milhistory.net

Вот я про Гадзакское сражение как раз. Не было ничего подобного у Аммиана?

Нет, я не нашел.

Вот например https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8

В этом куске:
В 372 (прим. - имеется в виду 371) году армянский полководец Мушег напал на территорию Персии и захватил лагерь Шапура в Атропатене. И Фауст, и Аммиан согласны в том, что это была исключительно армянская победа, а римляне участвовали лишь в разделе добычи[
Ссылка идёт на эту работу: N. H. Baynes. Rome and Armenia in the fourth century (англ.) // The English Historical Review. — New York-Bombay-Calcutta, 1910. — Vol. XXV. — P. 625-643

Я это отношу к лету 370 года, до Дзирава и Гандза. Если осилите армянский, битва у Тебриза:

«Ապա Վասակի որդի Մուշեղը՝ Մեծ Հայքի սպարապետը, ազնվականներից ու ազգականներից ընտրեց 40.000 ընտիր ու հավատարիմ մարդիկ՝ միաբան և միակամ, պատրաստեց նրանց համար ձի, զենք, ուտեստ, և իր հետ առնելով գնաց, Ատրպատականի սահմանում նստեց՝ Հայոց աշխարհը պահպանելու համար: Նույն ժամանակ պարսից Շապուհ թագավորն (Պարսից թագավորության արքա Շապուհ II-ը – Մ.Հ.) էլ իր զորքով ամենայն պատրաստությամբ եկավ Ատրպատական աշխարհը: Նրա բանակի մի գնդի առաջնորդն էր Մերուժանը, իսկ թագավորի բուն գունդը մնաց Թավրեշում: Եվ Հայոց զորավար ու սպարապետ Մուշեղը իր 40.000 հոգով գալիս, հարձակվում է Շապուհի բանակի վրա ու կոտորում է բոլորին: Պարսից Շապուհ թագավորը, մի ձիով փախչելով, ճողոպրում է, իսկ Մուշեղը Հայոց զորքով բանակի ողջ բազմությունը սրի է անցկացնում: Շատերին կոտորեցին, պարսից ավագներից շատերին ձերբակալեցին, ավար առան պարսից թագավորի գանձերը, բռնեցին նաև տիկնանց տիկնոջը՝ մյուս կանանց հետ միասին: Մուշեղ սպարապետը ձեռք գցեց նաև ողջ մաշկավարզանը, իսկ մոտ 600 ավագների էլ Հայոց Մուշեղ զորավարը հրամայեց մորթազերծ անել, մորթերը հանել, խոտով լցնել և ապա բերել տվեց Հայոց Պապ թագավորի մոտ: Այսպես էր անում նա իր հոր՝ Վասակի վրեժն առնելու համար, բայց պարսից Շապուհ թագավորի կանանց Հայոց Մուշեղ զորավարը որևէ անարգանք հասցնել թույլ չտվեց, այլ հրամայեց բոլորի համար ժանվարներ պատրաստել և նրանց բոլորին ազատ արձակեց իրենց՝ ամուսնու՝ Շապուհ թագավորի, հետևից: Նա պարսիկներից էլ մարդիկ արձակեց, որ այդ կանայք ողջ և անարատ գնան պարսից Շապուհ թագավորի մոտ: Պարսից թագավորը զարմացավ Մուշեղի բարության, քաջության և ազնվության վրա, որ իրեն ոչ մի անարգանք չհասցրեց կանանց վերաբերմամբ: Այդ ժամանակները Մուշեղը մի ճերմակ ձի ուներ և ահա պարսից Շապուհ թագավորը, երբ գինու գավաթը ձեռքն էր առնում և ուրախության ժամանակ իր զորքին հյուրասիրում էր, ասում էր. «Ճերմակաձին թող գինի խմի»: Մի գավաթի վրա նա նկարել տվեց Մուշեղի պատկերը՝ ճերմակ ձի հեծած, և ուրախությունների ժամանակ այդ գավաթը դնում էր իր առաջ ու շարունակ նույն բանն էր կրկնում. «Ճերմակաձին թող գինի խմի»: Մուշեղը և Հայոց բոլոր զորքերը պարսից բանակի ավարն առան ու լիացան գանձերով և ստացվածքներով, ավարից էլ մեծ բաժին պահեցին իրենց Պապ թագավորի համար, նույնպես և Հայոց այն զորքերի համար, որ մնացել էին Պապ թագավորի մոտ: Ավարից մաս հանեցին Հունաց զորավարների համար, որոնք Պապ թագավորի մոտ էին, այնպես որ բոլոր զորքերին բաժին էին հանում բերած ավարներից: Երբ, սակայն, Հայոց զորքերն իրենց երկիրը դարձան, Հայոց զորքերից շատերը Պապ թագավորի առաջ ամբաստանեցին Մուշեղ սպարապետին, թե ինչո՞ւ նա ազատ արձակեց պարսից թագավորի կանանց, որ մեր թշնամին է, և Հայոց Պապ թագավորն այս բանի պատճառով երկար ժամանակ ոչ քիչ թշնամությամբ էր վարվում Մուշեղի հետ» (Փավստոս Բյուզանդ «Հայոց պատմություն», գիրք 5, գլուխ 2):

It is important to notice that Faustus, in entire agreement with Ammian, states that this was a victory of the Armenian troops: the Roman leaders only shared the booty. Terentius with his twelve legions was indeed in all probability in Hiberia at the time of this campaign.

Отсылка идёт только на Фавстоса, хотя пишет об обоих (Аммиане и Фавстосе)...

С переводчика жёстко читается
1. Там не раскрывается с оригинала контекст битвы: это была чистая победа с боевым приготвлением двух войск или внезапная атака?
2. А где конкретно Аммиан пишет про эту битву?

Написано так - Мушех с 40.000 войском нападает на армию Шапуха и истребляет всех. Контекст и общий фон таковы, что видимо имеется ввиду не правильное сражение, а внезапное нападение. Аммиан про конкретно эту битву не пишет.

Понял, тут в победа была не в "чистом" сражении, а за счёт военной хитрости
Lion, а в битве алан против Арташеса I на реке Кура какие-то первоисточники пишут, кроме Хоренаци? И какой там контекст битвы?

Да, внезапная атака, хотя и если учесть, что удар был нанесен 40.000 воинами, внезапность получает грандиозные масштабы.



Մովսես Խորենացի «Հայոց պատմություն», գիրք 2, գլուխ 50; Մովսես Կաղանկատվացի «Պատմություն Աղվանից աշխարհի», գիրք 1, գլուխ 8; Ուխտանես «Հայոց պատմություն», գլուխ 42; Դավիթ Բաղիշեցի «Ժամանակագրություն»; «Քարթլիս-Ցխովրեբա», Լեոնտիոս Մրովելի «Վրաց թագավորների, նախահայրերի և տոհմերի պատմությունը»; Վախուշտի Բագրատունի «Քարթլիի պատմությունը»; Դավիթ Բագրատունի «Վրաստանի պատմությունը», գլուխ 54; Աբբաս-գուլի-աղա Բաքիխանով «Դրախտային ծաղիկ», մաս 1:

Из армян - Мовсес Хоренаци, Мовсес Каханкатваци, Ухтанес, Давид Багишеци. Из грузин Леонтий Мровели, Вахушти и Давид Багртаиони. Из ислама - Аббас гули Бакиханов.

Контекст таков - В начале 180-их годов д.н.э. сарматы, теснимые кушанами и массагетами, переходят Волгу и, в свою очередь тесня скифов, обосновываются в предкавказских степях. Далее грузины из царство Иберия натравливают их на армян, учитывая территориальные споры с армянами.

Вот еще, если осилите армянский, смотрите из моей новой книги отсюда до сюда.

Lion,
1. Нашёл два источника на русском языке и вычитал у Хоренаци кусок, который говорит о первых ваших двух описанных фазах, но III и IV фаза, где как раз армяне окончательно по вашему описанию разбили алан и подвластных им горцев, описания не было (у Каганкатваци также не нашёл).
Сложилось впечатление, что битва скорее была почти равной, где армянам достался царевич Алании в плен, которого обменяли потом на мирный договор и свадьбу с Сатеник. Но второй части битвы (которая кстати и показала бы решающее превосходство армянского оружия над аланским) не случилось.
2. Если всё же вторая часть битвы была (фазы III и IV), напишите пожалуйста в каких источниках об этом говорится (приведите если возможно сразу, а то с русскоязычными первоисточниками, выложенными в сеть, чувствуется нехватка).
Я именно про победу в битве армян над аланами и изгнания аланов от границ Армении.

Вот, это по Картлис Цховреба, Леонтий Мровели:

Тогда потерпел поражение стан северных от армян, бежали они и рассеялись все. Стал Сумбат, получивший многочисленные ранения, преследовать их и гнался он за ними до ночи. Истребил он всех овсов и леков, из которых остались в живых лишь немногие. Грузин спаслось больше благодаря знанию им дорог для бегства. И укрылись оба картлийских царя, получившие ранения, в Мцхета.

Понял, спасибо большое Lion!
Одно тогда не стыкуется, если армяне перед решительным наступлением на армию алан уже (по Хоренаци) выкупили невесту через мир и подарки (а не как у вас в описании через воровство невесты Арташесом), тогда дальнейшая атака и разгром алан не очень понятен... Если же всё же было похищение и потом ещё разгром алан, а только после этого заключение мирного договора и вот эта пышная свадьба, тогда всё становится на свои места. Другие источники из перечисленных вами вносят бОльшую ясность в этот момент? Спасибо кстати за ваш труд, что так подробно и терпеливо защищаете вашу точку зрения на исторические события.

Если честно, я даже не уверен, что невесту выкупили/похитили в перерыве битвы. У Хоренаци красивая царская легенда, у грузин все более реально. Спасибо за оценку, для меня это очень важно

Lion, а по другим источникам какой у нас расклад по битве:
1. Ухтанес «История Армении», глава 42
2. Давид Багишетси «Хронология»
3. «История Картли» Вахушти Багратуни
4. Давид Багратуни «История Грузии», глава 54;
5. Аббас-гули-ага Бакиханов «Райский цветок», часть 1.

Есть может у вас по этим источникам эти куски под рукой? Был бы очень благодарен за их цитирование. Тогда можно поставить точку в этой битве и её ходе.

Вот, опять на армянском:

«Այս ժամանակներում ալանները, բոլոր լեռնականների հետ միաբանելով և Վրաստանի կեսն էլ իրենց կողմը քաշելով, մեծ բազմությամբ գալիս ու սփռվում են մեր երկրում: Արտաշեսն էլ իր հերթին ժողովում է սեփական զորքերի բազմությունը և ահա պատերազմ է տեղի ունենում երկու քաջ ու աղեղնավոր ազգերի միջև: Այդ ժամանակ ալանների ազգը փոքր ինչ հետ է նահանջում և, մեծ Կուր գետն անցնելով, հյուսիսային կողմից բանակ է դնում գետի ափին: Արտաշեսն էլ գալով՝ բանակում է գետի հարավային կողմում: Գետը բաժանում էր նրանց, բայց, որովհետև Հայոց զորքերն, ալանների թագավորի որդուն բռնելով, Արտաշեսի մոտ են բերում, ալանների թագավորը հաշտություն է խնդրում՝ խոստանալով տալ Արտաշեսին ինչ որ ուզի: Նա առաջարկում է նաև երդումով դաշինք կնքել, որ ալանների երիտասարդներն այնուհետև չասպատակեն Հայաստանը: Երբ Արտաշեսը չի համաձայնում պատանուն հետ տալ, պատանու քույրը գալիս է գետի ափին գտնվող մի մեծ բարձրավանդակ տեղ և թարգմանների միջոցով ձայն է տալիս Արտաշեսի բանակին. «Քեզ եմ ասում, քաջ տղամարդ Արտաշես, որ հաղթեցիր ալանների քաջ ազգին, համաձայնիր իմ` ալանների գեղաչյա դստեր, խոսքերին և տուր պատանուն, որովհետև օրենք չէ, որ մի քենի համար դյուցազները այլ դյուցազների ժառանգների կենդանությունը վերացնեն կամ, իբրև ծառա, ստրուկների կարգում պահեն՝ երկու քաջ ազգերի մեջ մշտնջենական թշնամություն հաստատելով»: Արտաշեսն, այս իմաստուն խոսքերը լսելով, գնաց գետի ափը և, տեսնելով գեղեցիկ կույսին ու լսելով նրանից նման իմաստուն խոսքեր, ցանկացավ նրան: Եվ ահա նա կանչեց իր դայակ Սմբատին ու բաց արեց իր սրտի փափագը` կին առնել ալանների օրիորդին, դաշինք և ուխտ դնել քաջերի ազգի հետ ու պատանուն խաղաղությամբ արձակել: Սմբատը հավանություն տվեց և մարդ ուղարկեց ալանների թագավորի մոտ, որ ալլանների արքայադուստր, օրիորդ Սաթենիկին կնության տան Արտաշեսին: Ալանների թագավորը, սակայն, ասաց. «Եվ որտեղի՞ց քաջերի սերունդ այս կույսի` ալանների արքայազն օրիորդի, համար քաջ Արտաշեսը պիտի տա հազար-հազարներ ու բյուր բյուրեր»: Եվ ահա վիպասաններն երգելիս այս տեղն առասպելաբանում են ասելով. «Հեծավ արի Արտաշես արքան իր գեղեցիկ սև ձին և, հանելով ոսկեօղ շիկափոկ պարանը, և անցնելով գետն իբրև սրաթև արծիվ, և նետելով ոսկեօղ շիկափոկ պարանը, գցեց մեջքը ալանաց օրիորդի, և շատ ցավեցրեց փափուկ օրիորդի մեջքը՝ արագաբար իր բանակը հասցնելիս»: Իրապես այսպես է եղել, սակայն, քանի որ ալանների մոտ հարգի է կարմիր մորթը, Արտաշեսը բավական լայքա և շատ ոսկի է տալիս որպես վարձ ու տիրուհի է առնում օրիորդ Սաթենիկին: Այս է, որ ասում են՝ ոսկեօղ շիկափոկ պարան» (Մովսես Խորենացի «Հայոց պատմություն», գիրք 2, գլուխ 50):
«Այս ժամանակներում աղվանները միաբանվում են բոլոր լեռնականների հետ, որոնց միանում են մասամբ նաև վրացիներ, և մեծ բազմությամբ շարժվում են դեպի Հայաստան: Արտաշեսը նրանց դեմ համախմբում է իր զորքերը և բանակ է զարկում Կուր գետի մոտերքը: Բորբոքվում է պատերազմը և Աղվանքի արքայորդին գերի է ընկնում Արտաշեսի ձեռքը: Այս պատճառով Արտաշեսը օրիորդ Սաթենիկին կնության է առնում և, խաղաղություն հաստատած, վերադառնում է» (Մովսես Կաղանկատվացի «Պատմություն Աղվանից աշխարհի», գիրք 1, գլուխ 8):
«Այդ ժամանակ պատերազմ է տեղի ունենում Արտաշեսի և ալանների արքայի միջև: Արտաշեսը հնազանդեցնում է նրան և արքայի դուստր Սաթենիկին կին է առնում» (Ուխտանես «Հայոց պատմություն», գլուխ 42):
«Այդ ժամանակ Կովկասյան լեռան այն կողմից եկան ալանները, սակայն հայերը բռնեցին թագավորազնին: Ալանները բանակեցին Քուռ գետի մոտ, այս կողմում էլ բանակեցին հայերը, որից հետո սկսեցին մարդիկ ընթանալ, որ հաշտեցնեն նրանց, սակայն չստացվեց, քանզի Արտաշեսը չլսեց նրանց: Այդ ժամանակ Սաթենիկը մոտեցավ գետի ափին և ասաց. «Ով քաջ Արտաշես, վայել չէ հսկաներին ստրկության մեջ պահել քաջերի որդիներին և անհաշտ խռովության սկիզբ դնել երկու ազգերի մեջ»: Արտաշեսը, երբ լսեց Սաթենիկ օրիորդի այս կաքավումը, տռփանքով ցանկացավ նրան և իր դայակ Սմբատին հարսնախոսության ուղարկեց, որ Սաթենիկին իրեն կին տան: Այդպես հաշտության պայմանագիր կնքեցին» (Դավիթ Բաղիշեցի «Ժամանակագրություն»):
«Այնժամ Սումբատ Բիվրատիանը կանչեց Հայքի զորքը, հայերը շտապ հավաքվեցին և սկսեցին հետապնդել, իսկ այս բոլոր հյուսիսականները անցել էին Մտկվարին ու հասել էին Կամբեջոան: Նրանք ճամբար էին դրել Իորի գետի ափին և բաժանում էին գերիներին ու ավարը: Այդ ժամանակ Սումբատը պատվիրակ ուղարկեց և հայտարարեց. «Ինչ որ Հայքից ավար, անասուն, ոսկի, արծաթ և գործվածքեղեն եք վերցրել, այդ ամենը ձեզ եմ ընծայում, և որքան էլ հայերի արյուն եք հեղել, դրա համար էլ վրեժխնդիր չենք լինի, սակայն այն մարդկանց, որ այժմ գերի են ձեզ մոտ, արձակեցեք ու խաղաղությամբ գնացեք՝ հարստացած և ամենայն բարիքով առլեցուն»: Նրանք, սակայն, այսպիսի պատասխան տվեցին. «Հայք էինք մտել ոչ թե ուրիշ պատճառներով, այլ հենց քեզ գտնելու համար, բայց չգտանք քեզ: Եվ արդ եկել ես մեզ մոտ, ընդունիր քո բաժինը, ապա թե ոչ, կգանք քեզ վրա, ուր էլ լինես, մեր ձեռքից ողջ չես ազատվի»: Այնժամ Սումբատ Բիվրատիանը անցավ Մտկվարին: Այդ ժամանակ օսերի թագավոր Բազուկը Սումբատին խնդրեց իր հետ մենամարտել, նա պատվիրակ ուղարկեց և առաջարկեց իր հետ անձամբ կռվել: Սումբատը զինվեց, հեծավ իր նժույգը և անցավ կռվողների միջով: Այն կողմից էլ դուրս եկավ Բազուկը: Ձայն տվին միմյանց և հարձակվեցին իրար վրա: Սումբատը նիզակով հարվածեց Բազուկի գոտուն և նիզակը մեկ կանգուն դուրս եկավ Բազուկի թիկունքից: Սմբատը վերցրեց Բազուկին ձիու վրայից և գետին տապալեց: Այնժամ, իր եղբորն օգնելու միտումով, հարձակվեց Անբազուկը, սակայն Սումբատը դուրս քաշեց այն նիզակը, ընդառաջ գնաց նրան և նույնպես հարվածեց ու նիզակը դուրս հանեց թիկունքից, որից հետո վերցրեց Անբազուկին և գետին տապալեց՝ ասելով. «Այս էլ հայերի կանանց, տղամարդկանց, տղաների և մանուկների համար, որոնց դուք կոտորեցիք»: Այնժամ օսերի, լեկերի, քարթվելների և բոլոր հյուսիսային ցեղերի զորքերը միաբերան բացականչեցին ու ասացին. «Քանզի սպանվեցին այս երկու եղբայրները՝ բոլոր դյուցազունների գլխավորները, ապա մեր մահը ամենևին էլ ամոթաբեր չի լինի»: Եվ ահա նրանք առավել կատաղեցին, որից հետո բոլորը, գումարվելով Քարթլիի թագավորներ Արզոկի ու Արմազելի սպասալարության ներքո, հարձակվեցին Սումբատի և հայերի զորքի վրա: Այնժամ նրանց միջև մի մեծ ճակատամարտ տեղի ունեցավ և նրանց միջև մարտը երկարեց ժամը երեքից մինչև ինը: Երկուստեք անթիվ կոտորվեցին, փոշին բարձրացավ և օրը մթնեց ինչպես գիշեր: Նրանք միանգամայն իրար խառնվեցին և փոշու պատճառով միմյանց չէին ճանաչում: Այնժամ հյուսիսականների բանակը պարտվեց հայերից, բոլորը փախուստի դիմեցին և ցիրուցան եղան, որից հետո հարձակման անցավ Սումբատը, որը բազում ի բազմից վիրավորվել էր, ու հետապնդեց նրանց մինչև գիշեր: Նա կոտորեց բոլոր օսերին և լեկերին, որոնցից քչերը փրկվեցին, սակայն քարթվելներն ավելի շատ փրկվեցին՝ փախուստի ճանապարհները գիտենալու շնորհիվ: Եվ ահա Քարթլիի երկու վիրավոր թագավորներն էլ պատսպարվեցին Մցխեթում» («Քարթլիս-Ցխովրեբա», Լեոնտիոս Մրովելի «Վրաց թագավորների, նախահայրերի և տոհմերի պատմությունը»):
«Տեղեկանալով սրա մասին` Սմբատ Բյուրատյանը փոքրաթիվ զորքով հետապնդեց նրանց: Ապա՝ Հայոց թագավորը դիմեց նրանց առաջարկելով, որ քարթլները հետ դարձնեն գերիներին, ասելով. «Թող ավարը ձերը լինի և ես հետ կդառնամ»: Ապա հյուսիսականները պատասխանեցին. «Մենք քեզ էինք փնտրում և չգտանք, այժմ ելիր, որպեսզի շուտ սպանվես մեր կողմից»: Սմբատը, լսելով այս, զինվեց և դուրս եկավ: Այստեղ ելավ Բազուկը, սակայն Սմբատը երկու անգամ զարկեց նրան, անցավ այն կողմը, թամբից վար բերեց նրան գետնի վրա ու սպանեց...: Ապա` բոլոր հյուսիսականները միասին հարձակվեցին և երկու կողմիցն էլ անթիվ զոհեր եղան, սակայն հյուսիսականները պարտվեցին: Թագավորները դիմեցին դեպի Մցխեթա և Արմազի ու ամրացրին քաղաքաբերդերը» (Վախուշտի Բագրատունի «Քարթլիի պատմությունը»):
«Զայրացած դրանից` Հայոց այս Արտաշես արքան հավաքեց իր զորքը և, օգնություն խնդրելով նաև մարերից, սրանց ու իր ուժերով ուղարկեց իր հրամանատար Սումբատին, որպեսզի խաղաղեցնի իբերացիներին: Սումբատն անմիջապես մտավ Իբերիա, մարտնչեց Իբերիայի արքայի դեմ, մենամարտում սպանեց երկու օսեթական քաջարի իշխաններ Բազուկին և Անբազուկին, որոնք օգնության էին եկել Փարսմանին, ամայացրեց Իբերիան ու Հայքին միացրեց Արդահան կոչվող իբերական պրովինցիան» (Դավիթ Բագրատունի «Վրաստանի պատմությունը», գլուխ 54):
«Չամչյանը գրում է, որ Սանատրուկի որդի, Հայոց արքա Արտաշեսը մեր թվարկության 88 թվականին աղվանական տափաստանում ընդհարում ունեցավ ալանների, դաղստանցիների, լեռնականների և իբերների մի մասի միացյալ ուժերի հետ, ջարդեց նրանց և, գերելով ալանական արքայի աղջիկ Սաթենին, զորքի մի մասով անցավ Կուրի մյուս ափ: Այդ ժամանակ ալանական արքան խաղաղություն խնդրեց, իսկ Սաթենն էլ, որ եկել էր գետի ափ, թարգմանչի միջոցով ասաց Արտաշեսին. «Ով հզոր արքա, իմ եղբորը սպանելով դու հավերժական թշնամության սկիզբ կդնես երկու ուժեղ պետությունների միջև»: Այդ ժամանակ Արտաշեսը անցավ գետի ձախ ափ, պայմանավորվեց Սաթենի հետ և, գերված նրա գեղեցկությամբ ու խելքով, նրա հոր մոտ ուղարկեց իր զորավար Սումբատին` խնդրելով Սաթենին իրեն կնության տալ: Ամուսնության արարողությունից հետո Սաթենը ազատ արձակվեց և երկու արքաներն էլ վերադարձան իրենց տիրույթները» (Աբբաս-գուլի-աղա Բաքիխանով «Դրախտային ծաղիկ», մաս 1):