milhistory.net

"Число армянского народа, желающего вступить под защиту Его Императорского Величества, включая военных и прочих, только в Карабахской области будет приблизительно 100.000 домов, не считая другой армянской области, которая называется Капан и находится между Карабахской областью и Ереваном, на расстоянии трёх дней пути верхом от них.

Армяне области Капан находятся с ними в единстве и также желают вступить под защиту Его Императорского Величества, а в той области Капан число армянского народа больше, чем в Карабахе, и большинство составляет торговое сословие".


«Նորին կայսերական մեծության պաշտպանության տակ մտնելու ցանկության մեջ գտնվող հայ ժողովրդի, ներառյալ զինվորականների և մյուսների թիվը միայն Ղարաբաղի նահանգում կլինի ընդուն առմամբ 100.000 տուն՝ չհաշված հայկական մյուս նահանգը, որ կոչվում է Կապան և գտնում է Ղարաբաղի նահանգի ու Երևանի միջև՝ դրանցից ձիով 3 օրվա ճանապարհի հեռավորության վրա: Կապանի նահանգի հայերն իրենց հետ միաբան են և նույնպես ցանկում են մտնել Նորին կայսերական մեծության պաշտպանության տակ, իսկ այդ Կապանի նահանգում հայ ժողովրդի թիվն ավելի շատ է, քան՝ Ղարաբաղում, մեծամասնություն էլ վաճառականական դասն է»

"Вышеупомянутый католикос Есайи и армянские военачальники Сгнахов со своими войсками МНОГИЕ ГОДЫ СОБСТВЕННЫМИ СИЛАМИ ЗАЩИЩАЮТСЯ от могущественных врагов и наносят им ответные удары.

Они ведут почти ежедневные кровопролитные сражения и преграждают турецкому войску путь к Каспийскому морю, поскольку турки хотят распространить свои владения вплоть до Каспийского моря.

Эти мусульмане пришли между собой к согласию и заключили союз и установили благополучие с бухарцами. Они думают так: "Если христиане попытаются соединиться между собой, то мы им не подчинимся"".


«Վերոհիշյալ Եսայի կաթողիկոսը և Սղնախների հայ զորագլուխներն իրենց զորքերով ԵՐԿԱՐ ՏԱՐԻՆԵՐ ՍԵՓԱԿԱՆ ՈՒԺԵՐՈՎ ՊԱՇՏՊԱՆՎՈՒՄ ԵՆ հզոր թշնամիներից ու հակահարվածներ են տալիս նրանց:

Նրանք գրեթե ամենօրյա արյունալի մարտեր են մղում և դեպի Կասպից ծով թուրքական զորքի ճանապարհն են արգելում, քանզի թուրքերը ցանկանում են իրենց տիրույթներն ընդհուպ մինչև Կասպից ծով տարածել: Այդ մահմեդականները միմյանց հետ համաձայնության են եկել և բուխարացիների հետ դաշինք ու բարեկեցություն են հաստատել: Նրանք այսպես են մտածում. «Եթե քրիստոնյաները փորձեն միմյանց միանալ, ապա մենք նրան չենք ենթարկվելու»»։

Տեսեք, թե մեղրեցիների մասին ինչ հետաքրքիր կարծիք կա Հովսեփ Էմինի մոտ...

"Эмин устроился, проведя ту ночь в монастыре, и очень хорошо выспался после 48 часов пути. На следующее утро случайно один армянский путешественник возвращался домой в Мегри - это последний приграничный город Капана, своего рода республика и торговое место, где производилось большое количество шёлка, хлопка и хорошего, крепкого вина.

Мегри находится на берегу реки Аракс, принадлежит армянам и состоит из 3000 семей. Он находится в трёх днях пути от Тавриза.

К закату Эмин прибыл туда - после 36 часов путешествия, однако он не может продолжить рассказ без одного замечания о жителях Мегри… Эмин не напрасно называет их храбрыми. После смерти Надира они стали независимыми и очень мужественно сохраняли свою свободу, многократно побеждая различные вражеские армии.

Только недавно до Эмина дошла весть, к сожалению, что они подчинились Ибрагим-хану Карабаха".


«Էմինը յոլա գնաց՝ այդ գիշերը վանքում անցկացնելով և շատ լավ քնեց՝ 48 ժամ ճանապարհ գնալուց հետո: Հաջորդ առավոտ պատահաբար մի հայ ճամփորդ տուն էր գնում Մեղրի՝ դա Կապանի վերջին սահմանամերձ քաղաքն է՝ մի տեսակ հանրապետություն և առևտրական վայր, ուր արտադրվում էր մեծաքանակ մետաքս, բամբակ ու լավ, թունդ գինի: Մեղրին գտնվում է Արաքս գետի ափին, պատկանվում է հայերին և բաղկացած է 3000 ընտանիքից: Այն Թավրիզից երեք օրվա ճանապարհ վրա է. Մայրամուտին Էմինը հասավ այդտեղ՝ 36 ժամ ճամփորդելուց հետո, սակայն նա չի կարող շարունակել խոսքը՝ առանց Մեղրու բնակիչների մասին մի դիտողության...: Էմինն իզուր չի նրանց քաջ կոչում։ Նադիրի մահից հետո նրան անկախացել էին և շատ խիզախորեն պահում էին իրենց ազատությունը՝ բազմիցս հաղթելով տարբերակ՝ հակառակորդ բանակների։ Միայն վերջերս Էմինին լուր հասավ, ափսոս, որ նրանք հպատակվել են Ղարաբաղի Իբրահիմ խանին»:

3 марта 1725 года в сражении при Варанде армянская армия (около 4.000) одержала победу над выдвинувшейся из Гандзака армией Османского султаната (6.000, из них 4.700 конницы), лагерем стоявшей рассредоточенными силами в 33 армянских селениях, под предводительством Шахина, Али и Салех-пашей. Армяне потеряли около 1.000, противник - 5.850 воинов, среди которых Шахин и Али были убиты, а Салех был взят в плен. Были освобождены также 200 армянских пленных...

Посмотрите, какое сообщение об этом примечательном сражении сохранилось в архиве Коллегии иностранных дел Российской империи:

"И вот сообщаем, что незадолго до этого 6.000 османских людей сразу пришли на нас, но мы НАШИМ ВОЙСКОМ ПЕРЕБИЛИ ИХ, а одного пашу взяли живым. Мы расспросили его, почему они пришли в эту страну, и он сказал, что: "Наш царь (султан Османского султаната Ахмед III (1703–1730) — М.Х.) издал приказ, что мы должны перебить армян и кызылбашей этих стран, а поскольку войско русского царя (императрицы Российской империи Екатерины I (1725–1727) — М.Х.) перешло на эту сторону моря, мы должны пойти на него. Армянина здесь посередине больше не должно быть, эти страны должны быть устранены, и наш путь должен открыться". Тот паша также сказал, что: "Если бы вас здесь не было - ПОСЕРЕДИНЕ, мы сейчас пошли бы на Дербент и Баку, которые издревле наши"".


1725 թ-ի մարտի 3-ին Վարանդայի ճ-մ-ում Հայկական բանակը (մոտ 4.000) հաղթեց Շահին, Ալի և Սալեհ փաշաների գլխավորությամբ 33 հայկական գյուղերում ցրված ուժերով ճամբարած Գանձակից առաջխաղացած Օսմանյան սուլթանության բանակին (6.000, որից 4.700 հեծյալ): Հայերը կորցրին մոտ 1.000, թշնամին` 5.850 զինվոր, որոնց թվում Շահին և Ալին սպանվեցին, իսկ Սալեհը գերվեց: Ազատվեցին նաև 200 հայ գերիներ...

Տեսեք, թե այս ուշագրավ ճակատամարտի մասին ինչ հաղորդում է պահպանվել Ռուսական կայսրության արտաքին գործերի կոլեգիայի արխիվում.

«Եվ ահա հայտնենք, որ սրանից մի փոքր առաջ 6.000 օսմանցի մարդիկ միանգամից եկան մեզ վրա, բայց ՄԵՆՔ ՄԵՐ ԶՈՐՈՒԹՅԱՄԲ ԿՈՏՈՐԵՑԻՆՔ ՆՐԱՆՑ, իսկ մեկ փաշայի էլ ողջ բռնեցինք: Մենք խոսեցրինք նրան, թե ինչո՞ւ են այս երկիրը եկել և նա ասաց, որ. «Մեր թագավորը (Օսմանյան սուլթանության սուլթան Ահմեդ III-ը (1703-1730) – Մ.Հ.) հրաման է արձակել, որ մենք պետք է այս երկրների հայերին ու ղզլբաշներին կոտորենք, իսկ, քանի որ Ռուսաց թագավորի (Ռուսական կայսրության կայսրուհի Եկատերինա I-ի (1725-1727) – Մ.Հ.) զորքը ծովի այս կողմն է անցել, պետք է նրա վրա գնանք: Հայն այստեղ մեջտեղում այլևս չպետք է լինի, այս երկրները պետք է արանքից դուրս գան և մեր ճանապարհը բացվի»: Այդ փաշան նաև ասաց, որ. «Եթե դուք չլինեիք այստեղ՝ ՄԵՋՏԵՂՈՒՄ, մենք հիմա Դերբենդի ու Բաքվի վրա էինք գնացել, որոնք հնուց ի վեր մերն են»»

В середине июля 1723 года в сражении при Тавризе армия Сефевидского государства под предводительством Тахмасп II (около 10.000), а также армия Сюник-Арцахского владения под предводительством Давид-бека и спарапета Мхитара (около 5.000) одержали победу над выдвинувшейся армией Османского султаната (около 20.000). Об этом событии иезуитский монах Ян Крушинский сообщает:

— Князь Тахмасп (шах Сефевидского государства Тахмасп II (1722–1732) — М.Х.), к счастью, только что положил конец внутренним раздорам между силами, вставшими на его сторону. Он МЯГКИМ ОБРАЩЕНИЕМ ПРИВЛЁК К СЕБЕ ТЕХ, у кого ранее своей неуместной гордостью вызвал отвращение. В особенности благодаря присоединению АРМЯН ГОР КАПАНА он оказался в таком положении, что смог не только оказать успешное сопротивление туркам, но и атаковать их крепости. Он так и поступил, причём с такой энергией, что одержал одну из самых славных и полных побед, зафиксированных со времени начала персидских смут, ибо 20.000 турок было перебито в сражении и почти столько же попало в плен...: Никто столько не способствовал поражению турок у Тавриза, как армяне, причём они до последнего человека перебили солдат янычарской гвардии.

О том же событии венецианский путешественник Д’Сагредо, в свою очередь, сообщает:

— Именно ЭТИ АРМЯНЕ В ПРОШЛОМ ГОДУ, ПРИСОЕДИНИВШИСЬ К ШАХУ ТАХМАСПУ, внесли свой большой вклад в поражение турецкой армии под стенами Тавриза. После этого турки осмелились во второй раз осадить Тавриз лишь тогда, когда узнали, что армяне не участвуют в защите.

Об этом знает также Жан Оттер, по которому:

— АРМЯНЕ В ДОВОЛЬНО БОЛЬШОМ ЧИСЛЕ ПРИСОЕДИНИЛИСЬ К ШАХУ ТАХМАСПУ и составили войско, с помощью которого он напал на турок и вынудил их снять осаду Тавриза».

И, наконец, вспомним документ Филибека Басаурова «Донесение 1754 года»:

— Я был вдохновителем АРМЯН ИЗ СГНАХА, которые в 1723 году у Арарата имели столкновение с турецкой армией, когда убили 17.000 турок, причём был убит главный сераскер Умра-паша.
1723 թ-ի հուլիսի կեսին Թավրիզի ճ-մ-ում Թահմասպ II-ի գլխավորած Սեֆյանների շահության բանակը (մոտ 10.000), ինչպես նաև Դավիթ-բեկի և Մխիթար սպարապետի գլխավորած Սյունիք-Արցախի իշխանության բանակը (մոտ 5.000) հաղթեցին Օսմանյան սուլթանության առաջացած բանակին (մոտ 20.000): Այս իրադարձության մասին ճիզվիտ վանական Յան Կրուշինսկին հայտնում է.

- Թահմասպ արքայազնը (Սեֆյանների շահության շահ Թահմասպ II-ը (1722-1732) – Մ.Հ.), բարեբախտաբար, հենց նոր էր վերջ տվել իր կողմը բռնած ուժերի միջև ներքին պառակտումներին: Նա ՄԵՂՄ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔՈՎ ՍԻՐԱՇԱՀԵԼ ԷՐ ՆՐԱՆՑ, ում մոտ մինչ այդ իր անպատեհ գոռոզությամբ զզվանք էր առաջացրել: Հատկապես ԿԱՊԱՆԻ ԼԵՌՆԵՐԻ ՀԱՅԵՐԻ միանալու շնորհիվ նա հայտնվեց այնպիսի վիճակում, որ կարողացավ ոչ միայն հաջող դիմադրություն ցույց տալ թուրքերին, այլև գրոհել նրան ամրոցները: Նա հենց այդպես էլ վարվեց, ընդ որում` այնպիսի եռանդով, որ ձեռք բերեց ամենափառահեղ և լիակատար հաղթանակներից մեկը, որ գրանցվել էր պարսկական խժդժությունների սկսվելուց ի վեր, քանզի 20.000 թուրք կոտորվեց ճակատամարտում և գրեթե նույնքան էլ գերի ընկավ...: Որևէ մեկն այնքան չնպաստեց Թավրիզի մոտ թուրքերի պարտությանը, որքան հայերը, ընդ որում նրանք մինչև վերջին մարդը կոտորեցին ենիչերիական գվարդիայի զինվորներին:

Նույն իրադարձության մասին վենետիկցի ճանապարհորդ Դ'Սագրեդոն իր հերթին հայտնում է.

- Հենց այս ՀԱՅԵՐՆ ԷԻՆ, ՈՐ ԱՆՑՅԱԼ ՏԱՐԻ, ՄԻԱՆԱԼՈՎ ՇԱՀ ԹԱՀՄԱՍՊԻՆ, իրենց մեծ լուման էին ներդրել Թավրիզի պատերի տակ թուրքական բանակի կրած պարտության գործում: Դրանից հետո թուրքերը հանդգնեցին երկրորդ անգամ պաշարել Թավրիզը միայն այն ժամանակ, երբ իմացան, որ հայերը չեն մասնակցում պաշտպանությանը:

Այս մասին գիտի նաև Ժան Օտտերը, ըստ որի.

- ՀԱՅԵՐԸ ԲԱՎԱԿԱՆԻՆ ՄԵԾ ԹՎՈՎ ՄԻԱՑԱՆ ՇԱՀ ԹԱՀՄԱՍՊԻՆ և մի բանակ կազմեցին, որի օգնությամբ նա հարձակվեց թուրքերի վրա ու ստիպեց նրանց թողնել Թավրիզի պաշարումը:

Եվ վերջապես հիշենք Փիլիբեկ Բասաուրովի «Զեկուցագիր 1754 թ-ի» փաստաթուղթը.

- Ես եղել եմ սղնախցի ՀԱՅԵՐԻ ՈԳԵՎՈՐՈՂԸ, որոնք 1723 թվականին Արարատի մոտ թուրքական բանակի հետ ընդհարում ունեցան, երբ 17.000 թուրքի սպանեցին, ընդ որում նրանք գլխավոր սերասքյար Ումրա փաշան սպանվեց:

В сентябре 1725 года в сражении в Арцахе армянская армия (около 4.000) одержала победу над выдвинувшейся из Гандзака армией Османского султаната (около 6.000). В этой связи русский разведчик Чалаби Кемха сообщает:

- Когда я уже был в Шемахе, однако, когда приходил в эти стороны, услышал, что в Карабахской провинции турок вновь разбили, хотя в каком количестве - не знаю, а пашу взяли в плен. Говорят, что в связи с этим к Давид-беку пришёл какой-то человек (Чалаби Кемха "Донесение от 13 октября 1725 года").

В свою очередь, другой агент Давид Назаров говорит:

- Армяне всё ещё сопротивлялись, и, когда турки напали на них, они нанесли поражение многим из турок. Многие жители Гянджи, которые смогли, вышли и присоединились к армянам. Курдские жители также присоединились к армянам, поэтому из них собралось значительное число. Он - Давид Назаров - в Астрахани видел одного армянина, посланного армянами, который был известен как Чалаби Кемха. Когда он - Назаров - покинул Астрахань, или Чалаби Кемха покинул Астрахань, или остался в Астрахани. Он - Назаров - об этом не знал (Давид Назаров "Донесение от 6 декабря 1725 года").

Дадим слово так же Иван Неплюеву, который тоже слеил за всем этим:

- Сначала армяне соглашаются признать власть Высокой Порты на тех же условиях, на которых они жили при власти персов, но гянджинский сераскер Сари-Мустафа-паша, этим не удовлетворившись, посылает против них военное соединение численностью 12.000 человек, которое они также разбивают ("Донесение от 26 июля 1726 года").

Ещё один русский агент сообщает об этом же сражении:

- Турки с большими силами не один раз ходили на армян, однако четыре раза потерпели поражение в бою, и вот до сих пор армяне противостоят туркам (Василий Левашов "Донесение от 1 августа 1726 года").

О том же случае знает и ещё один анонимный разведчик:

- Турки намерены идти против армянских сыхнахов Карабаха, а также против шахсевенов, однако турецкие янычары не имеют желания идти против армян, потому что три раза ходили, но во всех случаях удача улыбалась армянам ("Донесение Коллегии иностранных дел Российской империи").

Интересно, что об этом были осведомлены и грузины. Так, Саридан-бек, сообщая сведения своему царю, между прочим говорит:

- В то время сыхнахцы три раза победили турок и их отрубленные головы отправили шаху (Саридан-бек "Письмо царю Вахтангу, апрель 1726 года").

И, наконец, уже спустя 40 лет в своих мемуарах к этому обращается также Овсеп Эмин, преувеличивая масштабы события:

- Аван был вынужден в одиночку противостоять персам, и в сражениях он несколько раз разбил их, убив не менее чем 70.000 человек ("Жизнь и приключения Овсепа Эмина", глава 13).
1725 թ-ի սեպտեմբերին Արցախի ճ-մ-ում Հայկական բանակը (մոտ 4.000) հաղթեց Գանձակից առաջխաղացած Օսմանյան սուլթանության բանակին (մոտ 6.000): Այս կապակցությամբ ռուսական հետախույզ Չալաբի Քեմխան հայտնում է.

- Երբ ես արդեն Շամախիում էի, սակայն, երբ գալիս էի այս կողմերը, լսեցի, որ Ղարաբաղի նահանգում թուրքերին կրկին ջարդել են, թեև ի՞նչ քանակությամբ՝ չգիտեմ, իսկ փաշային էլ գերի են վերցրել: Ասում են, թե այդ կապակցությամբ Դավիթ-բեկի մոտ ինչ որ մարդ է եկել (Չալաբի Քեմխա «Զեկուցագիր 1725 թ-ի հոկտեմբերի 13-ի»):

Իր հերթին, մեկ այլ գործակալ Դավիթ Նազարովը ասում է.

- Հայերը դեռ դիմադրում էին և, երբ թուրքերը հարձակվեցին նրանց վրա, նրանք պարտության մատնեցին թուրքերից շատերին։ Գյանջայի շատ բնակիչներ, ովքեր կարողացան, դուրս եկան և միացան հայերին։ Քուրդ բնակիչները նույնպես միացան հայերին, ուստի նրանցից զգալի թիվ հավաքվեց։ Նա՝ Դավիթ Նազարովը, Աստրախանում տեսել էր հայերի կողմից ուղարկված մի հայի, որը հայտնի էր որպես Չալաբի Քեմխա։ Երբ նա՝ Նազարովը, լքեց Աստրախանը, կամ Չալաբի Քեմխան լքեց Աստրախանը, կամ մնաց Աստրախանում։ Նա՝ Նազարովը, դրա մասին տեղյակ չէր (Դավիթ Նազարով «Զեկուցագիր 1725 թ-ի դեկտեմբերի 6-ի»):

Խոսքը տանք նաև Իվան Նեպլյուևին, որը ևս հետևում էր այս ամենին.

- Սկզբում հայերը համաձայնվում են ճանաչել Բարձր Դռան իշխանությունը նույնպիսի պահանջներով, որոնցով նրանք ապրում էին պարսիկների իշխանության օրոք, բայց Գանձակի սերասքեր Սարի-Մուստաֆա փաշան, այդքանից չբավարարվելով, նրանց դեմ է ուղարկում 12.000 հոգանոց զորամիավորում, որին էլ նրանք պարտության են մատնում ( «Զեկուցագիր 1726 թ-ի հուլիսի 26»):

Եվս մեկ ռուսական գործակալ նույն այս ճակատամարտի մասին տեղեկացնում է.

- Թուրքերը մեծ ուժերով մեկ անգամ չէ, որ գնացին հայերի վրա, սակայն չորս անգամ էլ պարտություն կրեցին մարտում և ահա մինչև այժմ էլ հայերը թուրքերին դիմադրում են (Վասիլի Լևաշով «Զեկուցագիր 1726 թ-ի օգոստոսի 1-ի»):

Նույն դեպքի մասին գիտի ևս մեկ անանուն հետախույզ.

- Թուրքերը մտադիր են գնալ Ղարաբաղի Հայոց Սղնախների, ինչպես նաև շահսևիների դեմ, սակայն թուրքական ենիչերիները հայերի դեմ գնալու ցանկություն չունեն, որովհետև երեք անգամ գնացել են, բայց բոլոր դեպքերում էլ բախտը հայերին է ժպտացել (Անանուն «Զեկուցագիր Ռուսական կայսրության արտաքին գործերի կոլեգիային»):

Հետաքրքիր է, որ այս մասին տեղյակ էին նաև վրացիները: Այսպես, Սարիդան-բեկը, տեղեկություններ հայտնելով իր արքային հընթաց նաև ասում է.

- Այդ ժամանակ սղնախցիները երեք անգամ հաղթեցին թուրքերին և նրանց կտրված գլուխները շահին ուղարկեցին (Սարիդան-բեկ «Նամակ Վախթանգ արքային 1726 թ-ի ապրիլ»):

Եվ վերջապես արդեն 40 տարի անց իր հուշերում սրան անդրադառնում է նաև Հովսեփ Էմինը՝ չափազանցնելով դեպքի ծավալները.

- Ավանը ստիպված էր միայնակ դիմակայել պարսիկներին և ճակատամարտերում նա մի քանի անգամ ջարդեց նրանց` սպանելով ոչ պակաս, քան 70.000 հոգու («Հովսեփ Էմինի կյանքն ու արկածները», գլուխ 13):

В марте 1726 г. в области Арцаха армянская армия (около 4.000) одержала победу над выдвинувшейся из Гянджи армией Османского султаната (около 6.000). В связи с этим агент Российской империи Василий Левашов докладывает: "Турки с большими силами не один раз ходили на армян, однако и ЧЕТЫРЕ РАЗА ПОТЕРПЕЛИ ПОРАЖЕНИЕ В БОЮ, и вот до сих пор армяне оказывают сопротивление туркам" (Василий Левашов "Доклад от 1 августа 1726 г.").

По тому же поводу другой агент Дмитрий Хомганов говорит: "Сообщают, что армяне, под предводительством Авана юзбаши, ПОЧТИ ПОЛНОСТЬЮ РАЗГРОМИЛИ отправленную против них Сари Мустафа-пашой армию численностью 3.000 человек: Вообще, в боях, ведённых против армян, турки всегда терпели поражение, что заставило турецкого сераскира написать султану, что он не может подавить армян, он несколько раз ходил в наступление против неверных, однако неверные наносили туркам поражение" (Дмитрий Хомганов "Доклад, начало 1726 г.").

Ещё один анонимный агент по этому поводу сообщает: "Турки намерены идти против армянских сигнахов Карабаха, а также против шахсевенов, однако турецкие янычары не имеют желания идти против армян, потому что три раза ходили, но во всех случаях УДАЧА УЛЫБАЛАСЬ АРМЯНАМ" (Аноним "Доклад Коллегии иностранных дел Российской империи").

И, наконец, интересно, что, имея в виду те же события, Саридан-бек сообщает своему царю, что: "В то время сигнахцы ТРИ РАЗА ПОБЕДИЛИ турок и их отрубленные головы отправили шаху" (Саридан-бек "Письмо Вахтангу VI, апрель 1726 г.").
1726 թ-ի մարտին Արցախի ճ-մ-ում Հայկական բանակը (մոտ 4.000) հաղթեց Գանձակից առաջխաղացած Օսմանյան սուլթանության բանակին (մոտ 6.000): Այս կապակցությամբ Ռուսական կայսրության գործակալ Վասիլի Լևաշովը զեկուցում է. «Թուրքերը մեծ ուժերով մեկ անգամ չէ, որ գնացին հայերի վրա, սակայն ՉՈՐՍ ԱՆԳԱՄ ԷԼ ՊԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ ԿՐԵՑԻՆ մարտում և ահա մինչև այժմ էլ հայերը թուրքերին դիմադրում են» (Վասիլի Լևաշով «Զեկուցագիր 1726 թ-ի օգոստոսի 1-ի»):

Նույն դեպքի կապակցությամբ մեկ այլ գործակալ Դմիտրի Խոմգանովն ասում է. «Հայտնում են, որ հայերը, Ավան յուզբաշու գլխավորությամբ, ԳՐԵԹԵ ԳԼԽՈՎԻՆ ՋԱՐԴԵԼ ԵՆ Սարի Մուստաֆա փաշայի կողմից իրենց դեմ ուղարկված 3.000 հոգանոց բանակին: Առհասարակ, հայերի դեմ մղված մարտերում թուրքերը միշտ պարտություն էին կրում, ինչը ստիպեց թուրք սերասքյարին գրելու սուլթանին, թե ինքը հայերին չի կարողանում ընկճել, ինքը մի քանի անգամ հարձակման է գնացել անհավատների դեմ, սակայն անհավատները թուրքերին պարտության են մատնել» (Դմիտրի Խոմգանով «Զեկուցագիր 1726 թ-ի սկիզբ»):

Եվս մեկ Անանուն գործակալ այս կապակցությամբ հայտնում է. «Թուրքերը մտադիր են գնալ Ղարաբաղի Հայոց Սղնախների, ինչպես նաև շահսևիների դեմ, սակայն թուրքական ենիչերիները հայերի դեմ գնալու ցանկություն չունեն, որովհետև երեք անգամ գնացել են, բայց բոլոր դեպքերում էլ ԲԱԽՏԸ ՀԱՅԵՐԻՆ Է ԺՊՏԱՑԵԼ» (Անանուն «Զեկուցագիր Ռուսական կայսրության արտաքին գործերի կոլեգիային»):

Եվ վերջապես հետաքրքիր է, որ, նույն դեպքերը նկատի ունենալով, Սարիդան-բեկ իր արքային հայտնում է, որ. «Այդ ժամանակ սղնախցիները ԵՐԵՔ ԱՆԳԱՄ ՀԱՂԹԵՑԻՆ թուրքերին և նրանց կտրված գլուխները շահին ուղարկեցին» (Սարիդան-բեկ «Նամակ Վախթանգ VI-ին 1726 թ-ի ապրիլ»):

10 июня 1726 года в сражении у села Казанчи (Арцах, к северо-востоку от гавари Мец Иранк) армянская армия (ок. 10.000) одержала победу над выдвинувшейся армией Османского султаната (ок. 20.000). В связи с этим агент Российской империи Василий Левашов докладывает: "Турки с большими силами не один раз ходили на армян, однако и ЧЕТЫРЕ РАЗА ПОТЕРПЕЛИ ПОРАЖЕНИЕ В БОЮ, и вот до сих пор армяне оказывают сопротивление туркам" (Василий Левашов "Доклад от 1 августа 1726 г."):

Тот же факт имеет в виду также Анонимный агент, который Коллегии иностранных дел Российской империи говорит: "Турки намерены идти против армянских сигнахов Карабаха, а также против шахсевенов, однако турецкие янычары не имеют желания идти против армян, потому что три раза ходили, но во всех случаях УДАЧА УЛЫБАЛАСЬ АРМЯНАМ" (Аноним «Доклад Коллегии иностранных дел Российской империи»):

И, наконец, об этом же случае говорит также католикос Гандзасара Есая Асан-Джалалян в письме, адресованном царю Картлийского царства: "10-го числа месяца июня османцы из Гянджи большой группой пришли на Хачен...: Они растоптали деревни под названием Казанчи, Капарту и Чанкатаг, перебили, пленили и имущество унесли: В то время, однако, мы напали на них, силой Божией РАСТОПТАЛИ, ПЕРЕБИЛИ И ОБРАТИЛИ В БЕГСТВО, пленных и имущество также обратно отвоевали" (Есая Асан-Джалалян "Письмо царю Вахтангу"):
1726 թ-ի հունիսի 10-ին Ղազանչի գյուղի ճ-մ (Արցախ, Մեծիրանք գավառի հյուսիս-արևելք) Հայկական բանակը (մոտ 10.000) հաղթեց Օսմանյան սուլթանության առաջխաղացած բանակին (մոտ 20.000): Այս կապակցությամբ Ռոևսական կայսրության գործակալ Վասիլի Լևաշովը զեկուցում է. «Թուրքերը մեծ ուժերով մեկ անգամ չէ, որ գնացին հայերի վրա, սակայն ՉՈՐՍ ԱՆԳԱՄ ԷԼ ՊԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ ԿՐԵՑԻՆ ՄԱՐՏՈՒՄ և ահա մինչև այժմ էլ հայերը թուրքերին դիմադրում են» (Վասիլի Լևաշով «Զեկուցագիր 1726 թ-ի օգոստոսի 1-ի»):

Նույն փաստը նկատի ունի նաև Անանուն գործակալը, որ Ռուսական կայսրության արտաքին գործերի կոլեգիային ասում է. «Թուրքերը մտադիր են գնալ Ղարաբաղի Հայոց Սղնախների, ինչպես նաև շահսևիների դեմ, սակայն թուրքական ենիչերիները հայերի դեմ գնալու ցանկություն չունեն, որովհետև երեք անգամ գնացել են, բայց բոլոր դեպքերում էլ ԲԱԽՏԸ ՀԱՅԵՐԻՆ Է ԺՊՏԱՑԵԼ» (Անանուն «Զեկուցագիր Ռուսական կայսրության արտաքին գործերի կոլեգիային»):

Եվ վերջապես այս դեպքի մասին է խոսում նաև Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանը Քարթլիի թագավորության արքային ուղղված նամակում. «Հունիս ամսի 10-ին օսմանցիները Գանձակից մեծ խմբով եկան Խաչենի վրա...: Նրանք ոտնակոխ արեցին Ղազանչի, Ղապարթու և Չանկաթաղ անունով գյուղերը, կոտորեցին, գերեվարեցին և ապրանքները տարան: Այդ ժամանակ, սակայն, մենք հարձակվեցինք նրանց վրա, Աստծո ուժով ՈՏՆԱԿՈԽ ԱՐԵՑԻՆՔ, ԿՈՏՈՐԵՑԻՆՔ ԵՎ ՓԱԽՑՐԻՆՔ, գերիներին ու ապրանքն էլ հետ գրավեցինք» (Եսայի Հասան-Ջալալյան «Նամակ Վախթանգ արքային»):

В июле 1726 году в Дизакском сражении армянская армия (около 4.000) одержала победу над армией Османского султаната (6.000).

- Турки с большими силами не раз шли на армян, однако все четыре раза потерпели поражение в бою, и вот до сих пор армяне сопротивляются туркам,- в связи с этим сообщает агент Российской империи Василий Левашов ("Донесение от 1 августа 1726 года").

- Пользуясь создавшимися условиями,- в связи с этим сообщает современник Джонас Ханвей в своей работе "История британской торговли",- эти люди самостоятельно сформировали некое подобие республиканского образования, которое, как мы отметили, летом предыдущего года отличилось тем, что полностью разгромило посланное против них Абдуллой-пашой войско численностью 6.000 человек (часть 2).

И наконец, об этом знает также посол грузинского царя:

- В то время сигнахцы трижды победили турок и их отрубленные головы отправили шаху (Саридан-бек "Письмо Вахтанг VI-у, апрель 1726 года").
1726 թ-ի հուլիսին Դիզակի ճ-մ-ում Հայկական բանակը (մոտ 4.000) հաղթեց Օսմանյան սուլթանության բանակին (6.000):

- Թուրքերը մեծ ուժերով մեկ անգամ չէ, որ գնացին հայերի վրա, սակայն չորս անգամ էլ պարտություն կրեցին մարտում և ահա մինչև այժմ էլ հայերը թուրքերին դիմադրում են,- այս կապակցությամբ հայտնում է Ռուսական կայսրության գործակալ Վասիլի Լևաշովը («Զեկուցագիր 1726 թ-ի օգոստոսի 1-ի»):

- Օգտվելով ստեղծված պայմաններից,- իր հերթին հայտնում է ժամանակակից Ջոնաս Հանվեյը իր «Բրիտանական առևտրի պատմությունը» աշխատանքում,- այդ մարդիկ ինքնուրույն ձևավորեցին հանրապետության նման մի կազմավորում, որը, ինչպես նշել ենք, նախորդ տարվա ամռանն աչքի ընկավ՝ ամբողջությամբ ջախջախելով Աբդուլահ փաշայի կողմից իրենց դեմ ուղարկած 6.000 հոգանոց զորքին (մաս 2):

Եվ վերջապես այս մասին գիտի նաև Վրաց արքայի դեսպանը.

- Այդ ժամանակ սղնախցիները երեք անգամ հաղթեցին թուրքերին և նրանց կտրված գլուխները շահին ուղարկեցին (Սարիդան-բեկ «Նամակ Վախթանգ VI-ին 1726 թ-ի ապրիլ»):