե նման կարծիք կարելի է կազմել Աբրահամ Երևանցու «Ձորայգեղայ հզօրքն (իմա՝ զորք – Ա. Ե.), որ է ԳՌ [3. 000] պատվայկան գեղից մարդիք» տեղեկությունից (Աբրահամ Երևանցի, էջ 28): Վերջինս իրականում վկայում է այն մասին, որ զինվորները հավաքագրվել էին Երևանի շրջակա գյուղերից քաղաքում ապաստանածներից («պատվայկան գեղից մարդիք»):
6. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 29:
7. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 28-30:
8. Նույն տեղում, էջ 31:
9. Նույն տեղում, էջ 35:
10. Նույն տեղում:
11. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 99:
12. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 100:
13. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 101:
14. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 110:
15. Эзов Г., Сношения Петра Великаго с армянским народом, документы, СПб., 1898, с. 378.
16. Տե՛ս Ղուկաս Սեբաստացի, Դաւիթ Բէկ կամ Պատմութիւն Ղափանցւոց, բնագիրը՝ Հ. Սամուէլ Արամեանի, Երևան, 1992, էջ 102, «Մանր ժամանակագրություններ XIII-XVIII դդ.», հ. II, կազմեց՝ Վ. Ա. Հակոբյան, Երևան, 1956, էջ 433:
17. Տե՛ս Հակոբյան Վ., Ժամանակագրական մի փաստի ճշգրտման շուրջը // «Լրաբեր հասարակական գիտությունների» (այսուհետև՝ «ԼՀԳ»), 1974, թիվ 5, էջ 81: Հեղինակը վկայակոչել է Մատենադարանի թիվ 3602 ձեռագիրը:
18. Տե՛ս Հակոբյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 79-80: Այստեղ հեղինակը վկայակոչել է Մատենադարանի թիվ 2121 ձեռագրի 367բ էջը:
19. Տե՛ս «Армяно-русские отношения в первой трети XVIII века», сборник документов, т. II, часть II, под ред. А. Г. Иоаннисяна, Ереван, 1967, с. 84-85, 198-199:
20. «Թուրքական աղբյուրները Հայաստանի, հայերի և Անդրկովկասի մյուս ժողովուրդների մասին», թարգմ. թուրքերեն բնագրերից, ներածությունով, ծանոթագրություններով, տերմինաբանական բառարանով և հավելվածով, հ. Ա, կազմեց Ա. Խ. Սաֆրաստյան, Երևան, 1961, էջ 143:
21. Տե՛ս նույն տեղում:
22. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 146:
23. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 149-150:
24. Տե՛ս “1720-1724 Osmanlı-İran münâsebetleri ve Silâhşör Kemânî Mustafa Ağaʼnın Revân fetih-nâmesi”, by M. Münir Aktepe, İstanbul, 1970, s. 45-70:
25. Տե՛ս Մարտիրոսյան Վ., Անդրկովկասի ժողովուրդների համագործակցությունը և Երևանի 1724 թվականի պաշտպանությունը // «ՊԲՀ», 1965, թիվ 2, էջ 189-190:
26. Տե՛ս «Армяно-русские отношения в первой трети XVIII века», сборник документов, т. II, часть II, с. 220:
27. Տե՛ս Մարտիրոսյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 190:
28. Տե՛ս “The Revolutions of Persia by Jonas Hanway”, the Third Edition, vol. II, London, 1762, p. 211:
29. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 212-213:
30. Տե՛ս Shay M. L., The Ottoman Empire from 1720 to 1734 as Revealed in Despatches of the Venetian Baili, Urbana, 1944, p. 120:
31. “The History of the Late Revolutions of Persia”, taken from the Memoirs of Father Krusinski, Procurator of the Jesuits at Ispahan, the second edition, vol. II, London, 1733, p. 178.
32. Տե՛ս «Այրարատ բնաշխարհ Հայաստանեայց»,, տեղագրեաց Հ. Ղեւոնդ Վ. Մ. Ալիշան, Վենետիկ – Ս. Ղազար, 1890, էջ 305, Շահազիզ Յե., Հին Յերեվանը, Յերեվան, 1931, էջ 105-108:
33. Տե՛ս Լեո, Երկեր, հատոր Գ, գիրք Բ, Երևան, 1973, էջ 157, Միրզոյան Ա., Երևանի 1724 թ. հերոսական պաշտպանությունը թյուրքական զավթիչներից // ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների, 1953, թիվ 3, էջ 93-96, Սիմոնյան Ա., Երևան (1920-1967), Երևան, 1968, էջ 45-47:
34. Տե՛ս Պողոսյան Ս., Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. II (IX-XIX դդ.), Երևան, 1965, էջ 285-288, Հակոբյան Թ., Երևանի պատմությունը (1500-1800 թթ.), Երևան, 1971, էջ 77-90:
35. Տե՛ս «Армяно-русские отношения в первой трети XVIII века», сборник документов, т. II, часть I, под ред. А. Г. Иоаннисяна, Ереван, 1964, с. LXXV, LXXVII:
36. Տե՛ս նույն տեղում, էջ LXXVII:
37. Տե՛ս Мамедов С., Исторические связи азербайджанского и армянского народов во второй половине XVII – первой трети XVIII в., Баку, 1977, с. 83:
38. Տե՛ս Կարապետյան Մ., Երևանի բնակչության էթնիկական կազմի և թվաքանակի փոփոխությունները 1600-1724 թթ. // «ՊԲՀ», 1986, թիվ 2, էջ 108:
39. Տե՛ս «Армяно-русские отношения в первой трети XVIII века», т. II, часть I, с. LXXVII:
40. Տե՛ս նույն տեղում, էջ LXXVIII:
41. Տե՛ս նույն տեղում, էջ LXXIX: Տե՛ս նաև «Հայ ժողովրդի պատմություն», հ. IV, Երևան, 1972, էջ 157:
42. Տե՛ս Մարտիրոսյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 190-191: Տե՛ս նաև նույնի՝ Հայ և վրաց ժողովուրդների համագործակցությունը ազատագրական պայքարում (XVIII դարի 20-ական թվականներ), Երևան, 1971, էջ 149:
43. Մարտիրոսյան Վ., Անդրկովկասի ժողովուրդների համատեղ ազատագրական պայքարի պատմությունից // ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների, 1965, թիվ 7, էջ 22: Տե՛ս նաև նույնի՝ Անդրկովկասի ժողովուրդների համագործակցությունը և Երևանի 1724 թվականի պաշտպանությունը, էջ 191:
44. «Այսպես կոչված ադրբեջանցիներ» արտահայտությունը շեշտադրվում է այն պատճառով, որ XVIII դարում Այսրկովկասի քոչվոր թյուրք-թաթարները «ադրբեջանցի», իսկ Այսրկովկասի արևելյան հատվածն էլ Ադրբեջան դեռևս չէին կոչվում:
45. Տե՛ս Արզումանյան Զ., Անդրկովկասի ժողովուրդների ազատագրական պայքարի պատմությունից // «ԼՀԳ», 1973, թիվ 11, էջ 31-33: Բացառություն է միայն Երևանի պաշտպանությանն այսպես կոչված ադրբեջանցիների մասնակցությունը, որի մասին նա չի խոսում:
46. Տե՛ս Կարապետյան Մ., Բնակչության էթնիկ կազմը և էթնիկ պրոցեսները Երևանում, էջ 96:
47. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 96-97:
48. Տե՛ս Հակոբյան Վ., նշվ. աշխ., էջ 78-81:
49. Տե՛ս Այվազյան Ա., Երևանի 1724 թ. պաշտպանության ժամանակագրության մասին // «ՊԲՀ», 1991, թիվ 1, էջ 94-95:
50. Տե՛ս Թուրքական աղբյուրները, հ. Ա, էջ 142-150:
51. Տե՛ս Այվազյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 97:
52. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 100:
53. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 97-100:
54. Տե՛ս «Հայոց պատմություն», հ. III, Նոր ժամանակաշրջան (XVII դարի երկրորդ կես-1918 թ.), գիրք առաջին (XVII դարի երկրորդ կես-XIX դարի վերջ), Երևան, 2010, էջ 40-42:
55. Տե՛ս Гёзалова Н., Вопросы истории Азербайджана XVIII в. (на основе сведений англоязычных источников историографии), Баку – Москва, 2010, с. 57-60:
56. Махмудов Я. и др., Иреванское ханство: российское завоевание и переселение армян на земли Северного Азербайджана, Баку, 2010, с. 45.
57. Նույն տեղում:
58. Թուրքական աղբյուրները, հ. Ա, էջ 143:
59. Տե՛ս “The Travels of Sir John Chardin into Persia and East Indies”, the Fifth Volume, Containing the Author’s Voyage from Paris to Ispahan, London, 1686, p. 245:
60. Թուրքական աղբյուրները, հ. Ա, էջ 143:
61. Նույն տեղում:
62. Տե՛ս նույն տեղում, ծանոթագրություն:
63. «Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին», Դ, «Թուրքական աղբյուրներ», Գ, Էվլիյա Չելեբի, Երևան, 1967, էջ 84-85:
64. Թուրքական աղբյուրները, հ. Ա, էջ 143:
65. Տե՛ս Chardin J., նշվ. աշխ., էջ 246:
66. Տե՛ս «Զաքարեայ սարկաւագի պատմագրութիւն», հ. Բ, Վաղարշապատ, 1870, էջ 32, 51, «Ջամբռ. գիրք, որ կոչի յիշատակարան արձանացուցիչ, հայելի և պարունակող բնաւից որպիսութեանց Սրբոյ Աթոռոյս, և իւրոյ շրջակայից վանօրէիցն, համաժողովեցեալ և տարագրեցեալ ի Սիմէօնի ցաւահար և վշտակոծ կաթուղիկոսէ Երևանցւոյ», Վաղարշապատ, 1873, էջ 204:
67. Սիմեոն Երևանցի, էջ 204:
68. Տե՛ս Ղաֆադարյան Կ., Երևան. միջնադարյան հուշարձանները և վիմական արձանագրությունները, Երևան, 1975, էջ 47:
69. Տե՛ս Աբրահամ Երևանցի, էջ 102:
70. Այն, որ XVII դ. երկրորդ կեսին և XVIII դ. սկզբին Երևանի բերդում մեծ թվով հայեր կային, հայտնի է հայկական և օտար սկզբնաղբյուրներից: Տե՛ս Զաքարիա սարկավագ, հ. Բ, էջ 89-90: Երևանի բերդի մուսուլմանները ասում էին, որ «մեք ահա դրացի եմք քրիստոնէից, և խառն ի խուռն կամք ընդ նոսա»: Ճիզվիտ Մոնիեն հաղորդում է, որ XVIII դ. սկզբին Երևանի բերդի չորս հազար բնակիչներից հազարը հայեր էին: Տե՛ս Nouveaux mémoires des missions de la campagnie de Jésus dans le Levant, t. III, Paris, 1723, p. 37:
71. Տե՛ս Աբրահամ Երևանցի, էջ 101:
72. Պայմանագրի ամբողջական տեքստը տե՛ս «Полное собрание законов Российской империи с 1649 года», т. VII, 1723-1727, СПб., 1830, N 4531, с. 503-508: Տե՛ս նաև «Армяно-русские отношения в первой трети XVIII века», сборник документов, т. II, часть II, c. 177-181:
73. Տե՛ս «Армяно-русские отношения в первой трети XVIII века», сборник документов, т. II, часть II, c. 181:
74. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 158-172:
75. Ա. Այվազյանը ևս նման կարծիք է արտահայտում: Տե՛ս Այվազյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 96:
76. Տե՛ս Թուրքական աղբյուները, հ. Ա, էջ 146-148:
77. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 150-151:
78. Տե՛ս Աբրահամ Երևանցի, էջ 24:
79. Տե՛ս նույն տեղում, էջ 35:
80. Տե՛ս Այվազյան Ա., նշվ. աշխ., էջ 93:

[Lion]

Очередной абсурд от турецкого заказчика. Куда делись церкви? Да неужели, выходит вопрос людей удивляет? И никто не обращает внимание на войны и землетрясения. А может вспомним знаменитый турецкий вандализм? Нет? А может напомнить как сейчас, в XXI веке турки разрушают армянские церкви в временно оккупированных территориях Республики Арцах? Напомнить? Нет? Да, верно, тогда такого невозможно было иметь в наличии...

Кстати, камни армянских церквей и храмов турки использовали для постройки военных сооружении. Та же Ереванская крепость была в многом построена КАМНЯМИ ИМЕННО АРМЯНСКИХ ЦЕРКВЕЙ И ХРАМОВ. Вот свидетельство современника, Давида Басенци, который пишет про постройку османами Ереванской крепости. «Գրեցի Բասենի Ծառս գյուղում... Հայոց 1033 թվականին՝ մի տարում, երբ Ֆարհադ փաշան 300.000 հոգանոց հեծելազորով գնացել էր Երևան քաղաքի վրա, փախուստի էր մատնել նրա տեր Մահմեդ խանին և այնտեղ մի նոր, մեծ ու զարմանալի բերդ էր շինել, որի համար ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԸ, ՆՐԱՆՑ ԽԱՉԵՐՆ և ՏԱՊԱՆՆԵՐԸ ՔԱՆԴԵՑԻՆ ՈՒ ՔԱՐԵՐԸ ԲԵՐԴ ՏԱՐԱՆ» (Դավիթ Բասենցի «Հիշատակարան 1584 թվականի») (ссылка по Հակոբյան Թ., Երևանի պատմությունը (1500—1800 թթ.). – Եր., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1971, էջ 20). Перевод - "Написал все это в деревне Царс в Басене... 1033-ый году армянского летосчисления. Это год, когда Фархад паша с 300.000 всадниками пошел на город Ереван и отогнал оттуда его господина Махмада-хана. Он там построил одну большую, удивительную крепость, ДЛЯ ПОСТРОЙКИ КОТОРОГО РАЗРУШИЛ ЦЕРКВИ, КРЕСТИ НА ЦЕРКВЯХ И ДАЖЕ МОГИЛЬНЫЕ ПЛИТЫ. Они все разрушили и камни перевели в крепость":

[Lion]

Mher Hakobyan насчёт "знаменитого турецкого вандализма"... Турки не разрушали храмы. Христианские храмы католические, сирийские, маронитские, яковитские, армянские были защищены турками, и никто не смел их трогать. Армянские храмы в Константинополе были вообще созданы по распоряжению турецкого султана. Что касается свидетельства, которое вы привели. Я не знаю такого автора, признаюсь. Но ни один из свидетелей, то есть путешественников и миссионеров ни о чем подобном не упоминал, поэтому сомневаюсь, что это правда. Хотя не исключено, что пару камней из какой-то разрушенной постройки и бросили в крепостную стену, кто знает. Насчёт церквей Арцаха... Я видел брошенные церкви в то время, когда там находились армяне. А разрушенными они были давно. В СССР МНОГО БЫЛО НЕ ОТРЕСТАВРИРОВАННЫХ ХРАМОВ ВЕЗДЕ.

Philippe Ekoziants

[Lion]

Lion писал(а):

[color=#000080]Mher Hakobyan насчёт "знаменитого турецкого вандализма"... Турки не разрушали храмы. Христианские храмы католические, сирийские, маронитские, яковитские, армянские были защищены турками, и никто не смел их трогать.

Вы это... серьезно? Вообще храмов не разрушали?

Цитата:

Что касается свидетельства, которое вы привели. Я не знаю такого автора, признаюсь.

Позвольте сказать, Вы много чего видимо не знаете по истории Армении.

Цитата:

Но ни один из свидетелей, то есть путешественников и миссионеров ни о чем подобном не упоминал, поэтому сомневаюсь, что это правда.

Ну и довод?! То есть у путешественников и миссионеров в 1585-ом году была некая миссия скрупулезно все зафиксировать и, раз они об этом молчат, то армянский автор, СОВРЕМЕННИК, врет? Кстати, в 1584-ом кохо из путешественников и миссионеров было под Ереваном, не подскажете?

Цитата:

Хотя не исключено, что пару камней из какой-то разрушенной постройки и бросили в крепостную стену, кто знает.

Пару камней - там аж до могильных плит доходили. Или это могло остановить осман?

Цитата:

Насчёт церквей Арцаха... Я видел брошенные церкви в то время, когда там находились армяне. А разрушенными они были давно. В СССР МНОГО БЫЛО НЕ ОТРЕСТАВРИРОВАННЫХ ХРАМОВ ВЕЗДЕ.

А в Арцахе видели разрушенные азербайджанцами церкви после 10.11.2020 года. Если не видели или не в курсе, могу пару другую цитаты дать.

[Lion]

Mher Hakobyan большой вопрос, был ли этот человек современником Эриванской крепости. Речь идёт о рукописном тексте якобы конца 16 века. Установить дату в этом случае сложно. Да турки не разрушали храмы. Храмы, если они были каменными, войны не могли разрушить. Таких снарядов тогда не было, чтобы от них следа не осталось. Миссионеры писали с начала 17 века. Их много. Эриванскую крепость описывали многие. Никто не писал о том, что турки строили там из камней армянских церквей. Хотя, если бы это было, они бы первыми написали об этом. Могильных плит там не было.

Philippe Ekoziants

[Lion]

Lion писал(а):

Mher Hakobyan большой вопрос, был ли этот человек современником Эриванской крепости. Речь идёт о рукописном тексте якобы конца 16 века. Установить дату в этом случае сложно.

Опять логики нет. Речь օ колофоне как раз под 1584 годом.

Цитата:

Да турки не разрушали храмы.

Это некая священная мантра у Вас?

Цитата:

Храмы, если они были каменными, войны не могли разрушить. Таких снарядов тогда не было, чтобы от них следа не осталось.

А ломиками и кирками подработать? А может пороховой заряд поставить? Вы не подумали над этим?

Цитата:

Миссионеры писали с начала 17 века. Их много. Эриванскую крепость описывали многие. Никто не писал о том, что турки строили там из камней армянских церквей. Хотя, если бы это было, они бы первыми написали об этом. Могильных плит там не было.

Повторюсь - у миссионеров не была миссия все точно и скрупулезно написать, да и мы точно не знаем, все ли, написанное миссионерами до нас дошло. Вы понимаете, что у Вас проблема и с логическим построением, и с фактической основой?

[Lion]

Кстати, Филипп обещал не банить меня на своей странице, на всякий случай пусть это останется здесь

[Lion]

Mher Hakobyan "под видом реконструкции" ))) Конечно, реконструкция что-то меняет. Например, Ереван не узнать после реконструкции Туманяна)

Mher Hakobyan если крест сняли, это ещё не значит, что разрушили. Может, он был ветхим и мог упасть. Разные причины бывают. Я виду здесь целехонький храм. И простите, Мгер, можете прислать фото оригинала рукописи, которую вы цитировали?

Philippe Ekoziants

[Lion]

Цитата:

Mher Hakobyan "под видом реконструкции" ))) Конечно, реконструкция что-то меняет. Например, Ереван не узнать после реконструкции Туманяна)

Итак, факт "реконструкции" с церковью в Гадурте приняли. Похвально. А хотите я принесу Вам фотку, где турки не разрушили церковь, а буквально... стерли ее с лица земли? Хотите?

Цитата:

И простите, Мгер, можете прислать фото оригинала рукописи, которую вы цитировали?

Ссылку на научную работу пройдет? Видите ли, мне трудно будет каждый раз сбегать в Матенадаран и сфотографировать там нужную Вам страницу.

Philippe Ekoziants

[Lion]

Вот и все, не выдержал пациент и одного дня - Филипп меня блокировал. Видите, герцог, все эти Ваши платные шлюхи и тухлого яйца не стоят, как только они встречают специалиста с фактами, сразу пасуют.