milhistory.net

Սա Արևելքի քարտեզն է, որը մեզ կօգնի ավելի հստակ պատկերացնել իրավիճակը: Դեհ, Անիի թագավորության ու հարակից երկրների տեղը գիտեք, կենտրոնում գտնվող "Gaznavid Empire"-ը Ղազնևիների սուլթանությունն է, իսկ դրանից հյուսիս-արևմուտք` Ռավադյանների էմիրությունը ("Azerbaijan"): Տեսնում եք, թե Ղազնևիների սուլթանությունը իր տարածքային ընդգրկմամբ, հետևաբար նաև իր ռազմական հզորությամբ, ինչքան էր գերազանցում և Ռավադյաններին, և Անիի թագավորությանը? Այս սուլթանությունից հյուսիս-արևելք "Kara-Khanid khanate"-ն է` Ղարախանյանների էմիրությունը: Հնդկաստանի հյուսիսային մանր "ցանցերը" նախկին Ջայպալի հնդկական ռաջայությունն է, իսկ Եգիպտոսի տարածքում գտնվող "Caliphate"-ն էլ Ֆաթիմյանների էմիրությունն է:

Ուշադրություն դարձրեք նաև "22" և "23" թվանշաններով նշված տարածքներին, որոնք իրականում հանդես են եկել որպես մեկ ամբողջություն - դա Արտանուջի թագավորության տարածքն է:
Կարծես թե ամեն ինչ ասվեց, եթե հարցեր առաջանան` մի քաշվեք:)

998 ապրիլ-հուլիս – Խլաթի ճ-մ

Դավիթ II Մեծի, մագիստր Բագրատ Մամիկոնյանի և իշխանաց-իշխան Բակուրյանի գլխավորած Արտանուջի (մոտ 10.000) ու Քարթլիի (մոտ 10.000) թագավորությունների միացյալ բանակը շարժվեց դեպի հարավ-արևելք, մոտեցավ Խլաթի մոտ մարտակարգ ընդունած Մրվանյանների էմիրության բանակին (մոտ 20.000) և մի բարձրադիր վայրում գրավեց ամուր պաշտպանական դիրքեր: Ընդ որում այս անգամ ևս Դեմետրե իշխանի հետ կապված փորձի կապակցությամբ անհաջողության մատնված ու մշտապես խուսանավող Բագրատ I-ը, դաշնակցելով Արտանուջի արքային ստիպողաբար և իրականում շահագրգռված չլինելով վերջինիս և ոչ մի հաջողությամբ, առիթ էր փնտրում “գործից դուրս գալու” կամ “գործը փչացնելու” համար:
I փուլ – Թշնամին անցավ հարձակման` փորձելով գրավել քրիստոնյաների բանակի դիրքերը: Սակայն քրիստոնյաների հեծյալ և հետևակ նետաձիգների, ինչպես նաև տեգավորների ու պարսատիկավորների խիստ արդյունավետ գործունեության արդյունքում թշնամու բոլոր գրոհները ետ մղվեցին` ծանր կորուստներ պատճառելով նրան: Ընդ որում Արտանուջի և Քարթլիի ծանր հետևակի, ինչպես նաև հետևակ վիճակում մարտնչող ծանր հեծելազորի ռազմիկները կարողացան մերձամարտում արդյունավետ ապահովել թեթև հետևակի պաշտպանությունը վերջինիս չափազանց մոտեցած ու ձեռնամարտի ձգտող թշնամու մանր ջոկատներից կամ առանձին ռազմիկներից:
II փուլ – Թշնամու բանակի վերջին և ամենահզոր հարձակում ետ մղվեց նրա համար հատկապես ծանր կորուստներով:
III փուլ – Հետևակ վիճակում մարտնչող հեծյալները արագորեն հեծնեցին սեփական նժույգները և, օգտվելով հակառակորդի շարքերում առաջացած շփոթից ու խուճապից, ինչպես նաև օգտագործելով բարձունքից արշավող ծանր հեծելազորի հարվածային հզոր թափը, հուժկու հարվածով ջախջախեցին հակառակորդի ռազմիկներին` ծանր կորուստներ պատճառելով վերջիններիս:
IV փուլ – Մայիսից մինչև հուլիս Արտանուջի և Քարթլիի թագավորությունների միացյալ բանակը պաշարեց քաղաքը, սակայն թշնամին ետ մղեց նրա բոլոր գրոհները:
IV փուլ – Հուլիսին դաշնակից բանակների միջև հարաբերությունները սրվեցին, քանի որ վրացիները ախոռի վերածեցին հայկական եկեղեցին: Արդյունքում Արտանուջի թագավորության բանակը թողեց քաղաքի պաշարումը և սկսեց նահանջել:
V փուլ – Մրվանյանների էմիրության բանակը հուժկու արտագրոհով պարտության մատնեց պաշարումը միայնակ շարունակել փորձող Քարթլիի թագավորության բանակին և, հարձակվելով նաև Արտանուջի թագավորության բանակի վրա, հարկադրեց նրան ևս նահանջել:
Հայերը կորցրին մոտ 2.000 զինվոր, այդ թվում գերվեցին մագիստր Բագրատ Մամիկոնյան և իշխանաց-իշխան Բակուրյանը, դաշնակիցը` մոտ 4.000, թշնամին` մոտ 8.000 զինվոր:

Խլաթի ճ-մ-ը ըստ էությամբ ավարտվեց մարտական ոչ-ոքիով: Սակայն այսպես թե այնպես այդ ճակատամարտը չէր կարող վերջնականապես հարցերը լուծել, քանի որ տառացիորեն մեկ ամիս հետո սկվեց Ռավադյանների հերթական հարձակումը Անիի թագավորության վրա:

998 օգոստոսի սկիզբ – Ծումբ ամրոցի ճ-մ (Տուրուբերան, Ապահունիք գավառ, ամրոցից մոտ 15 կմ հյուսիս, Արածանի գետից մոտ 15 կմ արևելք)

Ռավադյանների էմիր Աբուլ-Հաիջա Մուհամմեդը, ցանկանալով վերջնականապես ծնկի բերել Անիի թագավորությանը և ոչնչացնել քրիստոնյաներին, նախատեսեց սկսել լայնածավալ ռազմական գործողություններ: Իր կողմից արդեն իսկ գլխավորվող էմիրությունների դաշինքի մեջ վերջինս ներգրավեց նաև Ղազնևիների սուլթանությանը և նրանից ստացավ խոշոր ուժեր: Ստեղծվեց մի հսկայական բանակ (մոտ 220.000), որը պատրաստվեց չորս շարասյուններով ներխուժել Անիի թագավորության տարածք: Ըստ նախապես հաստատված պլանի Շադադյանների և Շուաբյանների էմիրության բանակից կազմված արևելյան առանձնացված շարասյունը (մոտ 20.000) պետք է ներխուժումն իրականացներ Ուտիք-Գուգարք երթուղով` խնդիր ունենալով արագ ռազմերթով մտնել Անիի թագավորության խոր թիկունք, իսկ իր կազմում նաև Գողթնի էմիրության բանակը ընդգրկող հյուսիսային (մոտ 50.000), ինչպես նաև հարավային (մոտ 30.000) շարասյունները պետք է ուղղություն վերցնեին համապատասխանաբար Հեր-Ճվաշ-Արտազ-Կոգովիտ-Բագրևանդ երթուղով դեպի Արարատի և Հեր-Մեծ Աղբակ-Անձևացիք-Մոկք երթուղով դեպի Վասպուրականի հարավ` խնդիր ունենալով ապահովել Հեր-Թոռնավան-Բերկրի-Արճեշ երթուղով սրընթաց երթով դեպի Մանազկերտ ուղղություն վերցնել պատրաստվող Աբուլ-Հաիջա Մուհամմեդի գլխավորած ու իր կազմում նաև Ռավադյանների, Մրվանյանների և Հերի էմիրությունների բանակները ընդգրկող հիմնական շարասյան (մոտ 120.000) թևերը:
Արքայից-արքա Գագիկ I Մեծը, տեղեկանալով թշնամու բանակի, շարասյուների թվաքանակի և ներխուժման ուղղությունների մասին, կատարեց զորահավաք ու իրականացրեց բանակի տեղաբաշխում: Լոռու և Խաչենի թագավորությունների միացյալ բանակը (մոտ 20.000) թողնվեց հյուսիսում, խնդիր ունենալով դիմակայել թշնամու արևելյան առանձնացված շարասյանը, Ոստանիկ բանակի, ինչպես նաև Վասակ Քաջ (998-1040) արքայի գլխավորած Սյունիքի թագավորության բանակի (մոտ 40.000) առջև խնդիր դրվեց դիմագրավել թշնամու հյուսիսային շարասյանը, իսկ Վասպուրականի թագավորության, ինչպես նաև Մոկքի ու Անձևացիքի իշխանությունների բանակներին (մոտ 30.000) հրամայվեց դիմագրավել թշնամու հարավային շարասյանը: Ոստանիկ բանակի հիմնական մասը, նրա կազմում գործող Մաղխազական գունդը (վերջինը` 6.000 ծանր հեծյալ), ինչպես նաև Աբբաս արքայի գլխավորած Կարսի, Գաբրիել սպարապետի, Գամրեկելի եղբայրների և իշխանաց-իշխան Փերսի գլխավորած Արտանուջի թագավորության բանակը (մոտ 80.000) Անիի թագավորության սպարապետ Վահրամ Պահլավունու, նրա որդի Սմբատ Մագիստրոսի, ինչպես նաև Աշոտ մարզպանի ընդհանուր ղեկավարությամբ շարժվեցին Աբուլ-Հաիջա Մուհամմեդի գլխավորած թշնամու հիմնական շարասյան ընդառաջ:
Անիի սպարապետի գլխավորած բանակը ճամբարեց Ծումբ ամրոցի մոտ գտնվող մի բարձրադիր վայրում` դաշտային ամրությունների միջոցով ավելի ամրապնդելով իր դիրքերը: Մոտեցած և վերջինիս դիրքերից ներքև ճամբարած Աբուլ-Հաիջա Մուհամմեդի գլխավորած թշնամու հիմնական շարասյան առաջխաղացումը կասեցվեց: Հաշվի առնելով թշնամու թվական գերազանցությունը և այն, որ նրա հեծելազորը լեռնային պայմաններում կդժվարանա մարտնչել ամուր դիրքեր գրաված իր բանակի դեմ` սպարապետը պատրաստվեց վարել պաշտպանողական մարտ: Սակայն հակառակորդ բանակները մի քանի օր մնացին ճամբարած վիճակում և չսկսեցին մարտը, քանի որ թշնամին չէր համարձակվում մարտի մեջ մտնել լեռնային, քարքարոտ ու խիստ կտրտված տեղանքում, իսկ սպարապետ Վահրամն էլ իր հերթին չէր ուզում սեփական բանակը իջնեցնել բաց դաշտ, որտեղ հակառակորդի քանակական առավելությունը կարող էր դառնալ որոշիչ: Շուտով թշնամու բանակը սկսեց պարենի պակաս զգալ, որի հետևանքով էլ ստիպված անցավ ակտիվ ռազմական գործողությունների: Մի քանի օր անց վաղ առավոտյան Աբուլ-Հաիջա Մուհամմեդի բանակը մարտակարգ ընդունեց: Առաջին շարքում տեղավորվեց խոշոր վահաններով զինված ծանր հետևակը, երկրորդում` հեծելազորը, իսկ երրորդում` թեթև հետևակը: Դրանից հետո թշնամին սկսեց դանդաղ երթով մոտենալ Անիի թագավորության բանակին: Վերջինս, չշտապելով մարտի մեջ մտնել և թույլ տալով թշնամուն ողջ կազմով խորանալ լեռնային տեղանքում, ինքը ևս մարտակարգ ընդունեց: Կենտրոնի առաջին շարքում լայնարձակ սարահարթի ողջ լայնությամբ տեղավորվեց հետևակի մի մասը, որի առաջին գծում թողնվեց ծանր, իսկ երկրորդում` թեթև հետևակը: Ընդ որում վերջիններիս թիկունքում գտնվող բարձունքների վրա պատրաստվեցին հատուկ ամրացված պահեստային դիրքեր: Բանակային հիմնական ուժերը, զուգահեռ հակառակորդի շարժման ուղղությանը, դարան մտան աջ և ձախ թևերում` սարահարթը եզրող բարձրավանդակների հետևում: Միաժամանակ Արտանուջի թագավորության բանակը լեռնային շրջանցիկ ճանապարհով անցկացվեց թշնամու թիկունք` խնդիր ունենալով վճռական պահին թիկունքային հարված հասցնել հակառակորդին: Ըստ նախապես հաստատված մարտական պլանի Անիի թագավորության բանակը պետք է պարկի մեջ վերցներ հակառակորդի բանակին և ոչնչացներ:
I փուլ – Տեղեկանալով, որ թշնամու ամբողջ բանակը արդեն մտել է լեռները, իսկ Արտանուջի թագավորության բանակը զբաղեցրել է ելման դիրքեր` սպարապետ Վահրամը առաջ ուղարկեց թեթև հեծյալներին, որոնք, նետահարությամբ, առանձին մենամարտերով և մանր մարտերով նահանջելով, թշնամուն քաշեցին իրենց հետևից` հասցնելով սարահարթում տեղավորված Անիի թագավորության բանակի կենտրոնի գրաված դիրքերին:
II փուլ – Հայերի կեղծ նահանջից ոգևորված թշնամու հեծելազորը, տեսնելով Անիի թագավորության բանակի կենտրոնի սակավաթիվ ռազմիկներին, անցավ ուղղակի գրոհի: Բռնկվեց համառ մարտ, որի ընթացքում Անիի թագավորության բանակի կենտրոնը հզոր նետահարության և ծանր հետևակի պարտադրած ձեռնամարտի շնորհիվ կասեցրեց հակառակորդի գրոհի թափը ու սկսեց նահանջել դեպի պահեստային դիրքեր:
III փուլ – Պահեստային դիրքերում տեղակայված նետաձիգների հուժկու հարվածի տակ ընկած թշնամու հեծելազորը հայտնվեց ծանր վիճակում և սկսեց խոշոր կորուստներ կրել, քանի որ հեծյալները մեծամասամբ չէին կարողանում հաղթահարել կտրուկ բարձունքը ու հասնել նետաձիգներին, իսկ որևէ կերպ այնուհանդերձ առաջ եկած թշնամու առանձին ռազմիկներին ձեռնամարտում ոչնչացնում էին նետաձիգների շարքերում մարտնչող ծանր հետևակայինները: Մարտը այս կերպ շարունակվեց բավականին երկար, քանի որ թշնամու բանակի հետևի շարքերը, տեղյակ չլինելով առաջացած դժվարությունների մասին, շարունակվում էին առաջխաղացումը` կուտակվելով Անիի թագավորության բանակի կենտրոնի կողմից լքված սարահարթում:
IV փուլ – Զգալով, որ սարահարթում կուտակված թշնամին, թեև ծանր կորուստներ կրելով, բայց այնուհանդերձ աստիճանաբար սկսում է հաղթահարել իր բանակի կենտրոնին` Հայոց սպարապետը մարտի մեջ մտցրեց դարանում գտնվող իր բանակի թևերը: Ընդ որում սկզբում թշնամու հոծ շարքերի վրա գլորվեցին նախապես պատրաստված խոշոր քարեր, որոնք ծանր կորուստներ պատճառեցին ու խուճապի մատնեցին վերջինիս:
V փուլ – Թևերից թշնամու վրա շարժվող Անիի թագավորության բանակի հեծելազորի ու հետևակի հիմնական ուժերը շրջապատեցին բարոյալքված թշնամուն` սկսելով անխնա կոտորել վերջինիս: Միաժամանակ ճակատից շարունակեցին հուժկու հարվածներ հասցնել նետաձիգները:
VI փուլ – Թշնամու վերջապահում գտնվող նետաձիգները փորձեցին նահանջել, բայց նրանց վրա հարձակվեց Արտանուջի թագավորության բանակը և, միանգամից անցնելով ձեռնամարտի, գլխովին ջախջախեց: Դրանից հետո վերջինս փակեց հակառակորդի նահանջի ճանապարհը: Բորբոքված մարտում հատկապես աչքի ընկան Գամրեկելի եղբայրները, որոնք հուժկու հարվածներով ձիերից տապալում էին հակառակորդի ռազմիկներին և որոնց հավասար ռազմիկ հակառակորդի շարքերում այդպես էլ չգտնվեց:
VII փուլ – Լիակատար շրջապատման մեջ հայտնված թշնամու բանակը գլխովին ոչնչացվեց:
VIII փուլ – Անիի թագավորության բանակը հետապնդեց հակառակորդի մնացորդներին մինչև Ատրպատական:
Հայերը կորցրին մոտ 15.000, դաշնակիցը` մոտ 3.000, թշնամին` մոտ 100.000 զինվոր:

Տեղեկանալով իրենց հիմնական բանակի պարտության մասին` թշնամու հյուսիսային ու հարավային զորասյունները ևս արագորեն նահանջեցին ու լքեցին Անիի թագավորության տարածքը: Սակայն նույնը չհաջողվեց անել արևելյան զորասյանը և նախորդ ճակատամարտից մի քանի օր անց Դավիթ I Անհողիի գլխավորած Լոռու ու Խաչենի թագավորությունների միացյալ բանակը (մոտ 20.000) Գարդմանի ճ-մ-ում հաղթեց Շադադյանների և Շուաբյանների էմիրության միացյալ բանակին:

Իր հերթին արդեն 998 թ-ի օգոստոսի կեսերին Դավիթ II Մեծի գլխավորած Արտանուջի (մոտ 10.000) ու Վասպուրականի (մոտ 5.000) թագավորությունների միացյալ բանակը ազատագրեց Խլաթը և Արճեշը Մրվանյանների էմիրության կայազորից (ընդհանուր` մոտ 1.000): Արդյունքում Մրվանյանների էմիրությունը վերջնականապես զրկվեց Բաղեշից հյուսիս գտնվող իր տիրույթներից և նրա ագրեսիվ հավակնությունները մեծապես սահմանափակվեցին:

Դե իսկ վերջին ակորդը այս պատերազմում դրեց Սյունիքի թագավորության բանակը (մոտ 15.000), որը 998 թ-ի սեպտեմբերին Վասակ Քաջ արքայի գլխավորությամբ գրավեց Երնջակ ամրոցը Գողթնի էմիրության բանակից (մոտ 1.000) և ոչնչացրեց Գողթնի էմիրությունը:

Ռավադյան IV պատերազմը ավարտվեց` հսկայական հետևանքներ թողնելով ոչ միայն անմիջականորեն տարածաշրջանի համար, այլ նաև նրա սահմաններից հեռու:

Պատերազմում կրած պարտությունը ծանր հետևանքներ ունեցավ հատկապես Ռավադյանների էմիրության, ինչպես նաև անձամբ Աբուլ-Հաիջա Մուհամմեդի համար: Ռավադյանների էմիրությունը անվերադարձ կերպով կորցրեց տարածաշրջանի մահմեդական իշխանությունների առաջնորդի դերը: Ինքը, Ռավադյանների փառասեր էմիրը, այս դեպքերից հետո շատ չապրեց և մահացավ մոտավորապես 1000 թվականին: Հետաքրքիր է, որ նրա մահվան կոնկրետ թվականի ու հանգամանքների մասին սկզբնաղբյուներում տեղեկություններ չեն հանդիպում, ինչն էլ անուղղակիորեն վկայում է այն մասին, թե իր ժամանակի քաղաքական երկնակամարում ինչ աստիճանի էր կորել հետաքրքրությունը այս էմիրի նկատմամբ: Դե իսկ հաջորդ Ռավադյանների օրոք այս էմիրությունը արդեն լիովին վերածվել էր Ղազնևիների սուլթանության կցորդի, որևէ տարածաշրջանային դերակատարություն չուներ և այդպես էլ այլևս երբեք չունեցավ, չնայած իր գոյությունը պահպանեց մինչև 1070 թ-ը:

Կորուստներ կրեցին նաև Բուվայհյանները: Պարսկական արմատներ ունեցող ու շիիզմը դավանող այս տոհմից նշանակվող վեզիրները, որոնք սուննիզմ դավանող արաբների կողմից ընկալվում էին որպես իշխանության բռնազավթիչներ ու “իսկական հավատը դավանող խալիֆ”-ի վրա բռնացողներ, մեծապես նաև հենց Ռավադյան էմիրի ռազմա-քաղաքական ֆիասկոյի պատճառով կորցրեցին իրենց հեղինակության վերջին մնացորդները, մանավանդ որ Բյուզանդիայի հետ մլմլացող պատերազմը նրանց ոչ հաջողություն բերեց, ոչ էլ հեղինակություն, իսկ Ղազնևիների սուլթաններն էլ առաջին վարակիչ օրինակը տվեցին առ այն, թե ինչպես կարելի է լինել լիովին անկախ մահմեդական տիրակալ և գործել Բաղդատի խալիֆի առանց նույնիսկ ձևական համաձայնության: Ավելի ու ավելի քայքայվող և ամենաիշխանության հորձանուտը մուտք գործող Արաբական խալիֆությունում, ի տարբերություն գոնե իրենց առաջին ներկայացուցիչների տաղանդի որևէ նշույլից բացարձակապես զուրկ Բուվայհյանների վեզիրները իշխեցին ևս չորս տասնամյակ, սակայն այդպես էլ որևէ հաջողություն չարձանագրեցին ու ավելի խորացրեցին խալիֆության անկումը:

Իր հերթին Ղազնևիների սուլթան խիստ ռազմատենչ Յամ էդ-Դուլա Մահմուդ I-ը (998-1030), որը լուրջ ներդրումներ էր արել “Արևմտյան գործում”, տանուլ էր տվել այն և նյութական կորուստների հետ միասին կորցրել էր նաև ղազիի իր հեղինակությունը, այն աստիճան սառեց "Արևմտյան գործից", չնայած այն բանին, որ իր երկարատև իշխանության ընթացքում սեփական սուլթանությունը հասցրել էր զարգացման գագաթնակետին և սկսել էր ոտք գցել նույնիսկ խալիֆների հետ, գերադասեց փշրել Ջայպալի ռաջայությունը, այլ ոչ թե կրկին փորձել հայոց քաջերի ուժը:

Հայաստանում պատերազմի անմիջական արդյունքը եղավ այն, որ Մանազկերտը և Ապահունիքը վերջնականապես անցան Արտանուջի թագավորությանը, իսկ Անիի թագավորության տարածքում գտնվող, ինչպես նաև նրա հարևան մյուս էմիրությունները ստիպված եղան հրաժարվել մինչ այդ վարվող ագրեսիվ քաղաքականությունից: Ընդ որում Գողթնի էմիրությունը ոչնչացավ, իսկ մյուս էմիրությունները լրջորեն թուլացան: Եվ ընդհանրապես, ոչ միայն Հայաստանում, այլև Ատրպատականում և Միջագետքի հյուսիսում արաբական տարրը զգալիորեն թուլացավ` աստիճանաբար իր տեղը Ատրպատականում զիջելով պարսկականին, իսկ Միջագետքի հյուսիսում` քրդականին: Արդյունքում Անիի թագավորությանը ավելի քան մեկ դար հարավ-արևելքից սպառնացող վտանգը մի քանի տասնամյակով վերացավ, իսկ բուն թագավորությունը մուտք գործեց խաղաղության մի դարաշրջան, որը տևեց գրեթե 40 տարի:

Ու երևի հենց այստեղ իսկը ժամանակն է, որ նաև մենք ընդհատենք մահմեդական աշխարհի հետ այս մեծագույն ընդհարմանը վերաբերվող մեր պատումը, պատումը մոռացված հերոսությունների ու անհայտ հաղթանակների մասին, քանի որ մնացածը... դա արդեն ուրիշ պատմություն է...

Ранние годы

Ашот родился в 819-ом году. Отцом Ашота был всемогущая глава клана Багратуни, Смбат Багратуни, который в отрезке 824-855 годов был спарапетом Арминии, а в отрезке 851-855 годов занимал также и пост "князь армян" - (первое лицо из армян в Арминии и второе после остикана). Мать будущего царя царства Ани звали Рипсимэ.

Юность

В смутные годы X восстания Арминии (850-855) Ашот находился в тени своего всемогущего отца, который, находясь в стане арабских войск, все же неустанно помогал своим. После того, как в 855-ом году Смбат был пленен, увезен в Самарру и там казнен за отказ принять ислам в ок. 860-ом году и в свете ослабления других ветвей Багратуни, молодой Ашот, встав в главе клана Багратуни, становится сначала спарапетом, а потом князем-князей Арминии.

С Халифатом

Разложение арабского халифата к середине IX веке довольно углубилось и взаимоотношения с покоренными народами обострились. Не случайно, что сразу же после убийства халифа Мутаваккила (861) в разных провинциях халифата возник целый ряд независимых государств, которые определенное время еще были формально связаны с Аббасидами и более или менее подчинялись их верховной власти. Единство халифата было возможно до тех пор, пока военная мощь государства не была поколеблена. Но в IX векв росла крупная феодальная земельная собственность - безусловная (милк) и условная (икта) за счет государственной собственности. С 861 до 870 гг. халифат переживал трудное время; друг друга сменили четыре халифа, из которых трое были убиты командующими халифской гвардии, а в 869 г. в южном Ираке вспыхнуло восстание зинджей - черных рабов, продолжавшееся 14 лет. Кроме уже существовавших самостоятельных государств (Идрисиды и Аглабиды в Северной Африке и Тахириды в Хорасане), возникли новые - Алиды (864-928) на южном берегу Каспийского моря, Саффариды (861-900) в Хорасане, Саманиды (819-999) в Мавераннахре, Тулуниды (868-905) в Египте и Багратуни в Армении (884-1044).

Но на первых порах Халифат еще питался поговорить с Ашотом из позиции силы. Не имея реальной возможности организовать поход в Арминию, Халифат стал опираться на местных арабов. Арабский халифат, с целю подавления стремления армян к независимости, сколотил коалицию из арабских эмиратств в Армении и под предводительством кочевого племени Джаафидов направил их в Армению. Весной 863 года арабское войско вторглось в Армению и достигло ее центральных частей. После этого арабская армия остановилась у реки Аракс. Узнав о нападении, Ашот собрал свою армию и под предводительством своего брата, спарапета Аббаса, выдвинулся навстречу противника. В местечке "Карасунк" армянская армия окружила и внезапным нападением полностью разгромила противника. "Сражение сорока" явилось поворотным пунктом в истории борьбы армян против арабского владычества. После этого сражения арабское владычество в Армении стало символическим, а Халифат стал задобрить Ашота.

С Византией

Еще в конце 50-х годов византийские полководцы совершили несколько удачных набегов на арабские владения в области Самосаты. В 60-х годах против халифата двинулось византийское войско под командованием Петронаса, который одержал решительную победу. В 867 году власть в империи перешла в руки новой династии - Македонской (иногда называется также Армянской).

Василий I (867-886, сопр. с 866) вел упорную борьбу с павликианами, и наконец его войскам удалось овладеть всеми крепостями павликиан. Решающая победа над павликианами дала возможность Василию I направить борьбу против самих арабов. В 879 г. император возглавил поход против сильной пограничной крепости Мелитены. Его войско взяло Запетру, Самосату и даже перешло Евфрат. Но Мелитена не была взята, и император потерпел поражение.

Между Византией и Халифатом

Уже с конца 870-ых годов создалась новая обстановка на Востоке. Существовало определенное равновесие сил, которое способствовало возникновению независимого армянского государства. По выражению Ж. Лорана, время было очень удобным, чтобы составить общий фронт (Византии и Армении) против халифата, но Армения осталась нейтральной. Характерной особенностью политики Ашота в отношении Аббасидов была крайняя осторожность, которая даже вызвала удивление некоторых исследователей. Однако это лишь внешнее впечатление, ибо Ашот стремился постепенно избавиться от власти халифата, использовав для этого все возможности.

Чувствуя всю опасность положения на Востоке, Аббасиды старались привлечь к себе Ашота Багратуни и поспешили задобрить его титулом «батрик ал-бата-рика» (патрикий патрикиев, ишханац ишхан) в 862 г. через известного полководца Али Ибн Йахйа ал-Армани. Историк Ованнес Драсханакертци так описывает это событие: «Затем был отправлен в Армению наместником Али Армани, который по повелению халифа его (т. е. Ашота) назначил ишханац ишханом (князем князей) Армении, украсил его богатым облачением и оказал царские почести, ему доверил налоги Армении и всю царскую подать. Таким образом он оказался самым почетным и старшим среди всех нахараров Армении и все заключили с ним союз, действительно считая его царем».

В конце 863 года после Сражение сорока" Ашот Багратуни получал право арабского правителя (остикана). Он следил за сбором налогов и ему подчинялись не только христианские феодалы, но и мусульманские местные эмиры. И действительно, арабские правители теперь уже редко прибывали в Армению; хотя они и продолжали считаться правителями Арминии, но фактически занимались лишь борьбой против Византии в пограничной области. После смерти Али Ибн Йахйи (863) в 60-х годах упоминается только один правитель - Ала Ибн Ахмад ал-Азди (приблизительно в 865 году).

Самостоятельность Армении привлекла внимание Византии. В своих посланиях к католикосу Закариа константинопольский патриарх Фотий призывает армян принять решения халкедонского собора. Однако Ширакаванский собор в Армении отверг эти предложения. Послание было написано также Ашоту Багратуни, на которое ответил ученый вардапет Сапак (по повелению Ашота), защищая принципы монофизитства.

Де-факто царь

Согласно двум лапидарным надписям, Ашот был провозглашен царем еще в 60-х годах IX столетия. В Севанской надписи 874 года он называется царем Армении, а кроме этого в надписи Гарни 879 г. его супруга Катранидэ называет себя царицей Армении. Предполагается, что провозглашение Ашота царем армянскими нахарарами могло произойти в 862 году. Это предположение вполне вероятно, так как акт провозглашения Ашота царем мог совершиться именно в 60-х гг., ибо начиная с 870 г. политическая обстановка в халифате несколько изменилась.

"casus belli" с аш-Шейбани

В 870 году халифом стал Мутамид (870-892), который был бездарным правителем, а фактическая власть находилась в руках его способного и энергичного брата Муваффака. Под командованием последнего арабские войска сумели дать Саффаридам, которые угрожали Багдаду. Восстание зинджей в Южном Ираке было жестоко подавлено, а резиденция халифата была снова перенесена в Багдад, чтобы из бавиться от злодеяний тюркской гвардии.

Аббасиды не смирились с тем, что находящаяся так близ ко к Ираку Армения приобрела самостоятельность. В 870 году правителем Арминии и Амида был назначен Иса ибн аш-Шейх аз-Зухри аш-Шейбани (869-876, 884), который владел областью Диар Бакр. Во время своего правления он всеми путями старался укрепить позиции арабских племен в Армении. Когда начались раздоры между князьями Арцруни и арабами из рода Утманик, Иса поспешил на помощь арабам с 15.000 всадниками. Через посредничество некоторых феодалов Васпуракана был заключен мир. Князь Васпуракана обязался выплатить царские налоги, а Иса не вторгся в Васпуракан.

В 876-ом году в Партаве восстал Мухаммад ал-Йамани, которого армяне называли Йаманик и которого в свое время назначил сам Иса. Последный обратился за помощью к Ашоту Багратуни и совместные силы целый год осаждали город Партав, чтобы подавить восстание, но, не добившись успеха, Иса удалился в Сирию.

Йамани обратился с посланиями ко всем феодалам Армении с предложением, чтобы те попросили у халифа назначить его правителем Арминии. Однако по предложению Ашота Багратуни правителем был назначен Мухаммад Ибн Халид аш-Шейбани. Князья Армении пошли навстречу новому правителю, однако тот вместе с Абу-л-Вардом, эмиром Кайсиков и другими эмирами задумал заговор против Ашота. Он, по словам Товма Арцруни, написал такое послание к Йаманику: «Как я войду в город Двин и царские на логи возьму, то не стану внушать недоверие армянским князь ям, с тем, чтобы они приехали ко мне. А ты притворись, что нападаешь на меня, собирай войско и нападай и мы вместе наложим руку на них и уберем их из владений Армении». Однако Ашоту удалось сразу выявить заговор со всеми подробностями. На всех дорогах, перевалах и мостах Армении были назначены соглядатаи. Посланцы правителя были схвачены и письмо задержано. Патрикий патрикиев сообщил всем армянским феодалам, сопровождающим нового остикана, чтобы они постепенно удалились от него. Таким образом с Мухаммадом остались только кайситы.

В Двине Ашот Багратуни явился к остикану со всеми традиционными обрядами и щедрыми подарками. Однако во время смотра армянской конницы Абас, брат Ашота и спарапет войск Армении, окружил шатер остикана полками щитоносцев и копьеносцев и, войдя к нему, показал вышеупомянутое письмо. По словам историка Товма, «схватив его руку, спарапет вывел его, уговаривая не бояться. Выйдя (остикан) сел на мула, который стоял в готовности у входа в шатер. Вывели его из стана вои нов, отправив обратно туда, откуда он пришел». Сын Ашота Шапуh с отрядом войск сопровождал его до юго-западных границ Армении.

Де-юре царь

Сразу после изгнания остикана Ашот Багратуни предпринял решительные меры для укрепления своего государства. Он организовал карательный поход против Кайсиков и город Маназкерт был окружен его войском. Однако, получив призыв от Дереника Арцруни, он был вынужден довольствоваться тем, что Кайсикы признали свои вассальные обязанности, и Ашот поспешил на юг, чтобы покончить с междоусобицей в Васпуракане.

Тогда собрались видные феодалы Армении и через посредничество Исы Ибн аш-Шайха сделали предложение халифу Мутамиду официально признать Ашота царем Армении. По сообщению историка Ованнеса Драсханакертци, «...благосклонно приняв справедливое предложение, халиф отправил Ашоту царский венец, который принес сам остикан Исэ вместе с другими царскими одеяниями, дарами и почестями, лошадьми летающими в воздухе, оружием и украшениями, которые были ему преподнесены». Это знаменательное событие произашло в 885-ом году.

80-е годы IX века были вполне подходящим временем для официального провозглашения Армянского царства. Аббасидский халифат был ослаблен, а Византия еще не могла предпринять решительные шаги для распространения своего господства на Востоке. По сообщению Ованнеса Драсханакертци, Василий I, узнав о провозглашении Ашота царем Армении, отправил послов в Армению, предложив мир и дружбу и назвав его «возлюбленным сыном». По другому сообщению, император отправил в Армению Никиту Евнуха, попросив у Ашота венец, ибо Василий считался Аршакидом по происхождению, а венцевозлагателями царей Армении были Багратиды. Конечно, под этим скрывались лишь претензии Василия I на армянские земли, и особенно его стремление превратить армянского царя в своего младшего союзника.

Образование Армянского царства во второй половине IX века было закономерным явлением и прямым результатом политической обстановки на Переднем Востоке. Для возникновения Армянского царства важное значение имели также победы византийцев над халифатом в пограничной области (Сугур).

Внутренная политика

Интересные данные о границах армянского царства содержатся в армянских, арабских и византийских источниках. По Ованнесу Драсханакертци, с западной стороны границы царства доходили до Феодосиополя и Черного (Великого) моря, с севера до страны егеров (Эгриси), Кавказских гор и Аланских ворот, а на северо-востоке границы простирались по реке Куре до Шамкора. Арабский географ ал-Истахри так описывает границы Армянского государства: «Это же царство Арман (армян) и граничит с Румом (Византией). Его пределы до Бардаа, до Джазиры и до Адарбайджана. Пограничное укрепление, прилегающее к Руму со стороны Армении, Каликала». Те же самые границы описывает Ибн Хаукал, говоря об армянском царстве: «Его границы известны - с востока до Бардаа, с запада до Джазиры, с юга до Азербайджана, а с севера до земли Рум со стороны Каликалы». Византийский историк, император Константин Багрянородный определяет общие границы Армянского царства, упомянув главных властителей Армении, с которыми византийский двор имел официальную переписку: кроме Багратидского царя, он упоминает властителей многих областей, но наряду с каждым названием он добавляет слово Армения, подчеркивая, что каждая из этих областей является частью Армянского царства.

При Ашоте I еще действовал монетный двор Двина. По-видимому, Багратунские цари Армении довольствовались главным образом арабскими и византийскими монетами, издавна употреблявшимися в Армении. Из армянских монет Багратунской эпохи пока известны лишь две монеты мелкого царства Ташир-Дзорагета (на севере Армении), выпущенные в XI в.

Личность Ашота I, основателя царства Багратуни, занимает исключительное место в истории Армении. Он справедливо называется в историографии «Великим».

На Юге

Главным соперником Ашота в Армении был Григор-Дереник Арцруни, сын знаменитого Ашота Арцруни, героя X восстания Арминии. Все сложности перипетии отношении этих двух лидеров Арминии того времени теперь уже трудно полностью проследить, но факт состоит в том, что глава клана Арцруни своим своенравным поведением определенно мешал осторожному Ашоту. В 880-ом году Ашот с крупными силами вошел в Васпуракан и в время переговоров пленил Григор-Дереника, но дело окончилась миром и последний, женившись на дочери Ашота Софи, признал себя вассалом Ашота Багратуни. Впрочем, позиция Григор-Дереника продолжала оставатся заметно независимой до той поры, пока тот не пал жертвой заговора соседнего арабского эмира Гера. В тогдашней Армении упорно ходили слухи, что если даже и не причастен к заговору, то как минимум он нем был в курсе Ашот, которому было на руку удаление с политической арены сильного князья Арцруни: ведь после этого, при малолетстве сыновей Григор-Дереника от дочери Ашота, именно последний мог полностью распоряжаться в Васпуракане.

На Севере

В группировке христианских государств с Армянским царством было тесно связано Картли. После смерти Ашота Куропалата (826 г.) власть его унаследовали сыновья. Князья Картли титуловали себя «картвельскими куропалатами», претендуя на наследство эрисмтавари Картли. Но северные дела упорно требовали вмешательство, так-как с одной стороны рознь между членами Северных Багратуни, а с другой - претензии Абхазского царства серьезно дестабилизировали там ситуацию.

В 886-ом году армянская армия, под началом царевича Смбата, предпринял поход на север и, пройдя маршрутам Гугарк-Утик, этой демонстрацией силы навела там порядок. В 887-ом году с восточных территории Гугарка был изгнан Наср Багратуни. Весной 888 года Абхазская армия, стремясь помочь Насру Багратуни, заняла ряд крепостей в Гугарке, но почти сразу же была разгромлена Смбатом в Аспнджакской битве. Наср пал в битве, а власть над краем перешла к Гургену Багратуни. Впрочем, как только армия Смбата была отвлечена подавлением мятежа клана Ванандеци в Карсе летом 888 года, восстал уже сам Гурген и призвал на помощь не только абхазов, но и византийские войска. Но Гурген тоже потерпел неудачу, так-как Смбат сразу же продвинулся на этого очередного мятежника и осенью 888 года наголову разбил его в битве у села Мглинов. Тяжелораненый Гурегн был пленен и умер в плену, в в Кхарджке стал править сын Гургена, Ашот. В итоге Ашоту I удалось отстоять свои интересы и в 888-ом году царь Армении признал своего вассала Адарнерсэ (888-923) царем Артануджа, с титулом: "царь грузин".

Личная жизнь и смерть

Ашот был женат на Катранидэ, от которого родились сыновья Смбат, Шапух, Саhaк и Давид, а также дочери Софи, Мариам и еще одна дочь, имя которого до нас не дошла. Смбат в последние годы правления отца сам возглавлял военные походы. Триумф армянской армии на севере не продлило жизнь уже достаточно взрослому Ашота, который скончался в ночь на 2 февраля 891 года в селе Карсапаран 7 Багарана после тяжелой болезни. На троне царства Ани Ашота I-ого заменил его талантливый сын, Смбат I Завоеватель (891-913).

И опять из моей википедской стати:

Сражение сорока (арм. Քառասունքի ճակատամարտ) одна из самых великих битв в истории противостояния Армении арабскому владычеству. Армяне достигли полного успеха и создали все условия для последующей независимости.

Предыстория

Арабский халифат, с целю подавления стремления армян к независимости, сколотил коалицию из арабских эмиратств в Армении и под предводительством кочевого племени Джаафидов направил их в Армению. Весной 863 года арабское войско вторглось в Армению и достигло ее центральных частей. После этого арабская армия остановилась у реки Аракс. Узнав о нападении, патрик Армении Ашот Багратуни собрал свою армию и под предводительством своего брата, спарапета Аббаса, выдвинулся навстречу противника.

Битва

Армянская армия окружила и внезапным нападением полностью разгромила противника.

Итог

"Сражение сорока" явилось поворотным пунктом в истории борьбы армян против арабского владычества. После этого сражения арабское владычество в Армении стало символическим, пока в 885-ом году Арабский халиф не послал Ашоту корону, признав его «царем».

Название битвы

Есть разные версии на счет того, как объяснить название сражения. Притом расхождения во многом основаны на разных трактовках в разных вариантах рукописи труда Асохика, единственного источника битвы. По одной из версии сражение произошло в местечке, которое называется Քառասունք (Карасунк) (один из христианских обрядов армян, связанных со смертью человека - сороковой день со дня смерти). По другой версии из арабского войска спаслось только 40 человек, что и послужило причиной назвать битву именно так. По третей версии название связано с численностью армянской армии. И наконец, согласно последней версии битва была названа в честь памяти 40 младенцев, которые стали мучениками в первое время существования христианства.

Ранние годы

Точная дата рождения Смбата неизвестна, но по косвенным данным можно полагать, что он родился в начале 850-ых годов. Отцом Смбата был Ашот I (884-891). Мать будущего царя царства Ани звали Катранидэ.

Юность

В годы правления своего великого отца Смбат находился в тени и только в последние годы правления своего предка начал предпринимать деятельное участие в деле управления страной. В 886-ом году армянская армия, под началом царевича Смбата, предпринял поход на север и, пройдя маршрутам Гугарк-Утик, этой демонстрацией силы навела там порядок. В 887-ом году с восточных территории Гугарка был изгнан Наср Багратуни. Весной 888 года Абхазская армия, стремясь помочь Насру Багратуни, заняла ряд крепостей в Гугарке, но почти сразу же была разгромлена Смбатом в Аспнджакской битве. Наср пал в битве, а власть над краем перешла к Гургену Багратуни. Впрочем, как только армия Смбата была отвлечена подавлением мятежа клана Ванандеци в Карсе летом 888 года, восстал уже сам Гурген и призвал на помощь не только абхазов, но и византийские войска. Но Гурген тоже потерпел неудачу, так-как Смбат сразу же продвинулся на этого очередного мятежника и осенью 888 года наголову разбил его в битве у села Мглинов. Тяжелораненый Гурегн был пленен и умер в плену, в в Кхарджке стал править сын Гургена, Ашот. В итоге Ашоту I удалось отстоять свои интересы и в 889-ом году царь Армении признал своего вассала Адарнерсэ царства Артанудж, передав ему титул "царь грузин".

Воцарение

После смерти Ашота I в начале 891 года свои претензии на царский трон попытался реализовать брат умершего и дядя Смбата Абас, который укрепился в Карсе. Однако царские войска под началом Смбата подошли к городу и после легких стычек закрыли мятежников в городе. Скоро был достигнут мир и Абас отказался от своих претензии. Мятежники не были особо наказаны. Впрочем, от политической жизни страны Абас был отстранен раз и навсегда. Спарапетом царства Ани стал брат Смбата Шапух, который занял этот пост до 905 года и которому на этом посту наследовал сын по имени Ашот.

В начале 892 года халиф Мутадид (892-902) отправил Смбату I царскую корону, почетные, украшенные золотом одежды и отборных лошадей, де-юре признав Смбату царем. В резиденции царя Еразговорсе в кафедральном соборе католикос Геворг I в присутствии крупных феодалов Армении в торжественной обстановке короновал Смбата I царем Армении. На этой церемонии в числе прочих присутствовали правитель Саджидов Абу-ль-Мусафир Мухаммед аль-Афшин (889-901), который сам принес венец от халифа, а также царь Артандужа Адарнерсэ.

Между Византией и Халифатом

После воцарения Смбат решает продолжить политику своего отца. Однако это было связано с большими проблемами. Прежде всего Смбат направил свои усилия на то, чтобы урегулировать отношения Армянского царства с двумя великими соседями - Халифатом и Византией. Он всеми мерами старался вывести Армению из положения вассального халифату царства, сделать ее сильным и нейтральным государством между двумя соперниками.

В конце IX и начале X вв. продолжалось постепенное разложение Аббасидского халифата. При Мутадиде, Муктафи (902-908) и особенно Муктадире (908-932) власть перешла к влиятельным визирям, среди которых следует упомянуть Ибн ал-Фурата, Али Ибн Ису и Убн Муклу. Слабость халифата еще больше подчеркивалась тем, что Византия имела некоторые успехи в Киликии, при императоре Льве VI (886-912). Хотя полководец Никифор имел только временные успехи, тем не менее византийские войска под командованием армянина Млех-Меца одержали победу и завоевали обширные территории.

Армянское царство могло воспользоваться подобным ослаблением Аббасидов, однако именно в это время рядом с Арменией возник эмират Саджидов, владетели которого впоследствии причинили большой ущерб Армении. Серьезным противником армянского царства был также и эмират Шейбанидов, который претендовал на южные и центральные провинции Армении. Исы Ибн аш-Шайха наследовал его сын Ахмад. В итоге в смутные месяцы начала 890 года эмират Шейбанидов напала на армянское царства и схватил эмира Арзна Абу-л-Магру Ибн Мусы (Ибн Зурара), который был сыном армянской княгини и жена которого была из рода Арцруни, а сам тайком исповедовал христианство. Арзн и центральные районы Ахдзника оказались в руках Ахмада.

Смбат установил дружественные отношения с императором Львом VI, направив ему письмо. Император в свою очередь ответил любезным письмом и заверил Смбата в дружественном отношении к нему Византии.

Посылая корону Смбату, халиф хотел приблизить Армению к халифату и особенно помешать усилению византийского влияния на Армянское царство. Но халиф не смог помешать осуществлению армяно-византийского союза. Тогда он назначил Афшина наместником не только Адарбайджана, но и Арминии, хотя такой провинции фактически не существовало. Вследствие этого начались серьезные противоречия между царем Смбатом и Афшином.

I Саджидская война

После установления армяно-византийского союза в 892-ом году халиф приказал Афшину начать боевые действия против царя Армении. Смбат с 30.000 воинов отправился к границе своего царства, по пути присоединив к своему царству города Парисос, Партав и Байлакан. Одновременно он отправил посла, который объяснил, что союз Армении с Византией выгоден и для халифата, так как благодаря этому мусульманские купцы могут свободно ездить в Византию через нейтральную Армению. Переговоры кончились удачно, границей между Саджидом и Армянским царством была признана река Аракс и войска неприятеля вернулись назад. Следую цели укрепить восточные пределы своего царства, в том же 892-ом году царь Армении признал своего вассала Хамама Благочестивого (892 - ок. 895) царем царства Хачен.

Вернувшись по долине Аракса, царь Смбат узнал о том, что правители города Двин (братья Мухаммад и Умаййа) восстали. В самом конце 892 года и в начале 893-а он усмирил их, схватил и заковал в кандалы.