Араратское царство: Великий противник Ассирии

[Gitunik]

Ա. Ղարագյոզյանը Հալդի դիցանվան հիմքում տեսնում է hal-(տարբերակ` Al-) արմատը՝ բխեցնելով այն հնդեվրոպական ծագում ունեցող հայերեն ալ (ալա) «վառ կարմիր, կրակ, բոց» բառարմատից(13): Ա. Պետրոսյանը Haldie դիցանվան hal- բաղադրիչը կապում է հ.- ե. *wel արմատի հետ(14) և այլն:

Բացի «ուրարտական» տեքստերից Haldie-ն վկայվում է նաև ասուրական արձանագրություններում: Այսպես. Խալդի անունը որպես անձնանուն հանդիպում է MKidin Haldia, D Haldi-e…, MsiliD Haldie ձևերով: Այդ արձանագրությունները ուսումնասիրողները թվագրում են մ.թ.ա. XIII դարով (ըստ իտալացի Մ. Սալվինիի): Համարելով, որ դա «մինչուրարտական» ժամանակաշրջան է, ուսումնասիրողները (Մ. Սալվինի) կարծում են, որ այդ անձնանունները կրողները «ուրարտացիներ» չեն եղել: Սակայն կա նաև կարծիք (Գ. Ֆրայդանկ) որ այդ անձնանունների առկայությունը թույլ է տալիս խոսել ասորեստանցիների և «ուրարտացիների» միջև եղած սերտ փոխհարաբերությունների մասին (Фрайданк Г., Новые данные об отношениях среднеассирийского царства ссеверными и северо-западными странами, Древний Восток, 1976, 2, 88):

Աքեմենյան տեքստերից մեզ է հասել Haldie-ի անվամբ կազմված անձնանուն (Հալդիտայի որդի Արախա)(15): Պարսից արքա Դարեհ I Բեհիսթունյան արձանագրության մեջ գրված է. ․ «Այնժամ, երբ ես գտնվում էի Պարսկաստանում և Մեդիայում, իմ դեմ երկրորդ անգամ ապստամբեց Բաբելոնը: Մի մարդ Արախա անունով՝ արմեն, Խալդիտայի որդին, ապստամբեց Բաբելոնում․․․ Այդ ժամանակ բաբելոնացիները դարձան ապստամբ և անցան այդ Արախայի կողմը: Նա վերցրեց Բաբելոնը և այնտեղ դարձավ արքա» (դա մ.թ.ա. 522 թ. էր): Հետաքրքիր է Արախայի հոր Հալդիտա անունը: Անվան առաջին մասը Հալդի աստծո անունն է, երկրորդ մասի՝ ta բաղադրիչի համար կա տեսակետ, որ այն տալ, տրված, տված իմաստն ունի, այն է Հալդիի տված /հմմ. Աստվածատուր/:

[Gitunik]

Ինչպես նկատում ենք, ուսումնասիրողները Հալդի անունը մեկնաբանում են Արևի, Հաղթանակի, Ժամանակի, Երկնքի, Ռազմի աստված իմաստներով: Իսկ աստծո անունը ընթերցվում է, ինչպես վերևում նշվեց. Հալդի, Խալդի, Ալդի, Արդի, նաև Հայկ, Հաղդի և այլ ձևերով: Նկատում ենք, որ ինչ-որ խառնաշփոթ կա Արարատ-Ուրարտուի գլխավոր աստված Հալդիի անվան ընթերցման և աստծո անվան մեկնաբանության մեջ: Հատկապես ընթերցվող Խալդ անունն է տարակուսանքի տեղիք տալիս: Ինչու՞ ոչ՛ Արարատ-Ուրարտուից առաջ, ոչ՛ էլ հետո այլևս գրավոր աղբյուրներում (նաև բանավոր խոսքում ) չի գրվում ու չի հնչում Խալդի անունը: Ինչու՞ հետագա ժամանակաշրջանի հայոց դիցաբանությունը չի պահպանել որևէ հիշողություն այդ աստծո մասին: Հիշենք օրինակ, որ և՛ Հուրրի-Միտանիի, և՛ Արարատ-Ուրարտուրի դիցարանում կա Թեշշուբ աստված: Խուրրիական դիցարանում կա արևի աստված, որը հանդես է գալիս Շիմագե (հարավում՝ Շիմիկա, Շիմիդի), Արարատ-Ուրարտուրի դիցարանում՝ Շիվինի, հնդկական դիցարանում՝ Շիվա անուններով: Խաթթիի թագավոր Սուպիլուլիումաս 1-ինի և Միտանիի թագավոր Շատտիվազայի միջև կնքված պայմանագրի տեքստում վկայված են չորս աստվածների անուններ. Միթրա, Վարունա, Ինդրա, Նասատիա:

[Gitunik]

Ուսումնասիրողները համակարծիք են, որ պայմանագրի տեքստում հիշատակված աստվածների անունները նույնանում են Ռիգվեդայում հիշատակվող Միթրա, Վարունա, Ինդրա, Նասատիա (Աշվիներ) աստվածությունների հետ և այլն: Նկատում ենք, որ հնագույն շատ աստվածների մասին ինչ-որ հետքեր, հիշողություններ, վկայություններ կան հետագա դիցարաններում (հայկական և ոչ հայկական): Իսկ Հալդիի, նաև Հայայի մասին չկա ոչինչ:

Եվ միտք է առաջանում, իսկ գուցե այլ կե՞րպ պետք է ընթերցել Հալդիի անունը, օրինակ Հայ-դի: Այս դեպքում աստծո անունը կունենա Հայ (Հայա) աստված իմաստը (լ-յ հնչյունափոխություն, ինչը հնարավոր է, հայոց բարբառներում հանդիպում են գալիս-կյայիս, տալիս-տայիս… օրինակները): Եթե գործի այդ տարբերակը, ապա շատ հարցեր կպարզաբանվեն: Արարատ-Ուրարտուի դիցարանի գլխավոր աստվածը բնութագրի իր հատկանիշներով, նաև նրան ներկայացնող շատ պատկերներ թեմատիկ իմաստով համապատասխանում են Հայա /Էնկի/ աստծո շատ հատկանիշների ու պատկերների (հաճախ նստած է գահին, կարևոր դիրք ունի մյուս աստվածների մեջ, որոնք երկրպագում են նրան, ունի իշխանության խորհրդանիշներ՝ գավազան, օղակ, նաև կենաց ծառի ներկայություն, արևի թևավոր պատկեր, թագավորների թագադրում, իշխանության խորհրդանիշների հանձնում, կյանքի պարգևում, ջրանցքների, ամրոցների, քաղաքների կառուցում…): Հալդի անվան դի բաղադրիչը (դի-ք), աստված իմաստն ունի(16):

[Gitunik]

Նշենք նաև, որ Ասորեստանի գլխավոր աստվածը՝ Աշշուրը հաճախ նույնացվել է Էնլիլի (տիեզերքի ու երկրի միջև գտնվող տարածության՝ օդի տիրակալ) հետ: Այդ ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 1-ն հազարամյակի սկիզբ) Արարատ-Ուրարտուի գլխավոր աստվածը Հալդին էր, որը նույնպես բացարձակ գերիշխանություն ուներ պետության մեջ: Այն, որ Հալդին Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն ու հայտնի աստվածն էր, վկայում է հենց ասորեստանյան գրավոր աղբյուրը «…ողջ Ուրարտուում ավելի մեծը չկար քան նա` Երկնքում և Երկրում»(17): Երկնքում և Երկրում նման մեծ աստված էր նաև Հայան (Էնկի): Եթե Աշշուրը նույնացվել է Էնլիլի հետ, ապա Հալդին էլ կարող էր նույնացվել Էնլիլի եղբայր Հայայի (Էն-կի=երկրի տիրակալ) հետ:

[Gitunik]

Անդրադառնանք Հայա-Էնկի աստծո պաշտամունքին: Հայան (Էնկի) Միջագետքի գրավոր աղբյուրներում վկայված հնագույն աստվածներից է, Տիեզերքի տիրակալ Անի որդին: Անի որդին էր նաև Էնլիլը: Էնկի-Հայան Մայր Երկրի տիրակալն էր, որն ըստ շումեր-աքադական գրավոր աղբյուրների Գլխավոր աստծո գիտությամբ (Արարչ Ար աստված, Ան, Անու) կարևոր դեր է կատարել երկրի վրա մարդու արարման գործում: Ըստ նոր ուսումնասիրությունների (Մ. Գավուքչյան, Ա. Վարպետյան, Ա. Մովսիսյան, Ա. Տերյան…) հայ ժողովրդի հայ անունը կապված է Հայա աստծո անվան հետ:

Նորից անդրադառնանք Միջագետքի հնագույն գրավոր աղբյուրներին: Հայտնաբերված հնագույն գրավոր աղբյուրը, որտեղ վկայվում է հայ /ha-a/ անունը, Էբլայում /այժմ Թելլ-Մարդիխ բնակավայրը, Հալեպից հարավ/ հայտնաբերված Էբրիում թագավորի աքադերենով գրված արձանագրությունն է /մ.թ.ա. 24-րդ դար/(18): Աշշուրից հայտնաբերված սեպագիր տեքստում (մ.թ.ա. III-II հազարամյակ) ևս վկայություն կա Հայի որդու (կամ Հայի բնակչի) մասին: Այդ վկայությունը այսպիսին է. _…այս երկու անոթները նախատեսված (ուր)ամեացիների շուկայի (համար), …հնգօրյա շաբաթում Աշշուր-Էննամի Թաշմետ աստվածության, … Haji (Hayi) որդին (=Haji բնակիչը) պատրաստեց…|: Ուսումնասիրողներից լեզվաբան Վ. Իվանովը Հայի որդի արտահայտությունը նույնացնում է Հայի բնակիչ արտահայտության հետ, որը կարելի է հասկանալ և՝ որպես Հայա աստծո որդի, և՝ որպես Հայ երկրի (Հայքի) բնակիչ: Սեպագիր Ha-a-ն որպես էթնոնիմ և տեղանուն Վ. Իվանովը կապում է հայերի հետ և ընթերցում Haja (Haya): Ինչպես նկատում ենք հայ անունը կապվում է Հայա աստծո անվան հետ: Հայա աստծո անվան հետ է կապվում նաև Հայկ անունը: Հիշենք Խորենացու վկայությունը. «Աստվածներից առաջինները ահեղ էին և երևելի… Սրանցից առաջ եկան հսկաների սերունդը, …: Սրանցից մեկն էր Հապետոսյան Հայկը…:»(19): Այս վկայությունը թույլ է տալիս ասելու, որ հայոց նահապետ Հայկը աստծո որդի էր (այս դեպքում Հայայի որդին):

[Gitunik]

Այսպիսով մեր ժողովրդի հայ անունը կապ ունի Հայա աստծո անվան հետ, Արարատ-Ուրարտուի դիցարանի գլխավոր աստծո անվան Հայա ընթերցմամբ վերականգնվում է կորցված Հայա աստծո անունը և հայոց պատմության հազարամյակների շղթայի պակասող օղակներից մեկը: Նշենք, որ ինչպես այլ դեպքերում, այս դեպքում ևս օգնության են գալիս հայոց բարբառները: Այսպես. Արցախի բարբառում Հայա աստծո/աստվածուհու անունը պահպանվել է այա ձևով, որը Մեծ մայր, նախամայր իմաստն ունի: Գարդմանի և Արցախի բարբառում կինը ամուսնուն անվանում է մեր հայը, որն այս դեպքում կապ չունի ազգության կամ ցեղի անվան հետ: Իսկ Արարատ–Ուրարտուի դիցարանում /մ.թ.ա. 9–8-րդ դդ/ կա Այա (20) անունով աստվածուհի, սակայն այս աստվածուհին արդեն սովորական աստվածուհի է: Այս ամենից հետո կարելի է ասել, որ չնայած աստծո անունը կորցվել էր (կամ մոռացվել) Հայ-ա աստվածը միշտ կա, միշտ ներկա է հայոց մեջ, որպես հավաքական էթնոսի՝ ցեղի ու ազգի ինքնանվանում. հայ: Հետաքրքիր է նաև այն փաստը, որ միայն մենք՝ հայերս ենք մեզ ՀԱՅ կոչում, ամեն անգամ հնչեցնելով Մայր Երկրի տիրակալ ՀԱՅԱՅԻ անունը:

[Gitunik]

Անդրադառնանք նաև պատմագրության մեջ գոյություն ունեցող մի իրողության: Մի շարք ուսումնասիրողներ Արարատ-Ուրարտուի բնակիչներին Խալդ աստծո անունով անվանում են խալդեր, (խալդայներ), հիմք ընդունելով հույն պատմիչ Քսենոփոնի վկայությունը (մ.թ.ա. V-IV դդ.), որը Հայկական լեռնաշխարհում հիշատակում է խալդայներ ցեղի մասին(21): Այս անվանումը որոշ ուսումնասիրողներ (Марр Н. Племенной состав населения Кавказа. Классификация народов Кавказа Петроград,1920, Мещанинов, И. 1927: Кönig F. Die Keilinschriften von Patnoths, WZKM. 52, 1955) կապում են Արարատ-Ուրարտուի գլխավոր աստված Խալդիի անվան հետ: Ելնելով դրանից Հ. Աճառյանը «Ուրարտուն» անվանում է Խալդիաստան կամ Խալդիա(22), Չ. Բարնեյը` «Խալդիստան» ( Burney Ch. 1993: The God Haldi and the Urartian State…, 107), իսկ Ի. Մեսչանինովն իր աշխատությունն անվանել է «Халдоведение» (И. Мещанинов, Халдоведение, История древнего Вана, Баку, 1927 б):

Նրանք նաև Արարատ-Ուրարտուի բնակիչների լեզուն անվանում են խալդերեն և այլն(23): Հաճախ նաև սխալմամբ նրանց անվանում են քաղդեացի՝ հարավային Բարելոնում բնակվող սեմական ժողովրդի անունով։ Ինչպես նկատում ենք այս բոլոր կարծիքներն ու տեսակետները կապված են հ-խ հնչյունափոխության հետ (հիշենք, որ հույները չունեն հ հնչյունը):

Իբրև ամփոփում կարելի է ասել, որ Արարատ-Ուրարտուի դիցարանի գլխավոր աստծո անունը՝ Հալդի և բնութագրի շատ հատկանիշներ հուշում են, որ Հալ-դին կարող է լինել Հայ-դի՝ Հայա աստվածը, անվան սխալ ընթերցմամբ: Իսկ հնագույն գրավոր աղբյուրների՝ սեպագիր արձանագրությունների ընթերցման ժամանակ սխալներ հաճախ են պատահում:

[Gitunik]

Անժելա Տերյան
Երևան քաղաքի պատմության թանգարանի հնագույն և միջնադարյան պատմության բաժնի վարիչ

[Lion]

Հնարավոր է, բան չասացի...

[Воин301]

Շնորհակալություն, Gitunik ջան, նյութի համար:
Ես ներքին հակում ունեմ կարծելու, որ վաղ անցյալում օտարները(սեմական զագում ունեցող ցեղերը) չեն կարողացել արտաբերել «հայ» բառը և արտաբերել են «հալ» բառը, ինչի պատճառով էլ «առաջացել» են բազում ցեղեր այդ արմատով՝ հալիբներ, հալդեյներ, նույնիս նույն անունով, բայց էականորեն տարբեր տեղերում և ժամանակներում ապրող ցեղեր: Ես կարծում եմ նրանք բոլորն էլ կրել են «հայ» անունը, բայց ժամանակի ընթացքում լուծարվել են պատմության փոթորիկների մեջ, մնացել են միայն բնիկ հայերը:
Այս ենթադրությունը շատ թույլ և չճշտված կողմեր ունի, պնդել չեմ կարող, բայց հավատում եմ:
Սա բնորոշ է հին ազգերին, այսոր չկան բազում հելլենական ցեղերը, խեթական ցեղեֆը, եգիպտական, կելտական և նաև հայկական: Ինչ-որ «ան»հասկանալի պատճառով գիտնականները մեզ հավատացնում են, որ եղել են կելտական ցեղեր, որոնք բնակեցրել են շատ լայն տարածքներ, բայց որ կարող էին եղնել հայկական ցեղեր բոլորը լռում են և այս բազմազան ցեղերին չեն ցանկանում կապել հայերի հետ:

[Gitunik]

Воин301,շնորհակալ եմ մեկնաբանության համար։

Հնարավոր է որ հնում շատ ցեղեր ինչ որ կապ են ունեցել Հայ Ազգի հետ,իզուր չէ որ ոմանք պնդում են այդ ցեղերի մասին`Բասկեր,Բրետոններ,Բավարներ։

Ինչու ոչ նաև Շումերներ։

[Gitunik]

Lion писал(а):

Հնարավոր է, բան չասացի...

Ապեր ,բոլոր հնարավոր վարկածները քիչ թէ շատ մոտ են իրականությանը։
Ինձանից մնում է կիսվել ֆորումում։

[Воин301]

Արմեն Դավթյանը իր 2022թ. լույս տեսած գրքում հիմնավոր կերպով ապացուցում է, որ շումերների գրավոր լեզուն հայերենն է:

[Gitunik]

Воин301 писал(а):

Արմեն Դավթյանը իր 2022թ. լույս տեսած գրքում հիմնավոր կերպով ապացուցում է, որ շումերների գրավոր լեզուն հայերենն է:

Բարի,ինտերնետում կա իր գիրքը,որ կարդանք՞։

[Воин301]

Կարող եք գնել https://www.books.am/am/catalog/product/view/id/66828