milhistory.net

Կահիրեից 300 կմ հարավ՝ Ամառնա բնակավայրի մոտ, 1887թ. պատահաբար հայտնաբերվեց Եգիպտոսի 18-րդ հարստության (մ.թ.ա. 1580-1090թթ.) արքունական դիվանը, որը մեծ նշանակություն ունեցավ ոչ միայն Եգիպտոսի, այլև Առաջավոր Ասիայի շատ երկրների ու ժողովուրդների պատմության ուսումնասիրության համար: Եգիպտական արքունիքի հայտնաբերված դիվանը կազմված էր մոտ 300 կավե տախտակներից և բովանդակում էր փարավոններ Ամենհոտեպ 3-րդի (1455-1419) և Ամենհոտեպ 4-րդի (1419-1400) դիվանագիտական նամակագրությունը Խուրրի-Միտանիի, Բաբելոնի, Ասորեստանի, Խաթթիի և այլ երկրների միապետների հետ:
Ուսումնասիրությունները պարզել են, որ մ.թ.ա. 18-րդ դարից սկսած Խուրրի-Միտանի պետությունը կարևոր դեր է խաղացել Առաջավոր Ասիայի քաղաքական ու տնտեսական կյանքում: Այն առևտրական կարևոր հանգուցակետ էր հարևան երկրների համար: Իր հզորության ժամանակ Խուրրի-Միտանիի արքաները իշխում էին Սիրիա-Պաղեստինին, որով սահմանակից էին դարձել հզոր Եգիպտոսին: Եգիպտոսը ևս ցանկանում էր տեր դառնալ կարևոր ռազմավարական նշանակություն ունեցող Սիրիա-Պաղեստին երկրամասին: Սկսվում են փոխադարձ ռազմական արշավանքներ:
Եգիպտական փարավոնները իրենց արձանագրություններոմ պարծենկոտությամբ նշում են, որ արշավել են Խուրրի (նաև Նահարինա, Նաիրի) երկրի վրա, ավերել են, այրել ու մեծ ավարով վերադարձել: Սակայն շատ հաճախ կրկնվող այս արշավանքները ցույց են տալիս, որ հաջողությունը միշտ չէ, որ ուղեկցել է եգիպտացիներին, այլապես այդքան հաճախ չէին կազմակերպվի արշավանքներ դեպի Հայկական լեռնաշխարհ:
Թութմոս 4-րդ փարավոնը (1465-1455թթ.) հետևելով իր նախնիներին՝ նոր արշավանք է ձեռնարկում դեպի Խուրրի-Միտանի, սակայն այդ արշավանքն ավարտվում է Արտատամա /Արտադամա/ 1-ին արքայի հետ կնքված խաղաղության ու բարեկամության դաշնագրով: Թութմոս 4-ը համոզվում է, որ իրեն ու իր երկրին ավելի ձեռնտու է Խուրրի-Միտանի երկիրն ունենալ իբրեւ դաշնակից ու բարեկամ և կնքված պայմանագիրն ավելի ամրապնդելու համար խնամախոս դեսպաններ է ուղարկում Արտատամա 1-ինի մոտ՝ կնության խնդրելով նրա դստերը: Խնամախոսները յոթ անգամ այցելում են Արտատամայի արքունիք, որն ի վերջո տալիս է իր համաձայնությունը և արքայադուստրը դառնում է Եգիպտոսի թագուհի՝ Մուտեմույե անունով:

Մուտեմույե
Ամառնայի նամակները ցույց են տալիս, որ Մուտեմույեն եգիպտական հաջորդ փարավոն Ամենհոտեպ 3-ի (1455-1419) մայրն էր: Այս փարավոնը ևս ամուսնացել է Խուրրի-Միտանիի արքայադուստրերի հետ: Ամենհոտեպ 3-ի սիրելի կանանցից էր Թիան /Տիա/, որի հետ նա ամուսնացել էր իր թագավորության 2-րդ տարում: Թիան ոչ արքայական ծագում է ունեցել: Նրա դամբարանում հայտնաբերված արձանագրություններից պարզվել է, որ Թիայի ծնողները եղել են Նիխրիա /Նաիրի/ երկրից: Նա Նաիրի երկրի իշխան Յուայի դուստրն էր: Թիան ոչ գեղեցիկ, բայց խելացի թագուհի է եղել և կոչվել է «արքայի մեծ տիկին» ու ազդեցիկ դիրք է ունեցել եգիպտական արքունիքում: Նա նաև օգնել է ամուսնուն երկրի կառավարման գործում: Ամենհոտեպ 3-ի կառուցած տաճարներից մեկում հարգանքի տուրք են մատուցել Թիային որպես փարավոնի սիրելի կին: Ամենհոտեպ 3-ը օտար կանայք շատ է ունեցել (2 բաբելացի, 13 խուրրի, 1 արցավացի), բայց Թիան միշտ առաջինն է եղել և արձանագրություններում փարավոնի անվանը հաջորդել է Թիայի անունը:
Չնայած այդ արժանիքներին, ոչ արքայական ծագման պատճառով քրմերը հաճախ են պահանջել փարավոնից, որ բաժանվի նրանից: Սակայն Ամենհոտեպ 3-ը միշտ մերժել է նրանց՝ պատասխանելով, որ Թիան հզոր փարավոնի կին է: Հայտնի հնագետ, եգիպտագետ Պետրին, որը մանրամասն քննել է Խուրրի-Միտանի արքայադուստրերի դիրքը եգիպտական արքունիքում, գրել է. «Թիայի դեմքը… տարբերվում է նախապես Եգիպտոսում տարածված տիպից …, Նեֆերտիտիի կերպարանքը շատ նման դիմագծեր ունի Թիայի հետ, այնքան շատ, որ հավանական է, թե երկուքն էլ պատկանում են նույն ցեղին»:

Թիա
Իր թագավորության 10-րդ տարում (մոտ 1445թ. մ.թ.ա.) Ամենհոտեպ 3-ը կնության է առնում ևս մեկ խուրրի արքայադստեր՝ Սուտառնա 2-ի դուտր Գիլու Հեպային: Նորից դեսպան-խնամախոսներ են ուղարկվում Խուրրի-Միտանի, Արտադամայի որդի և հաջորդ Սուտառնա /Շուտառնա/ 2-ի մոտ՝ խնդրելով նրա դուստր Գիլու Հեպայի ձեռքը: Հայտնի է, որ 6 անգամ Սուտառնայի արքունիք այցելելուց հետո միայն դեսպաններին հաջողվել է ստանալ արքայի համաձայնությունը: Գիլու Հեպան 317 կանանց ուղեկցությամբ ուղևորվել է Եգիպտոս: Արքայադստեր Եգիպտոս գալու առիթով կոյաբզեզ-կնիքի վրա արձանագրվել է. <Հրաշալիք է տրվել Նորին մեծությանը, Նախրենայի (Միտանիի) թագավոր Սուտառնայի դուստր Գիլու-Հեպան իր 327 սպասավորների հետ>: Այս պայմաններում, երբ բարեկամական, բարիդրացիական հարաբերություններ էին հաստատվել Եգիպտոսի ու Միտանիի միջև, նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում Միտանիի և Սիրիա-Պաղեստին երկրամասի տնտեսական ու մշակութային զարգացման համար:
Սակայն այդ վիճակի հետ չէր ցանկանում հաշտվել հզորացող Խաթթին (քիչ ավելի ուշ նաև` Բաբելոնն ու նոր կազմավորվող Ասորեստանը): Խաթթին մեծ հավակնություններ ուներ ընդարձակվելու հատկապես դեպի հարուստ ու բարգավաճ խուրրիաբնակ Սիրիա, որը գտնվում էր Միտանիի ենթակայության տակ: Խեթերի ընդարձակվելու բոլոր փորձերը անհաջողությամբ էին ավարտվում՝ բախվելով խուրրիների ռազմական ուժին: Նոր խեթական թագավորության ժամանակ (մ.թ.ա. 1450-1200) վերսկսվում են խուրրի-խեթական ռազմական բախումները: Մ.թ.ա. մոտավորապես 1345թ. Խաթթիում գահ է բարձրացել ակտիվ, նախաձեռնող ու դիվանագիտական հմտություններով օժտված Սուպիլուլիումաս 1-ը (1345-1322), որը մեծ ցանկություն ուներ Խաթթին դարձնել հզոր պետություն:
Ապահովելով իր թիկունքը /պայմանագիր Հայասայի թագավոր Հուկաննայի հետ/ Սուպիլուլիումասը պատրաստվել է նոր վճռական հարձակման Միտանիի վրա: Չունենալով ոչ մի դաշնակից Միտանի նոր թագավոր Տուշրատան /14-րդ դ կես/ հույսեր է կապում Եգիպտոսի ու Ամենհոտեպ 3-ի հետ, որը մոր կողմից խուրրի էր: Ամառնայից հայտնաբերված, փարավոնին ուղարկված Տուշրատայի նամակները վկայում են, որ նա ամեն գնով ցանկացել է շարունակել բարեկամությունը Ամենհոտեպ 3-ի հետ: Նրանց անշուշտ հայտնի էր, որ խեթերը նոր արշավանք են նախապատրաստում: Անհրաժեշտ էր, որ Տուշրատան ևս նախապատրաստվեր: Իսկ դրա համար անհրաժեշտ էր շատ ոսկի, որն արդեն չէր կարող ստանալ ծայրամասային հպատակ թագավորներից, քանի որ նրանք արդեն կամ խեթերի ազդեցության տակ էին (Ալզի, Կիցվատնա) կամ այլևս չէին ենթարկվում Միտանիին (Աշշուր, Բաբելոն): Եվ Տուշրատան իր նամակներում անընդհատ <շատ ոսկի> էր խնդրում իր միակ բարեկամից` Ամենհոտեպ 3-ից: Այն ստանալու ակնկալիքները ավելի են մեծանում, երբ արդեն ծեր Ամենհոտեպ 3-ը ցանկություն է հայտնում ամուսնանալ Տուշրատայի դուստր Տադու-Հեպայի հետ: Փարավոնը Միտանի է ուղարկում իր դեսպան Մանեին մի նամակով, որի մեջ գրված էր. <Իմ եղբայր, ինձ ուղարկիր քո դուստրը իբրև տիրուհի>: Տուշրատան սովորության համաձայն անմիջապես չի տվել իր համաձայնությունը: Սկսել են երկարատև բանակցություններ, որոնք շարունակվել են շատ ամիսներ: Տուշրատայի դեսպան Կելիան, որ մեծատոհմիկ պաշտոնյա էր, մի քանի անգամ ուղևորվել է Եգիպտոս: Տուշրատան փորձել է օգտագործել առիթը և շատ ոսկի ստանալ, <որովհետև իմ եղբոր երկրում ոսկին այնքան շատ է, որքան փոշին կամ ավազը>, իր նամակներից մեկում գրել է Տուշրատան:
Սակայն փարավոնը չէր շտապում ուղարկել պահանջված ոսկին և գրում է. «…Ինչ որ ուղարկում եմ քեզ, սա չնչին է, իսկ եթե դու համաձայնվես տալ նրան ինձ կնության, որին ես փափագում եմ, նվերներ պիտի /գան ավելի շատ/»: Հերթական այցելություններից մեկի ժամանակ Մանե դեսպան-խնամախոսին է ներկայացվում հարսնացուն: Մանեն շատ է հավանում արքայադստերը և Տուշրատայի պատասխան նամակով, որտեղ նա նորից ոսկի էր խնդրում, վերադառնում է Եգիպտոս: Դեսպանների տեղեկությունները հարսնացուի մասին հավանաբար գոհացրել են փարավոնին, քանի որ Մանեն նոր նվերներով ու նոր նամակով նորից ուղևորվում է Հայոց աշխարհ, որպեսզի արքայադստերը առաջնորդի Եգիպտոս: Հայտնի են նաև Տուշրատայի դեսպանների անունները. Կելիա, Ար-Թեշշուբ և Ասալի /գրագիր/, որոնք նույնպես հաճախ էին լինում Եգիպտոսում, Մանեի նման նախապատրաստելով փարավոնի և Տադու-Հեպայի ամուսնությունը: Հայտնի է նաև Տադու-Հեպայի մոր անունը. Յունի:
Բանակցությունների թեմա է դարձել հարսնացուի համար տրվելիք օժիտը: Այդ խնդիրն է արծարծված նաև Տուշրատայի խուրրիերենով գրված միակ նամակում: Ենթադրվում է, որ նամակը Եգիպտոս է ուղարկվել հարսնացուի` Տադու-Հեպայի հետ: Ներկայացնենք հատվածներ նամակից. <Նիմմուրիային, Եգիպտոսի թագավորին, իմ եղբորը, իմ փեսային, որին ես սիրում եմ, որը ինձ սիրում է, ասա: Այսպես է ասում Տուշրատան, Միտանի երկրի թագավորը, քո աները, որը քեզ սիրում է, քո եղբայրը: Ես լավ եմ, թող դու էլ լավ լինես: Իմ փեսան, իր կանայք, իր երեխաները, իր որդիները, իր ձիերը, իր մարտակառքերը, իր զորքը, իր երկիրն ու ունեցվածքը թող լավ լինեն … Իմ եղբայրը կին էր ուզում, և ես տվել եմ, և նա ուղևորվել է իմ եղբոր մոտ …>:
Տուշրատան իր դստեր համար օժիտ է պատրաստում, որի համար ժամանակ էր պետք և որոշվում է, որ Մանեն պետք է 6 ամիս սպասեր Վաշուգանե մայրաքաղաքում, մինչև օժիտը պատրաստվեր: Նեֆերտիտիի օժիտը կազմված էր Հարմոհե և Մաշրիանի քաղաքների տուրքերից, ուղարկվում էին նաև մի քանի հարյուր կանայք, մի մատուռ՝ ազգային աստվածների պաշտամունքի համար և այլն: Տուշրատայի իշխանության տակ գտնվող քաղաքներն ու իշխանները ևս մասնակցում էին օժիտի պատրաստմանը:
Ամառնայի նամակների հավաքածուի մեջ պահպանվել է Նեֆերտիտիի օժիտի մանրամասն ցանկը: Այն այսպիսին է. ոսկե, արծաթե ու պղնձե առարկաներ, անոթներ, հագուստի թանկարժեք գործվածքներ, ասեղնագործված իրեր, ոսկեհյուս պատմուճան, թանկագին գոհարներով գինդեր, դրվագված ապարանջաններ բազկի ու սրունքների համար, զարդեղեն, բաժակներ, տուփեր, անուշաբույր յուղերով սրվակներ, պղնձե սպասք, ոսկե ու արծաթե արձանիկներ: Կան նաեւ արծաթապատ կառքեր իրենց ձիերով, զենք ու զրահ, պղնձե սաղավարտներ, արծնապատ, ոսկով ու գոհարներով զարդարված ոսկեպատ աղեղներ ու այլ զենքեր: Ամենհոտեպ 3-րդի ժամանակներով թվագրվող մշակութային արժեքների մեջ ոսկու և պղնձի հետ հայտնաբերվել են նաև երկաթե իրեր: Երկաթն այդ ժամանակ թանկարժեք մետաղ էր համարվել և հաճախ այն դրվել է ոսկե շրջանակի մեջ: Տուշրատան Ամենհոտեպ 3-րդին ուղարկել է երկաթե շեղբով երեք դաշույն, 2 երկաթե մատանի և էլի ինչ-որ իր, նրա որդի Ամենհոտեպ 4-րդին` 3 երկաթե մատանի և այլն: Իսկ Թութանհամոնի դամբարանից հայտնաբերվել են փայտե մեծ դաստակով և երկաթե փոքր շեղբով դաշույններ:

Փարավոնի դեսպան Մանեի և Տուշրատայի դեսպան Կելիայի փոխադարձ բազմաթիվ այցելություններից հետո լուծվել են բոլոր հարցերը: Սակայն Տուշրատան չի ստացել իր ակնկալած մեծ քանակությամբ ոսկին: Այնուամենայնիվ Տուշրատան օրհնել է իր դստերը և ուղարկել Եգիպտոս, ուր նրան ընդունել են արքայավայել: Ե´վ փարավոնը, և´ եգիպտացիները ջերմությամբ ու մեծ հանդեսներով են ընդունել Միտանիի գեղեցիկ արքայադստերը: Եգիպտացիները շատ են հավանել հարսնացուին և գնահատելով նրա գեղեցկությունը անվանել են Նեֆերտիտի, որը <գեղեցկուհին եկավ> իմաստն ունի: Սակայն շուտով հիվանդացել է ծերունի փարավոնը: Տուշրատային ուղարկված նամակում Ամենհոտեպ 3-ը հայտնելով իր հիվանդության մասին, խնդրել է Եգիպտոս ուղարկել Նինվեի հովանավոր աստվածուհի Իշտարի (Շավուշկա) արձանը, որը պետք է բուժեր իրեն: Տուշրատան ուղարկել է Իշտարի արձանը, որը սակայն չի փրկել փարավոնի կյանքը, և նա վախճանվել է: Գահ է բարձրացել Ամենհոտեպ 4-ը (1419-1400), Ամենհոտեպ 3-ի և Թիայի շատ երիտասարդ որդին: Նոր փարավոնը հոր մահվան մասին լուրն անմիջապես հայտնել է Տուշրատային և խնդրել հոր հետ սկսած բարեկամությունը շարունակել իր հետ, քանի որ <ինքը որոշել է Տուշրատայի դստերը` Տադու–Հեպային (Նեֆերտիտի) ընդունել իր կանանոցը իբրև իրեն կին, որպես իշխանուհի հարավի և հյուսիսի, տիրուհի երկու երկրների> :
Բարեբախտաբար մեզ է հասել գեղեցիկ ու հմայիչ Նեֆերտիտիի պատկերը: Ամառնայից հայտնաբերվել է վարպետ Ջեխուտիմեսի կերտած Նեֆերտիտիի դիմաքանդակը: Պատկերված է նուրբ դիմագծերով, երկար վզով ու երազկոտ, նշաձև աչքերով հմայիչ մի կին:

Նեֆերտիտի
Ուսումնասիրողներից Բեցոլդը խոսելով Նեֆերտիտիի օժիտի մասին, այնուհետև գրում է. «Պետական թելադրանքներ, կառավարական սկզբունքներ, նաև կրոնական գաղափարներ նույն ճանապարհը պետք է բռնած լինեն»: Ամենհոտեպ 4-րդ փարավոնը, չնայած երիտասարդ հասակին, ուժեղ անհատականություն էր, որի անցկացրած բարեփոխումներն արմատապես փոխել են Եգիպտոսի դարավոր սովորույթներն ու լայն, սուր բախումների տեղիք տվել: Նոր փարավոնը ժխտել է բոլոր հին աստվածներին և հաստատել մեկ աստծո` Աթոնի /Արարչի/ պաշտամունքը: Գերագույն աստծուն անվանել է Աթոն՝ «Արեւի սկավառակ», իսկ ինքն անվանափոխվել է Էխնաթոնի, որ նշանակում էր «Աթոնի վահան» /==Արարչի վահան/ կամ <փառք Աթոնի> /փառք Արարչի/: Ըստ նոր կրոնի Աթոնը /Արարիչը/ միակ աստվածն էր տիեզերքում, անդեմ ու անտեսանելի այն ուժը, որն ստեղծել է Արևը և աղբյուրն է այն ամենի, ինչ կա երկրի վրա /ողջ կենդանական ու բուսական աշխարհը/: Աթոն աստծո հետ Էխնաթոնը թույլատրել է միայն արևի Ռա /ԱՐ/ Աստծո պաշտամունքը: Նոր կառուցված Ամառնա /հմմ. հայերեն ամառ բառը/ մայրաքաղաքի Աթոնի տաճարներում կատարվող ծեսերը եղել են պարզ: Աստծուն նվիրվել են ծաղիկներ, մրգեր ու երգել հիմներ, ինչպես հայկական հնագույն տաճարներում: Նրանք հավաքվել են արևածագին ու արևամուտին և աղոթել ծագող ու մայր մտնող արևին` Աթոնին: Էխնաթոնը այնուհետեւ իրեն նվիրել է նոր կրոնի քարոզմանը, գրել է բազմաթիվ ներբողներ, կառուցել է նոր մայրաքաղաք Ախեթաթոն անունով, որ նշանակում էր «Աթոն աստծո քաղաք»: Կառուցել է նաև տաճարներ, որոնց պատերը զարդարել է տվել իր սիրելի կնոջ՝ Նեֆերտիտիի ու երեք աղջիկների պատկերներով: Էխնաթոնը իր գրած ներբողների մեծ մասը նվիրել է Նեֆերտիտիին: Այդ ներբողներում նա գովերգում էր նրա հմայքն ու գեղեցկությունը.
Ես սիրում եմ քաղցր շունչը քո,
Ամեն օր հիանում եմ քո գեղեցկությամբ,
Իմ ցանկությունն է լսել քո ձայնը հմայիչ,
Որ հնչում է ինչպես շրշյուն հյուսիսային քամու:
Կրոնական այս հեղափոխության մեջ մեծ է եղել էխնաթոնի մոր` Թիայի ու կնոջ` Նեֆերտիտիի դերը, որոնք իրենց հետ Եգիպտոս էին բերել իենց նախնիների` հայ-արմենների Արարիչ Ար Աստծո և Արև-Աստծո պաշտամունքը: Այդ մասին պրոֆեսոր Պետրին գրում է. «Էխնաթոնի մայրը միտանական-հայկական ծագում ուներ և նա էր բերել Աթոնի կրոնը իր հայրենիքից և սովորեցրել որդուն»:
Ամառնայի նամակներից պարզ է դառնում, որ Էխնաթոնի ու Տուշրատայի հարաբերությունները այնքան էլ բարեկամաբար չեն զարգացել: Նոր փարավոնը չի ուղարկում Ամենհոտեպ 3-ի խոստացած նվերները: Տուշրատան հատկապես շատ էր ուզում ստանալ իր դստեր 2 երկու ոսկե արձանները, որոնք պատրաստի վիճակում ցույց էին տվել դեսպաններին: Որպես պատասխան Ամենհոտեպ 4-ը ուղարկում է փայտե ոսկեզօծված արձաններ, որը խիստ վիրավորական էր Տուշրատայի համար: Հետագա նամակագրությունները և իրադարձությունները ցույց են տալիս, որ հարաբերությունները ավելի ու ավելի սառն են դարձել և ի վերջո խզվել են: Սա այն ժամանակն էր, երբ Խուրրի-Միտանին թուլանում էր, իսկ Եգիպտոսն էլ այլևս չէր ցանկանում շարունակել բարեկամությունը թուլացող երկրի հետ:
Էխնաթոնը և Նեֆերտիտին որդի չեն ունեցել /նշվում է ինչպես 3, այնպես էլ 6 աղջիկների մասին/, այդ պատճառով էլ, երբ կյանքի 30-րդ տարում վախճանվել է փարավոնը, գահն անցել է փեսաներին, նախ՝ Սեմնեխկարին, ապա` Թութանհամոնին: Փաչավոն-ամուսնու մահից հետո ապրելով ևս մի քանի տարի, Նեֆերտիտին մահացել է 37 տարեկանում:

Այսպիսով, գրեթե 3 սերունդ շարունակվել են Խուրրի–Միտանիի եւ Եգիպտոսի արքայական ընտանիքներիազգակցական–խնամիկան կապերը: Կարճ ժամանակամիջոցում Եգիպտոս հարս են գնացել Արտատամա 1-իդուստր Մուտեմույան, իշխան Յուայի դուստր Թիան, Սուտառնա 2-ի դուստր Գիլու Հեպան և Տուշրատա 1-ի դուստր Տադու Հեպա–Նեֆերտիտին: Հայոց աշխարհի արքայադուստրերը մեծ համբավ են ունեցել եգիպտական արքունիքում: Նրանք աչքի են ընկել իրենց բացառիկ խելքով, հմայիչ գեղցկությամբ և խելացի խորհրդատուներ ու օգնականներ են եղել իրենց ամուսին-փարավոնների համար1: Կարելի է մտածել, որ Հայկական լեռնաշխարհից հարավ բնակվող ժողովուրդների, հիմնականում սեմական ցեղերի մոտ հնում տարածված, այժմ էլ օգտագործվող հուրի-փերիարտահայտությունը գեղեցկուհի իմաստով, կապ ունի խուրրի /=հուրրի-հայ/ անվան ու հմայիչ հայուհիների հետ:

Հուրրի-Միտանուհի
Հայոց արքայադուստրերի հետ անկասկած Եգիպտոս են մեկնել նաև հարյուրավոր կանայք՝ դայակներ, սպասավորներ, պալատական այլ կանայք, որոնք եգիպտական արքունիք էին մտցնում իրենց հայրենիքի բարքերը, սովորությունները, ինչպես նաև կրոնական հայացքները:
Եգիպտոսի պատմության մեջ աչքի է ընկնում հենց այս՝ Նոր թագավորության շրջանը, որը սկսվում է 18-րդ հարստության փարավոնների գահակալությամբ: Այս շրջանը համարվում է եգիպտական պետության ծաղկման ու բարգավաճման ժամանակաշրջանը: Կարելի է մտածել, որ այս հաջողությունները պայմանավորված են եղել նաև Խուրրի-Միտանիի թագավորների և եգիպտական փարավոնների միջև հաստատված ազգակցական ու բարեկամական կապերով:
1. Համեմատության համար նշենք, որ խեթական թագավոր Խաթթուսիլի 3-ի (մ.թ.ա. 13-րդ դար) կինը՝ խուրրիական ծագումով Պուդո Հեպան ևս մեծ ազդեցություն է ունեցել խեթական արքունիքում: Նա խուրրիաբնակ Կիցվատնայի (Կիլիկիա) քրմի դուստրն էր, եղել է կիրթ, զարգացած ու ազդեցիկ թագուհի «tawannas»: Նրա ազդեցությունը մեծ է եղել նաև կրոնական ու մշակութային հարցերում: Խաթթուսիլի 3-ը այնքան մեծ վստահություն է ունեցել կնոջ՝ Պուդո Հեպայի հանդեպ, որ հաճախ թույլատրել է իր անունից կազմված փաստաթուղթը վավերացնել միայն Պուդո Հեպայի կնիքով:
Թեմայի մասին ավելի մանրամասն տես Ա. Տերյան, « Միտանի, Հայոց հնագույն պետություն» ու «Հայաստանը և Պատմությունը» գրքերը:

ԱՆԺԵԼԱ ՏԵՐՅԱՆ
պատմաբան

Լրահոս
6
Ի՞նչ կա Ձեր մտքին…
Файл не выбран
❀Этот Удивительный Мир ❀
Пикчи из мультфильмов
мультфильмы как смысл жизни
Мир Кино
Добрые мемы : )
Её сознание
Համայնքներ
Karen Kyandaryan
այսօր՝ ժ. 16:38
АРМЯНСКИЕ ЦАРИЦЫ ЕГИПТА.

В 300 км южнее Каира, около поселении Амарна, в 1887 г. случайно был обнаружен царский архив 18-ой династии Египта /1580-1090 гг. до н.э./, который имел большое значение для исследования истории не только Египта, но и многих стран и народов Передней Азии. Обнаруженный египетский царский архив состоял из около 300 глиняных дошечек и содержал дипломатическую переписку фараонов Аменхотепа III /1455- 1419/ и Аменхотепа IV /1419-1400/ с монархами Митани /Хурри-Митанни/, Вавилона, Ассирии, Хатти и монархами других стран.

Исследования выяснили, что начиная с 18-ого века до н. э.- армянское /арийское/ государство Митани играло важную роль в политической и экономической жизни Передней Азии. Оно являлось важным торговым перекрёстком для соседних стран. Во времена своего могущества цари Митани властвовали над Сирией-Палестиной, которой граничили с могущественным Египтом. Египет также желал стать хозяином края Сирия-Палестина, имеющей важное стратегическое значение. Начинаются взаимные военные походы. Египетские фараоны в своих письмах с хвастовством отмечают, что совершали нашествия в страну Митани /также Naharina, Nairi/, дошли до берегов Ефрата, разрушили, сожгли и с большой добычей вернулись. Очень часто повторяющиеся нашествия показывают, что не всегда удача сопровождала египтян, иначе так часто не организовались бы нашествия на Армянское нагорье.

Об армянском/арийском государстве Митани /Миттани, Митанни, Хурри-Митани/ образованном на юге Армянского нагорья в 15-14 вв. до н.э., подробно смотри в труде А. Терян, Митани: Древнее Армянское Государство, Ереван, 2006 /на армянском языке, Резюме на русском/

Тутмос IV /1465-1455/, следуя своим предкам, предпринимает новые нашествия на Митани, однако это нашествие заканчивается договором о мире и дружбе, заключённом с царём Артатама I. Согласно договору Каркемыш, Алепп и Алалаx оставались под властью Митани, а южные части Палестины и Сирии отходили к Египту.

Тутмос IV убеждается, что ему и его стране намного много выгоднее иметь страну Митани как союзника и родственника и для более прочного закрепления договора, посылает к Артатаму I сватов-дипломатов, прося в жëны его дочь. Сваты семь раз посещают двор Артатама, который в конце-концов даëт своë согласие, царевна становится царицей Египта по имени Мутемуе.

Письма Амарны показывают, что дочь Артатама I, мать следующего египетского фараона Аменхотепа III /1455-1419/. Этот фараон также женился на одной из царевн страны Митани. До 10 года своего царствования /около 1445 г. до н. э./ Аменхотеп III послал дипломатов-сватов к следующему царю Митани - Сутарну I, прося руки его дочери – Гилу Хепы.

Известно, что только после шестого посещения в дворец Сутарны, дипломатам удаëтся получить разрешение царя. Гилу Хепа в сопровождении 317 женщин отправляется в Египет. Аменхотеп III имел и другую жену по имени Тиа /Теа/ хуррийского происхождения / вероятно после смерти Гилу Хепы, так как о ней нет больше сведений в письмах/. Тиа не имела царское происхождение. Из обнаруженных в еë гробнице письменных источников, выяснилось, что родители Тии были из страны Наири. Тиа называлась <старшей женой царя> и имела влиятельное положение в египетском дворце. Она имела славу умной жены и помогала мужу в деле правления страной. Несмотря на эти преимущества, по причине нецарского происхождения, жрецы часто требовали от фараона, чтобы он развелся с ней. Однако Аменхотеп III всегда отказывал им отвечая, что Тиа –жена могущественного фараона.

Известный археолог, египтолог Флиндерс Петрии, который детально исследовал положение царевн Митани в египетском дворе, писал, <Лицо Тии…отличалось от заранее распрастраненного в Египте типа…, Облик Нефертити имеет много похожих черт лица с Тией, так много, что вероятно, обе принадлежат одной нации>2. 2. Flinders Petrie, A history of Egipt duringthe XVII and XVIIIdinasties, II, 1924

Аменхотеп III имел длительный период царствования, и из писем Амарны, становится ясным, что несмотря на преклонный возраст, он снова хотел взять в жëны одну из царевн Митани. На этот раз невестой была дочь царя Тушрата-Таду Хепа /Taту Хепа/, которая позже будет известна по имени Нефертити. Фараон посылает своих дипломатов на сватовство. Дипломаты принесли с собой письмо фараона, где было написано <Брат мой, пошли мне в жëны твою дочь как правительницу Египта>3. Тушрата непосредственно не соглашается и начинаются длительные переговоры. Царь Митани просит у фараона большое количество золота, что ему было необходимо для защиты от внешних врагов. Однако фараон не спешил посылать потребованное золото и пишет <… то, что посылаю тебе, то ничтожно, а если ты согласишься дать еë мне в жены, которую я возжелаю, подарки должны /придти намного больше/>. Во время одной из посещений дипломату-свату Мане представляется невеста. Мане очень нравится царевна и с ответным письмом Тушраты , где он снова просит золото, возвращается в Египет.
Сведения дипломатов о невесте, вероятно, удовлетворили фараона, ибо Мане с новыми подарками и новым письмом, снова отправляется в армянскую страну, чтобы сопровождать царевну в Египет. Известны также имена дипломатов Тушрата- Келиа, Ар-Тешшуб и Асали /писарь/, которые также часто бывают в Египте, как и Мане, подготавливая женитьбу фараона с Таду Хепой. Тушрата готовит для своей дочери приданное, для которого было нужно время, и решается, что Мане должен 6 месяцев ждать в столице Вашшугане, пока будет готово приданное. Цитаты из книги А. Хачатряна, История Армении периода клинописной эпоxи, Ереван, 1933; Flinders Petrie, A history of Egipt duringthe XVII and XVIIIdinasties, II, 1924

Приданное Нефертити было создано из налогов городов Хармохе и Машриани, посылались также несколько сотен женщин, одна культовая часовня для национальных богов. В приготовлении приданного также участвовали города и князья, находящиеся под властью Тушрата. Детальный список приданного Нефертити сохранился в коллекции писем Амарна. Оно такого: золотые, серебряные и бронзовые предметы, сосуды, драгоценные ткани для одежды, вышитые предметы, расшитая золотом мантия-златотканная мантия, с драгоценными бриллиантами серьги, орнаментированные браслеты для запястий и голеней, украшения, чашки, коробки, флаконы с благоухаюшими маслами, бронзовая посуда, золотые и серебряные статуэтки. Есть также посеребренные кареты со своими конями, оружие и доспехи, бронзовые шлемы, посеребренные, украшенные золотом и бриллиантами позолоченные луки и другие оружия. Для старца фараона посылался какой-то волшебный бальзам, который должен был удлинить его жизнь. Посылалась также статуеэтка Иштара /Шавушка/- покровительницы богиньи Нинве, которая должна была излечить фараона во время его болезни.

После длительных приготовлений, когда сваты шесть раз посетили дворец Тушраты, царь провожает свою дочь в Египет, дав ей благословление. Царевна доходит до Египта и принимается с королевскими почестями. Египтяне были восхищены еë красотой и называли еë Нефертити, которое имело смысл красавица пришла. Однако скоро умирает фараон Аменхотеп III и на престол восходит очень молодой сын Аменхотепа III и Тии – по имени Аменхотеп IV /1419-1400/.

Новый фараон непосредственно сообщает царю Тушрату о смерти отца и просит продолжить начавшееся родство его с отцом- с ним, так как он решил принять Нефертити в свой гарем как <старшую княгиню, княгиню всех женщин и правительницу юга и запада>. К счастью, до нас дошëл красивый и обоятельный портрет Нефертити. В Амарне был обнаружен скульптурный портрет Нефертити. Изображена обоятельная женщина с тонкими чертами лица, длинной шеей и мечтательными глазами.

Новый фараон непосредственно сообщает царю Тушрату о смерти отца и просит продолжить начавшееся родство его с отцом- с ним, так как он решил принять Нефертити в свой гарем как <старшую княгиню, княгиню всех женщин и правительницу юга и запада>. К счастью, до нас дошëл красивый и обоятельный портрет Нефертити. В Амарне был обнаружен скульптурный портрет Нефертити. Изображена обоятельная женщина с тонкими чертами лица, длинной шеей и мечтательными глазами.

Из исследователей Бецолд, говоря о приданном Нефертити, затем пишет: <Государственные указы, правительственные принципы прежде всего, однако и религиозные идеи должны принять тот же путь>. Фараон Аменхотеп IV, несмотря на юный возраст, был личностью, проведенные преобразования которого, коренным образом изменили вековые обычаи Египта и дали повод острым столкновениям. Новый фараон отрицает всех старых богов и утверждает единобожие – Атон – <Диск Солнца>.

Аменхотеп IV также переименовавшись, назвался Эхнатон, что означает <Щит Атона> или <Слава Атона>. Эхнатон пощадил только бога Солнца РА /=АР/, который по своему описанию и признакам соответствовал новому богу. Эхнатон верил, что Бог-Солнце - един для всех, и он создал, сотворил человеческое племя. Эхнатон, заметим, посвятил себя проповеданию новой религии, написал множество од, построил новую столицу по названию Ахетатон, что означало <Город бога Атона>. Построил также храмы, стены которых указал украсить портретами его любимой жены - Нефертити и трëх дочерей.

Большую часть написанных им од, Эхнатон посвятил Нефертити. В этих одах он восхваляет еë обояние и красоту. Я люблю сладкое дыхание твоë, Каждый день восхищаюсь твоей красотой, Моë желание слышать твой голос обоятельный, Что звучит как шуршание северного ветерка. В этой религиозной революции была велика роль солнцепоклонства царевн Митани, которые взяли с собой в Египет культ Бога-Солнца, культ своих предков-солнцепоклонников армян-ариев. Об этом профессор Петрии написал <Мать Эхнатона имела митаниское-армянское происхождение, и она принесла религию со своей родины и научила сына>5. В. Любимов, Искусство древнего мира, Москва, 1980, с. 89 Breasted, Ansient Times, Boston, 1935, p. 116-117; М. Гавукчян, Происхождение имëн армен-хай и Урарту, Бейрут, 1973, с. 373 /на армянском языке/

Из писем становится ясным, что отношения Эхнатона и Тушраты развивались не очень дружелюбно. Новый фараон не посылает подарки обещанные Аменхотепом III. Тушрата особенно очень хотел получить две золотые скульптуры своей дочери, которые в готовом виде показали его дипломатам. Как ответ Аменхотеп IV посылает позолоченные деревянные скульптуры, что было оскорбительно для Тушрата. Последующие переписки и события показывают, что отношения стали намного холодней и разрываются.

Это было то время, когда Митани ослабел, а Египет, по политическим целям, не желал продолжить дружбу со слабеющей страной. Эхнатон и Нефертити не имели сына, по этой причине, когда на 30 году жизни умер фараон, трон перешëл зятьям, вначале Семнехкару, затем Тутанхамону. После смерти мужа, прожив несколько лет, Нефертити умерла в 37 лет. Таким образом, почти три поколения продолжались родственно- кумовские связи царских семейств Митани и Египта.

На короткий промежуток времени пошли в Египет невесты- Мутемуе-дочь Артатама I, Гилу Хепа-дочь Сутарна I, Тиа-дочь князья Юа и Таду Хепа /Нефертити/-дочь Тушрата I. Дочери Армянской страны имели большую славу в египетском дворце. Они прославились своим исключительным умом, обоятельной красотой и были умными советчицами и помощницами для своих мужей–фараонов. С армянскими царевнами, несомненно отправлялись в Египет также сотни женщин-нянек, обслуживающих и другие дворцовые женщины, которые внедряли в Египте свои нравы, обычаи, а также религиозные взгляды.

Для сравнения отметим, что жена хеттского царя Хаттусили III /13-ый век до н.э./Пудо хепа – хуррийского /митанийско- армянского/ происхождения, также имела большое воздействие в хеттском дворце. Она была дочерью жреца Хурритского Кицватны /Армянская Киликия/, была образованной, развитой и влиятельной царицей <tawannas>. Еë влияние было велико и в вопросах религии и культуры. Хаттусили III имел такую большую уверенность по отношению к жене Пудо Хепе, что часто разрешал составленный от его имени документ скреплять только печатью Пудо Хепы; История Древнего Востока, Москва, 1988, II, с. 151

Можно думать, что у народов живущих южнее Армянского нагорья, распространённое в старину и использующееся сейчас выражение huri-peri /красавица/, имеет связь с названием xури /huri =hur=har=hai/ и обаятельными армянками.

В истории Египта отличается как раз эпоха нового царства, которая начинается с восшествия на престол фараонов 18-ой династии. Это эпоха считается периодом процветания и преуспевания Египта. Можно считать, что эти удачи были обусловлены также родственными и дружескими связами между царями Митани и египетскими фараонами.

Автор – Анжела Терян, историк
Перевод – Татьяны Минасьян
<История и Армения>, Ереван, 2006 г.

Египетский заговор. Почему власти хотят законсервировать изучение подземелий Сфинкса на 100 лет? Версия Грэма Хэнкока

Египетские власти готовят закон, запрещающий исследовать помещение под Сфинксом в ближайшие 100 лет. Таким образом, все надежды исследователей, желающих, наконец, поставить точку в этом деле, могут оказаться перечёркнутыми. Конечно, я понимаю, что Сфинкс располагается в Египте и является собственностью данной страны, но на мой взгляд, когда речь идёт об открытии общечеловеческого масштаба, государство не должно вмешиваться в изучение.

Знаменитый медиум Эдгар Кейси утверждал, что под Сфинксом располагается лабиринт из тысяч ступеней. Кто пройдёт его, тот окажется в зале истины, где покоятся первые боги Египта и самая ценная библиотека. В ней собраны знания, накопленные предыдущими десятками цивилизаций. Добравшись до них, человечество встанет на новый уровень развития. Отпадёт необходимость в оружии и лекарствах. Будут открыты новые законы и новые возможности. Это неизбежный шаг на пути к путешествиям в космос.

Можно, как угодно, относиться к тому или иному медиуму или экстрасенсу, но Эдгар далеко не единственный, кто утверждал, что под Сфинксом располагается более древнее подземное сооружение. Есть мнение, что скульптуру создали специально, чтобы законсервировать навсегда проход к библиотеке Атлантов или мощам истинных богов.

Недавние исследования позволили просканировать почву под Сфинксом. Там были обнаружены соединяющиеся коридоры. Несколько источников сообщают, что точная схема так и не была дорисована, так как египетские военные поспешно свернули изучение этих подземелий. Чего так испугались власти Египта?

Израильский историк Орли Гольдвассер считает, что в исследовании объектов древности нет ничего страшного. И по её мнению, закон о консервации подземелий Сфинкса принят не будет. А вот британский исследователь Грэм Хэнкок заявил, что есть две веские причины, почему исследователей не хотят пускать для изучения объекта. Первая – пирамиды и Сфинкса никогда не строили египтяне. Это сооружения предыдущей цивилизации и если эта правда всплывёт, то историю придётся переписывать. Вторая – Эдгар Кейси и многие другие были правы – в глубинах пустыни находятся подземные города, библиотеки, храмы, возможно, даже механизмы древней цивилизации.

Грэм Хэнкок неоднократно лично посещал достопримечательности Египта. Его всегда тянуло к изучению древних загадок. По его теории, Египет сформировался относительно недавно, а вся современная история египтологии – сплошной вымысел. Иероглифы египтяне наносили на изваяния во 2-3 тысячелетии до нашей эры, тогда как Сфинксу и пирамидам более 17 тысяч лет. Это легко высчитывается в компьютерной программе. Многие сооружения на территории Египта построены в соответствии с расположением небесных светил. По ним можно понять, какой звёздной картой пользовались древние мастера и вычислить год создания. Кроме того, на зданиях обнаружены следы водной эрозии, а такие мощные дожди последний раз проливались в Египте более 13 тысяч лет назад. Климатологи, кстати, подтвердили, что в те времена здесь находились луга и леса, а климат был вовсе не засушливым. Исходя из этого, делаем вывод, что в те времена Сфинкс и пирамиды уже стояли. А Египта тогда ещё не было. Так, почему бы не поверить Грэму Хэнкоку и Эдгару Кейси?

Всё правильно, пирамиды построили армяне, а сфинкса слепили с тети Сирануш.

Ну да Пирамиди построили кто?
Армяне