milhistory.net

930-ական թվականներին Հայաստանից հարավ-արևելք ոտքի էր կանգնել ՊԱՐՍԿԱԿԱՆ ՏԱՐՐԻ ուժեղացման ալիքն առաջին անգամ լիակատար կիրառության մեջ դրած Զիյարյանների էմիրությունը՝ եռանդուն և փառատենչ հիմնադիր էմիր Մարդավեհի (930-935) գլխավորությամբ։ 935 թվականի հունվարին, սակայն, վերջինիս սպանեցին:

Մարդավեհի սկիզբ դրած ակտիվությունը այնուհանդերձ հեռուն գնացող մեծ հետևանքներ ունեցավ, քանի որ նույն այդ էմիրության ռազմական համակարգի ԽՈՇՈՐ ԲԵԿՈՐՆԵՐ, թողնելով Զիյարյանների գործը, ծառայության անցան այլոց կամ ինքնուրույն գոյություն սկսեցին։ Այս պայմաններում Ատրպատականին տիրելու համար ոտքի կանգնեց Մարդվեհի գլխավոր զորավարներից մեկը համարվող Լաշքարի իբն Մարդը: Նույն այս ժամանակ, սակայն, Ատրպատականին իր հերթին տեր էր դարձել ՔՐԴԱԿԱՆ ՏԱՐՐԻ զգալի աջակցությունը վայելող Դայսամ Իբրահիմ ալ-Քուրդին, որը ձգտում էր բյուրեղացնել տարածաշրջանի արդեն քրդական հնարավորությունները: Լաշքարի իբն Մարդը, սակայն, հաղթեց Դայսամ Իբրահիմ ալ-Քուրդին, որը փախուստի դիմեց և ապաստանեց Անիի թագավորությունում:

Հարկ է նշել, որ Անիի թագավորության հարավ-արևելյան սահմաններին հայտնված Լաշքարի իբն Մարդը հայերի դեմ հարձակողական գործողություններ իրականացնելու համար իրեն ԲԱՎԱԿԱՆԻՆ ՈՒԺԵՂ ԷՐ ՀԱՄԱՐՈՒՄ: Իր հերթին, այն հանգամանքը, որ հայերի որոշակի աջակցություն վայելող Դայսամ Իբրահիմ ալ-Քուրդին ապաստանել էր Անիի թագավորության տարածքում, մինչև Զիյարյանների էմիրությունն էլ սպառնում էր թիկունքից, միայն մեծացնում էր հարձակման հավանականությունը։

Մեր կողմից դիտարկվող ժամանակաշրջանում, երբ Ատրպատականից հարձակում էր լինում Անիի թագավորության վրա, թշնամիները սովորաբար գործում էին փորձված ռազմավարությամբ, երբ Թավրիզից ելած բանակային մի խմբավորումը շարժվելով հյուսիս, իսկ հետո էլ՝ դեպի արևմուտք, ՄՏՆՈՒՄ ԷՐ ՎԱՍՊՈՒՐԱԿԱՆ, իսկ մյուսն էլ ԱՐԱՔՍԻ ՀՈՒՆՈՎ շարունակում էր երթը դեպի հյուսիս: Այս անգամ ևս այդ կերպ եղավ: Արաքսի հունով դեպի հյուսիս շարժվող թշնամու բանակային շարժի մասին հայտնում է ԱՐԾՐՈՒՆՅԱՑ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԱՆԱՆՈՒՆ ՊԱՏՄԻՉԸ. «Այս ժամանակ արաբացի ցեղից մի մարդ, որը հմուտ էր պատերազմներում և զինվորական գործերում, բարձրավիզ ամբարտավանությամբ կամեցավ ինքնագլուխ լինել: Ուստիև»,- շարունակում է խոսքը մեր պատմիչը,- «նա զորք գումարեց, հանկարծակիորեն մտավ և անցավ Գողթնաստանով ու Նախճավան ավանով: Նա վերցրեց նաև Շարուր կոչված գավառի զորքը և եկավ հասավ մինչև մեծ մայրաքաղաք Դվինը: Ապա փութապես հարկապահանջներ ու ոստիկաններ ուղարկեց Այրարատյան երկիրը և մինչև Արագածոտն կոչված գավառը, որը Սմբատի որդի Աբասի կալվածքների մի մասն էր, ու այն գցեց իր իշխանության տակ» (գլուխ 10):

Հետագան անհրաժեշտ է դիտարկել առանձին մեջբերման տեսքով.
938 սեպտեմբերի սկիզբ – Խոր-Վիրապ ամրոցի ճ-մ (Արարատ, Ոստան Հայոց գավառ, Արտաշատի մոտ)

Լաշքարի իբն Մարդի, ինչպես նաև Հերի և Գողթնի էմիրությունների միացյալ բանակի մի մասը (13.000), արշավանք սկսելով դեպի հյուսիս, առանց լուրջ դիմադրության հանդիպելու մտավ Դվին: Տեղեկանալով թշնամու արշավանքի մասին` արքայից-արքա Աբաս Քաջը (929-953), չսպասելով Մարզպանական և Ոստանիկ բանակի հիմնական ուժերի հավաքվելուն, միայն Ոստանիկ բանակի մի մասով (մոտ 10.000) ելավ վերջինիս ընդառաջ: Ստացվեց այնպես, սակայն, որ սրընթաց երթի արդյունքում Ոստանիկ բանակը մասնատվեց և հետևակը հետ մնաց հեծելազորից։ Արդյունքում՝ Խոր-Վիրապ ամրոցի դիմացի ընդարձակ հարթավայրում մարտակարգ ընդունած հակառակորդի բանակին Հայոց արքայի անձնական ղեկավարությամբ մոտեցավ միայն Ոստանիկ բանակի հեծելազորը:

I փուլ – Հայկական հեծելազորը ողջ ճակատով անցավ հարձակման և, ջախջախելով հակառակորդին, փախուստի մատնեց վերջինիս, որից հետո առանց մարտերի մտավ Դվին:
II փուլ – Հաջորդ օրը հակառակորդի բանակը Խոր-Վիրապ ամրոցի դիմացի հարթավայրում կրկին մարտակարգ ընդունեց: Ի պատասխան դրա՝ Հայկական հեծելազորը կրկնեց հարձակումը թշնամու բանակի վրա, ինչի արդյունքում բռնկվեց համառ մարտ:
III փուլ – Մարտադաշտ հասավ Գագիկ արքայի գլխավորած Վասպուրականի թագավորության բանակը (մոտ 20.000) և, ընթացքից գետանցելով Արաքսը, ջախջախիչ հարված հասցրեց հակառակորդի բանակի ձախ թևին ու փախուստի մատնեց վերջինիս: «Օրն սկսեց դառնալ ահավոր: Այնժամ արքան բարձրյալի օգնությամբ զորացավ իր զորքի հետ, մանավանդ որ Հայոց սուրբ հայրապետը` մեծ Եղիսեն, քահանայական դասով հանդերձ բարձրացել էր Գինո բլրի կատարը և սուրբ Ներսեսի պես ձեռքերը վեր էր պարզել, մինչև որ պարտվեց երկրորդ Ամաղեկը: Անցնելով Հայոց զորագնդերի միջով` արքան եկավ ու կանգնեց այլազգիների զորքի կենտրոնի առջև, որտեղ կային մոտ 4.000 հետևակ տղամարդիկ` ըմբշամարտ զինակիրներից: Նրանց հետ ընդհարվելով` արքան, ինչպես կայծակն է հարվածում եղեգին, այդպես խորտակեց այլազգիների զորաբանակը: Եվ այնուհետև գետին ընկածների բազում դիակներ թանձրացել էին դաշտի երեսին, ինչպես հնձի օրերին ցորենի խուրձերի դեզերը: Այնտեղ սրախողխող և գետավեժ արվելով սպանվեցին 8.000 մարդ, իսկ նրանցից շատերին էլ ձերբակալեցին: Արքան ոմանց շղթայակապ ուղարկեց անառիկ Դարույնք, իսկ 200-ից ավելի կամ պակաս մարդկանց, որպես պարգևներ, շնորհեց կյանք` հրամայելով արձակել, որպեսզի գնան քաղաք և պատմեն, ինչ-որ տեսան»,- շարունակում է պատումը Անանունը՝ ի դեմս հիշատակվող «արքայի» նկատի ունենալով Վասպուրականի թագավորության արքա Գագիկին (903-908, 908-944՝ արքա):
IV փուլ – Հայկական բանակը ճակատային ու թևային համակցված հարված հասցրեց հակառակորդի բանակի կենտրոնին և, ջախջախելով նաև այն, վերջնականապես փախուստի մատնեց հակառակորդի ողջ բանակին:
V փուլ – Հայկական բանակը հետապնդեց հակառակորդի բանակին մինչև Նախիջևան և ծանր կորուստներ պատճառեց նրան:

Հայերը կորցրին մոտ 2.000, թշնամին` 8.000 զինվոր:

Ահա այսպես, իսկ… թե ի”նչ եղավ դեպի Վասպուրական շարժվող թշնամու մյուս բանակի հետ, կպատմեմ վաղը…

Երեկ պատմեցի այն մասին, թե ինչ եղավ դեպի Հայաստանի հյուսիսային շրջաններ շարժվող Լաշքարի իբն Մարդի առաջին բանակի հետ: Ասացի նաև, որ մեկ այլ բանակ էլ իր հերթին, ուղղություն վերցնելով դեպի Վասպուրական, նույն այս ժամանակ արևելքից սկսեց մոտենալ Վանա լճին:
Հետագան անհրաժեշտ է դիտարկել առանձին մեջբերման տեսքով.

938 սեպտեմբերի սկիզբ – Հադամակերտի ճ-մ (Վասպուրական, Մեծ Աղբակ գավառ)

Նախորդ իրադարձությունների հետ միաժամանակ Լաշքարի իբն Մարդի և նրա որդի Լաշքարիստանի գլխավորած բանակի մյուս մասը (մոտ 2.500) Պարսկահայք-Մեծ Աղբակ երթուղով ներխուժեց Վասպուրական: Ի պատասխան դրա՝ Ատոմ Արծրունու գլխավորած Անձևացիքի իշխանության բանակը (մոտ 1.000) շարժվեց հակառակորդին ընդառաջ և քաղաքի մոտակայքի մի կիրճում դարան դրեց: Այնուհետև Ատոմը բանակցություններ սկսեց ու խոշոր գումարի փոխարեն հակառակորդին առաջարկեց հեռանալ, սակայն Լաշքարին չընդունեց այս առաջարկը և, շարժվելով Հայկական բանակի ուղղությամբ, ճամբարեց նրա անմիջական մոտակայքում:

I փուլ – Հայկական թեթև հեծելազորը ներխուժեց հակառակորդի բանակատեղի և, որոշակի կորուստներ պատճառելով հակառակորդի բանակին, կեղծ փախուստի դիմեց դեպի մոտակա կիրճի խորքը:
II փուլ – Լաշքարին իր հեծելազորի մի մասով սկսեց հետապնդել Հայկական թեթև հեծյալներին, մտավ կիրճը և ընկավ նախապես պատրաստված դարանը:
III փուլ – Հայկական հիմնական բանակը փակեց կիրճի մուտքը, որից հետո նախապես պատրաստված խոշոր քարեր գլորելու և նետահարության միջոցով գլխովին ոչնչացրեց հակառակորդին, ընդ որում մարտում ընկավ նաև Լաշքարին:
IV փուլ – Լաշքարիստանը, իմանալով տեղի ունեցած մասին, իր բանակի մնացած մասով անցավ հարձակման և կրկին մտավ կիրճը, սակայն դարանակալ Հայկական բանակը թշնամու բանակի այս մասին ևս նույն կերպ ոչնչացրեց:

Հայերը կորցրին մոտ 50, թշնամին` 2.000 զինվոր: Արդյունքում՝ Անիի թագավորությունը պահպանեց իր լիակատար անկախությունը և տարածքային ամբողջականությունը:

Այս վերջին ճակատամարտն ուշագրավ է նրանով, որ նրա մասին խոսում է և ՀԱՅԿԱԿԱՆ, և ԹՇՆԱՄԱԿԱՆ աղբյուրը: «Այն ժամանակ»,- պատմում է Արծրունյաց տան Անանուն պատմիչը,- «դելմիկների զորքի մի մասը կամեցավ անցնել Ասորեստան աշխարհը: Նրանք հասան Հադամակերտ քաղաքը և Աղբակ գավառը, ինչքան կարող էին թալանեցին ինչքը և գերեցին կանանց ու երեխաներին: Այս լսելով` Գագիկ արքան հրամայեց իր զորքին նրանց հետևից քաջապինդ հեծյալներով հետամուտ լինել, որոնք էլ, արքունուստ ստանալով հրամանը, աճապարեցին և վազընդփույթ հասան նրանց, ովքեր անհոգությամբ մնում էին Անձևացյաց աշխարհում: Այդ ժամանակ նիզակավոր քաջամարտիկները, ընդհարվելով դելմիկների զորքին, նրանց դարձրեցին Հայոց երիվարների ոտքի կոխան, ինչպես դաշտի խռիվը և, սուր գործադրելով, կոտորեցին գրեթե 2.000 մարդու: Ապա` ավարի մատնեցին նրանց բանակը, փրկեցին գերիներին և վերադարձան յուրաքանչյուրն իրենց տեղերը` մեծ հաղթությամբ» («Պատմություն Արծրունյաց տան», գլուխ 11):

Ավելի մանրամասն և նույնիսկ անդրադարձ կատարելով մարտավարական շարժերին՝ այս ճակատամարտի մասին իր հերթին խոսում է նաև XIII դարի մահմեդական պատմիչ ԻԲՆ ԱԼ-ԱՍԻՐԸ: «Լաշքարին գնաց Հայաստան, որի բնակիչները անտեղյակ նստած էին: Նա կողոպտեց, ավարի տվեց և գերեվարեց ու հասավ Անձևացիք` իր հետ ունենալով ավարը: Նա կանգ առավ մի հայի տիրույթներում: Սա դրամ առաջարկեց նրան, միայն թե հանգիստ թողներ իրեն և իր երկիրը: Լաշքարին համաձայնեց նրա հետ: Ապա»,- շարունակում է խոսքը իբն ալ-Ասիրը,- «հայը ԾՈՒՂԱԿ ԼԱՐԵՑ ՄԻ ԿԻՐՃՈՒՄ ու հրամայեց մի քանի հայերի, որ Լաշքարիի ունեցվածքից որևէ բան կողոպտեն ու գնան այդ կիրճի կողմը: Նրանք այդպես էլ արեցին ու լուրը հասավ Լաշքարուն: Սա հեծավ իր ձին ու հինգ մարդկանցով հետապնդեց նրանց, իսկ դարան մտածները, դուրս գալով, ՍՊԱՆԵՑԻՆ ՆՐԱՆ ՈՒ ԸՆԿԵՐՆԵՐԻՆ: Ապա` եկան նրա զորքերը ու, տեսնելով նրանց սպանված վիճակում, վերադարձան: Նրանք հրամանատար ընտրեցին որդուն` Լաշքարիստանին, ու որոշեցին գնալ Տիննին լեռնանցքով, որը Ջուդի լեռան այն կողմում էր, և այնտեղ, ապահով վայրում թողնելով իրենց հոտերը, վերադարձան հայազգի Ատոմի մոտ, որ վրեժ լուծեն նրանից: Ատոմը, այս բանը լսելով, մարդկանց տեղավորեց կիրճերի վրա, որպեսզի քարկոծեն նրանց ու թույլ չտան անցնելու: ՆՐԱՆՔ ՄԵԾ ԹՎՈՎ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ՍՊԱՆԵՑԻՆ և ՄԻԱՅՆ ՔՉԵՐԸ ՓՐԿՎԵՑԻՆ, որոնց մեջ էր Լաշքարիստանը» (իբն ալ-Ասիր «Լիակատար պատմություն»):

Ստորև Ատոմ Արծրունին ողջունում է ձեզ X դարից և պահանջում է իրենց արժանի լինել...

И опять про даунов с востока, которые утверждают, что не сохранилось ни одной картинки армянских царей.

Вот, лично для таких "умников" - царь царства Ани Смбат I (891-913) - аутентичная картинка своего времени: монастырь Сиони в селе Атени, начало X века.

Клоуны* с востока любят утверждать абсурдный тезис, мол... у армян не было царей и нет никаких армянских царских могил. Именно для подобных клоунов - могила царя царства Ани Ашота IV (953-978).

* Речь именно про клоунов в самом плохом значении этого слова: адекватным азербайджанцам и нормальному общению на моей странице всегда рады.

Клоуны* с востока любят утверждать абсурдный тезис, мол... у армян нет царских могил на территории Армении. Именно вот для таких вот даунов:

До получения царского статуса в роли родовой усыпальницы Багратуни выступала крепость Даруйнк, позже известная как Баязет. Когда же Багратуни стали "Царями армян", в роли родовой царской усыпальницы начала выступать Хоромосаванк, известный так же как Гошаванк. Величественные руины царской усыпальницы Багратуни впечатляют даже сейчас...

* Речь именно про клоунов в самом плохом значении этого слова, про тех, которые не уважают себя: адекватным азербайджанцам и нормальному общению на моей странице всегда рады.

Столица Ани - город тысячи церквей...

Видео

Некоторые клоуны* с востока, утверждая абсурдный тезис, что у армян никогда не было государственности до 1918 года, приводят как довод то обстоятельство, что у них якобы не сохранились царские портреты. Вот именно для таких вот... скажем мягко - явлении:

Царь царства Ани Ованнес-Смбат (1020-1021, 1021-1041 как сопровитель, 1041)

Изображение представляет собой иллюстрацию из Мадридского Скилицы, богато иллюстрированной рукописи XII века. Слева сидит Василий II, перед ним, на правой стороне стоит Ованнес-Смбат. Встреча имело место в конце 1020 года.

* Речь именно про клоунов в самом плохом значении этого слова: адекватным азербайджанцам и нормальному общению на моей странице всегда рады.

Встреча царя царства Ани Гагика II (1041-1044) и императора Византии Константина IX (1042-1055), 1042 год. Иллюстрация из богато иллюстрированной рукописи Скилицы, Мадрид, XII век. Слева сидит Константина IX, перед ним, на правой стороне стоит Гагик II.

А ведь некоторые клоуны* с востока все бубнят и бубнят как попугаи, что у армян никогда не было государственности, ведь у них не сохранились царские портреты. Уважайте себя, не несите чушь, интернет перед вами, дайте поиски и проверяйте...

* Речь именно про клоунов в самом плохом значении этого слова: адекватным азербайджанцам и нормальному общению на моей странице всегда рады.

Намедни один из пользователей с востока, претендуя якобы на остроумие, поставил под сомнение тот факт, что цари царства Ани носили титул "ШАХНШАХ", что эквивалента эллинистическому "царь-царей". Вот специально для этого пользователя, а так же для тех, кто не имеет склонность стать клоуном.

- После этого, проведя достаточно дней на отдыхе, Бешир собрал многочисленное войско, вдвое больше, чем первое, снарядил оружием и доспехами воинов и коней и двинулся вдоль берега озера к крепости острова Севан, рассчитывая, что, захватив врасплох Ашота, именуемого ШАХАНШАХОМ, сможет ввергнуть его в смертельную западню либо оковы,- говорит современник Ованнес Драсханакертци.

- В 370 - 921 году Ашот, увенчанный на царство императором Львом, по возвращении своем в Армению, находит воцарившимся соименника себе двоюродного брата своего, Ашота. Он покорил его себе, равно как и Гагика, царя из рода Артцруни, и Моисея, завладевшего Ахованскою землею, которого приказал ослепить. Он усилился насчет их и насчет Нерсеха, царя иверского, почему и назван ШАХАН-ШАХОМ,- говорит историк XIII века Вардан Аревелци.
Оба автора имеют ввиду царя царства Ани Ашота II Железного (914-929). И это ЛИШЬ двое из примерно десяти сообщении прo то, что цари царства Ани НОСИЛИ титул "шахншах". Стоит сказать, однако, что многие соседи с востока свято уверены, что национальные историки, говоря про своих, сплошь врут. Они реально так думают, а если дело касается армян, то некоторые недалекие представители соседей с востока НАОТРЕЗ ОТКАЗЫВАЮТСЯ воспринимать всякое сведение армянских исторических источников про армян. Видимо по принципу "каждый думает по мере своей испорченности" - они просто не представляют, что есть историческая наука (внезапно!!!), а так же простая людская порядочность. Они так же не знают, что в исторических делах вовсе и не так, что любой может писать всякое и не попадаться - есть параллельные сообщения первоисточников, есть источники разных народов и стран и, наконец, есть целая историческая наука, которая занимается этим.

Итак, армянские источники дают массу сведении про армян и это естественно - в конце-то концов не датским же источникам говорить про Армению и армян, особенно в средневековых условиях. В свете сказанного с одной стороны НЕТ НИКАКИХ ОСНОВАНИИ умолять роль армянских источников про армян, с другой же стороны отрицательное отношение некоторых соседей с востока относительно тех же армянских источников В ПРИНЦИПЕ НЕ ПРИЕМЛЕМО - армянские источники есть первичные по отношению к истории армян и, вообще, по понятным причинам, они лучше информированы.

Четко зафиксировав все это, ВСЕ ЖЕ приведем данные неармянского, исламского автора XII века, аль-Факиха из его "История Ширвана и аль-Баба". Те же данные повторяет османский историк, араб Мюинджем-Баши, который жил в XVIII веке. Сведение издал Минорский в 1953 году. Итак, по данным аль-Факиха и Мюинджем-Баши:

- Над Грузией и другими областями Армении правил Ашот ибн Аббас, который носил титул "ШАХНШАХ".

Здесь имеется ввиду царя царства Ани Ашота III Милостивый (953-978). Ниже: отрывок из книги Минорского.

Азерагитпром проповедует абсурдный тезис, мол у армян нет могил царей, из чего же делают вывод, что армянского царства не было. Тезис сам по себе абсурдный, так как по тому принципу можно утверждать, что не было например еще и Ассирийского царства, ведь у нас нет в наличии могилы царей Ассирии.

И все же, поскольку тезис довольно распространен среди соседей с востока, вот:

Могила царя царства Ани Ашота III (953-978).

А ведь некоторые клоуны* с востока все бубнят и бубнят как попугаи, что у армян никогда не было государственности, ведь у них не сохранились царские могилы.

* Речь именно про клоунов в самом плохом значении этого слова: адекватным азербайджанцам и нормальному общению на моей странице всегда рады.

Один из соседей с востока недавно мне сказал, что не известно имя ни одного армянского царя до 1918 года. Про как минимум Великий Айк я уже говорил, при Киликию еще скажу, а вот данные про царство Великий Айк, которое существовало в отрезке 884-1045 годов, 161 лет. В этой связи лишь добавим, что история царство засвидетельствована в армянских, византийских, грузинских и других источниках. Вот список царей царство Ани:

1. Ашот I Великий сын Смбата (884-891)
2. Смбат I сын (891-914),
3. Ашот II Железный сын (914-915, 915-916 - соправитель, 916-929)
4. Ашот III Тиран сын Шапуха (915-916 - соправитель)
5. Абас Смелый сын Смбата I (929-953)
6. Ашот IV Милостивый сын (953-978)
7. Смбат II сын (978-989)
8. Гагик I Великий брат (989-1020)
9. Ованнес-Смбат сын (1020-1021, 1021-1041 - соправитель, 1041)
10. Ашот V Смелый брат (1021-1041 - соправитель)
11. Гагик II сын (1041-1045)

А теперь, соседи с востока, на Ваш выбор: выберите любого царя из этого списка и Вы увидите, что под нее есть историческое обоснование и сообщение в первоисточниках.