milhistory.net

После падения Анийского царства в 1045 году в разных районах Армении продолжали существовать местные армянские государственные образования. Одним из них было Таронское княжество, располагавшееся в горных районах Сасуна и иногда включавшее Муш с окрестностями. Ещё до принятия христианства Тарон принадлежал одному из древнейших армянских родов - Слкуни. В христианскую эпоху около четырёх столетий Тароном владели Мамиконяны, затем их сменили Багратуни, однако к первой половине XI века власть вновь перешла к Мамиконянам - к той их ветви, которую принято называть ТОРНИКЯНАМИ.

К 1045 году Тароном правил ТОРНИК ВЕЛИКИЙ (ок. 1030 - точно 1073 год), пользовавшийся высоким авторитетом. Уже в 1037 году он РАЗГРОМИЛ один из отрядов Сельджукского султаната, вторгшихся в пределы его княжества. Об этом сообщает историк XIII века Ибн аль-Асир. ПОДОБНОГО УСПЕХА Торник Великий добился и в начале марта 1059 года. Это событие зафиксировано сразу в пяти армянских источниках, а из неармянских авторов победу армян подтверждает Бар-Эбрей.
После катастрофы 1071 года бывший императорский доместик схол Филартос Варажнуни утвердил свою власть к юго-западу от Таронского княжества. Он потребовал от Торника признать свою власть, но получил отказ. Вскоре на поле Алелуя, близ Харберда, произошло КРУПНОЕ СРАЖЕНИЕ, в котором на стороне Филартоса участвовали также 300 франков. Тем не менее победа осталась за Торником: его ЛУЧНИКИ сумели эффективно нейтрализовать конницу противника.

Таронское княжество всегда имело сложные отношения с находившимся на пике могущества курдским МРВАНИДСКИМ ЭМИРАТОМ. Весной 1073 года правитель Мрванидов пригласил Торника в Аршамашат якобы для переговоров, после которых был устроен пир. Во время пира курды попытались убить Торника, однако он сумел одолеть нападавших и расправился с ними. Тем не менее при возвращении к своим Торник был убит выстрелом из засады вражеского лучника.

Торнику наследовал его сын ЧОРТВАНЕЛ (1073-1120), а после него - внук ВИГЕН (1120-1175). В годы правления Вигена Мрванидский эмират уже прекратил существование, однако новой угрозой стал эмират Шахарменов с центром в Хлате, настойчиво претендовавший на власть над армянами.

...Уже весной 1132 года эмир Шахарменов Сукман ибн Ибрахим (1128-1185) напал на армян, но Вигену удалось в результате НОЧНОГО НАПАДЕНИЯ захватить его и весь вражеский отряд в плен. Не желая обострять отношения с сельджуками, армяне, получив необходимые заверения, отпустили эмира.

Летом 1133 года Шахармены вновь напали на армян и на этот раз захватили крепость Сасун. Однако Сукман ибн Ибрахим снова отступил, удовлетворившись заверениями армян в лояльности. Это вскоре оказалось ему полезным: летом 1136 года на Сукмана напал ЭЛТКУЗ - будущий знаменитый атабек, который в тот момент ещё играл второстепенную роль. В результате объединённое войско Таронского княжества и эмирата Шахарменов нанесло Элткузу поражение. Как отмечает автор XIII века Вардан Аревелци, тот "ушёл с позором". Впрочем, устойчивых союзнических отношений между Тароном и Шахарменами так и не сложилось.

Весной 1137 года Сукман ибн Ибрахим, уже В СОЮЗЕ с тем же Элткузом и при поддержке войск Сельджукского султаната, напал на Таронское княжество. В тяжёлых оборонительных боях армяне потеряли несколько крепостей, но в конечном счёте сумели вынудить противника отступить.
Новый этап противостояния между Вигеном и Сукманом ибн Ибрахимом начался весной 1169 года. Эмир Шахарменов, теперь уже в союзе с Артукидами Хисн-Кейфа, на протяжении нескольких лет - вплоть до лета 1174 года - совершал ЕЖЕГОДНЫЕ НАБЕГИ НА ТАРОН. Сирийский историк XIII века, известный как Аноним Эдесский, лаконично отмечает, что армяне "...то терпели поражения, то одерживали победы". По его же сведениям, летом 1174 года Шахармены предприняли особенно крупное нападение, после упорных боёв Виген был вынужден признать верховную власть Хлата.

Вигена сменил его сын Чортванел (1175-1185), а его сменил уже его сын Шахншах (1185-1193). В правление последнего Тарон столкнулся с новыми угрозами. В августе 1185 года на княжество напала объединённая коалиция Элткузидов, Зангидов и Ахмедали. После МЕСЯЦА ОЖЕСТОЧЁННЫХ БОЁВ противник отступил. Летом 1186 года на Тарон напал новый эмир Шахарменов - Бек-Тимур (1185-1193). В июльском сражении у крепости Тордзян Шахншах нанёс ему поражение и взял эмира в плен. Однако армяне вновь отпустили правителя Шахарменов, который вскоре возобновил военные действия. В августе того же года армяне потерпели неудачу и были вынуждены согласиться на выплату дани.

...После Шахншаха сведения о Таронском княжестве становятся крайне скудными. Известно, что в 1197 году эмиром Шахарменов на короткое время стал Кутлук - ВЫХОДЕЦ ИЗ ТАРОНА. В дальнейшем армяне в той или иной мере участвовали во внутридинастической борьбе Шахарменов, завершившейся падением эмирата и переходом его владений под власть Эюбидского султаната. По всей видимости, в дальнейшем армяне Тарона сотрудничали с Эюбидами, особенно в начале 1230-х годов.

В 1259 году Таронское княжество признало власть Ильханидов, чему способствовали усилия САДУНА АРЦРУНИ. Говоря о весне 1290 года, Бар-Эбрей упоминает христианского правителя Муша, противостоявшего курдскому эмирату Шамсадинидов Битлиса.

Начиная со второй половины XIV века Таронское княжество вступило в СОЮЗНИЧЕСКИЕ ОТНОШЕНИЯ с Кара-Коюнлу. В этом контексте ценные сведения приводит Товма Мецопеци. Тарон участвовал в борьбе против Тимура на стороне Кара-Юсуфа (1389-1420). При этом наиболее серьёзный урон армия Тимура в ходе своего первого похода на Армению в мае 1388 года понесла именно в районе Сасуна, где войска Тарона и Кара-Коюнлу действовали совместно и эффективно. Благоприятные отношения с Кара-Коюнлу сохранялись вплоть до начала 1450-х годов.
Летом 1453 года, когда Кара-Коюнлу были заняты завоеванием Иранского нагорья, а в регионе активизировались Ак-Коюнлу, "мелик Сасуна" упоминается среди армянских правителей, которые совместно с курдским эмиратом Шамсадинидов вступили в союз с Ак-Коюнлу. Однако вплоть до 1468 года отношения Ак-Коюнлу с курдами и армянами Тарона оставались крайне нестабильными.

После 1468 года Таронское княжество прочно вошло в систему власти эмирата Ак-Коюнлу. В этом контексте примечательно сообщение о некоем "гяуре Исаке", храбро сражавшемся в битве при Дерджане 11 августа 1473 года и павшем в начале сражения. Вероятно, речь идёт об армянском имени Саак - имени, особенно почитаемом у Мамиконянов.

Судя по всему, в этом сражении армяне, как и войска Ак-Коюнлу, понесли серьёзные потери. Уже со второй половины 1470-х годов в районе Сасуна начинает фиксироваться власть разрозненных курдских правителей. Имена курдских эмиров и основные события их правления в сжатом, но достаточно информативном виде приводит курдский Отец истории и последний эмир Шамсадинидов Шараф-хан Бидлиси (1588-1601).

1045 թվականին Անիի թագավորության անկումից հետո Հայաստանի տարբեր շրջաններում այնուհանդերձ շարունակում էին գոյություն ունենալ տեղական հայկական պետական կազմավորումներ։ Դրանցից մեկը Տարոնի իշխանությունն էր, որը գտնվում էր Սասունի լեռնային շրջաններում և երբեմն իր մեջ էր ներառում նաև Մուշը՝ շրջակա տարածքներով։ Քրիստոնեության ընդունումից դեռ առաջ Տարոնը պատկանում էր հայկական ամենահին տոհմերից մեկին՝ Սլկունիներին։ Քրիստոնեական դարաշրջանում շուրջ չորս հարյուր տարի Տարոնը տիրապետում էին Մամիկոնյանները, ապա նրանց փոխարինեցին Բագրատունիները, սակայն XI դարի առաջին կեսին իշխանությունը կրկին անցավ Մամիկոնյաններին՝ այն ճյուղին, որը ընդունված է կոչել ԹՈՌՆԻԿՅԱՆՆԵՐ։

1045 թվականին Տարոնը կառավարում էր ԹՈՌՆԻԿ ՄԵԾԸ (մոտ 1030 - ուղ. 1073), որը վայելում էր բարձր հեղինակություն։ Արդեն 1037 թվականին նա ՋԱԽՋԱԽԵՑ Սելջուկյան սուլթանության ջոկատներից մեկը, որը ներխուժել էր իր իշխանության սահմաններ։ Այս մասին հայտնում է XIII դարի պատմիչ իբն ալ-Ասիրը։ ՆՄԱՆԱՏԻՊ ևս մեկ հաջողության Թոռնիկ Մեծը հասել էր նաև 1059 թվականի մարտի սկզբին։ Այս իրադարձությունը արձանագրված է միաժամանակ հինգ հայկական աղբյուրներում, իսկ ոչ հայկական հեղինակներից հայերի հաղթանակը հաստատում է Բար-Հեբրեոսը։

1071 թվականի աղետից հետո նախկին կայսերական սխոլերի-դոմեստիկոս Փիլարտոս Վարաժնունին հաստատեց իր իշխանությունը Տարոնի իշխանությունից հարավ-արևմուտք։ Նա պահանջեց, որ Թոռնիկը ճանաչի իր իշխանությունը, սակայն մերժում ստացավ։ Շուտով Ալելույայի դաշտում՝ Խարբերդի մոտ, տեղի ունեցավ ԽՈՇՈՐ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏ, որի ընթացքում Փիլարտոսի կողմում մասնակցում էին նաև 300 ֆրանկներ։ Այնուամենայնիվ հաղթանակը մնաց Թոռնիկի կողմը, երբ նրա աղեղնաձիգները կարողացան ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ԿԵՐՊՈՎ ՉԵԶՈՔԱՑՆԵԼ հակառակորդի հեծելազորը։

Տարոնի իշխանությունը մշտապեսբարդ հարաբերություններ ուներ իր հզորության գագաթնակետին գտնվող քրդական ՄՐՎԱՆՅԱՆՆԵՐԻ ԷՄԻՐՈՒԹՅԱՆ հետ։ 1073 թվականի գարնանը Մրվանյանների կառավարիչը Թոռնիկին հրավիրեց Արշամաշատ՝ իբր բանակցությունների համար, որից հետո կազմակերպվեց խնջույք։ Խնջույքի ընթացքում քրդերը փորձեցին սպանել Թոռնիկին, սակայն նա կարողացավ հաղթել հարձակվողներին և հաշիվ տեսնել նրանց հետ։ Այնուամենայնիվ իր մոտ վերադարձի ժամանակ Թոռնիկը սպանվեց թշնամու դարանակալ նետաձիգի հարվածից։

Թոռնիկին ժառանգեց նրա որդի ՉՈՐՏՎԱՆԵԼԸ (1073-1120), իսկ նրանից հետո՝ թոռը՝ Չորտվանելի որդի ՎԻԳԵՆԸ (1120-1175)։ Վիգենի կառավարման տարիներին Մրվանյանների էմիրությունն արդեն դադարել էր գոյություն ունենալ, սակայն նոր վտանգ էր դարձել Շահարամենների էմիրությունը, որի կենտրոնը Խլաթն էր: Վերջինս համառորեն հավակնում էր հայերի նկատմամբ գերիշխանության...

...Արդեն 1132 թվականի գարնանը Շահարամենների էմիրության էմիր Սուքման իբն Իբրահիմը (1128-1185) հարձակվեց հայերի վրա, սակայն Վիգենին հաջողվեց ԳԻՇԵՐԱՅԻՆ ՀԱՐՁԱԿՄԱՆ արդյունքում նրան և ողջ թշնամական ջոկատը գերեվարել։ Չցանկանալով սրել հարաբերությունները սելջուկների հետ՝ հայերը, ստանալով անհրաժեշտ երաշխիքները, ազատ արձակեցին էմիրին։

1133 թվականի ամռանը Շահարամենները կրկին հարձակվեցին հայերի վրա և այս անգամ գրավեցին Սասուն բերդը։ Սուքման իբն Իբրահիմը, սակայն, նորից նահանջեց՝ բավարարվելով հայերի հավատարմության վերաբերյալ երաշխիքներով։ Սա շուտով օգտակար եղավ նրան: Իրոք, 1136 թվականի ամռանը Սուքմանի վրա հարձակվեց ԷԼՏԿՈՒԶԸ՝ ապագա նշանավոր աթաբեկը, որը այդ պահին դեռ երկրորդական դեր էր խաղում։ Արդյունքում Տարոնի իշխանության և Շահարամենների էմիրության միավորված բանակը պարտության մատնեց Էլտկուզին։ Ինչպես նշում է XIII դարի հեղինակ Վարդան Արևելցին, նա «հեռացավ խայտառակությամբ»։ Այնուամենայնիվ, Տարոնի և Շահարամենների միջև կայուն դաշնակցային հարաբերություններ այդպես էլ չձևավորվեցին։
1137 թվականի գարնանը Սուքման իբն Իբրահիմը, արդեն ՆՈՒՅՆ Էլտկուզի հետ ԴԱՇԻՆՔՈՒՄ և Սելջուկյան սուլթանության զորքերի աջակցությամբ, հարձակվեց Տարոնի իշխանության վրա։ Ծանր պաշտպանական մարտերում հայերը կորցրեցին մի քանի բերդեր, սակայն ի վերջո կարողացան հակառակորդին հարկադրել նահանջել։

Վիգենի և Սուքման իբն Իբրահիմի միջև դիմակայության նոր փուլը սկսվեց 1169 թվականի գարնանը։ Շահարամենների էմիրը, այժմ արդեն Հիսն-Քեյֆի Արտուխյանների հետ դաշինքում, մի քանի տարիների ընթացքում՝ մինչև 1174 թվականի ամառը ներառյալ, Տարոնի վրա իրականացնում էր ՏԱՐԵԿԱՆ ԱՍՊԱՏԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ։ XIII դարի սիրիացի պատմիչը, որը հայտնի է որպես Աանուն Եդեսացի, համառոտ կերպով նշում է, որ հայերը. «...երբեմն պարտություններ էին կրում, երբեմն հաղթանակներ էին տանում»։ Նրա իսկ տեղեկություններով՝ 1174 թվականի ամռանը Շահարամենները ձեռնարկեցին առանձնապես խոշոր հարձակում, և համառ մարտերից հետո Վիգենը հարկադրված էր ճանաչել Խլաթի գերիշխան իշխանությունը։

Վիգենին փոխարինեց նրա որդի Չորտվանելը (1175-1185), իսկ նրան՝ արդեն իր որդին Շահնշահը (1185-1193)։ Վերջինիս կառավարման ժամանակ Տարոնի իշխանությունը բախվեց նոր սպառնալիքների։ 1185 թվականի օգոստոսին իշխանության վրա հարձակվեց Էլտկուզյանների, Զանգյանների և Ահմեդալիների միավորված կոալիցիան։ ՄԵԿ ԱՄՍՎԱ ԿԱՏԱՂԻ ՄԱՐՏԵՐԻՑ հետո հակառակորդը նահանջեց։

1186 թվականի ամռանը Տարոնի վրա հարձակվեց Շահարամենների նոր էմիրը՝ Բեկ-Թիմուրը (1185-1193)։ Թորձյան բերդի մոտ, սակայն, Շահնշահը պարտություն հասցրեց նրան և գերեվարեց էմիրին։ Հայերը, սակայն, այնուհանդերձ կրկին ազատ արձակեցին Շահարամենների տիրակալին, որը շուտով վերսկսեց ռազմական գործողությունները։ Նույն թվականի օգոստոսին հայերը անհաջողություն կրեցին և հարկադրված եղան համաձայնվել հարկ վճարելուն....

...Շահնշահին ժառանգեց նրա որդին Հեթումը (1188-1194)։ Դրանից հետո Տարոնի իշխանության վերաբերյալ տեղեկությունները դառնում են չափազանց սակավ։ Հայտնի է, որ 1197 թվականին կարճ ժամանակով Շահարամենների էմիր դարձավ Ղութլուղը, որը սերված էր ՏԱՐՈՆԻՑ։ Հետագայում հայերը այս կամ այն չափով մասնակցեցին Շահարամենների ներքին գահակալական պայքարին, որը ավարտվեց էմիրության անկմամբ և նրա տիրույթների անցմամբ Էյուբյան սուլթանությանը։ Ամենայն հավանականությամբ, հետագայում Տարոնի հայերը համագործակցում էին Էյուբյանների հետ, հատկապես 1230-ական թվականների սկզբին։

1259 թվականին Տարոնի իշխանությունը ճանաչեց էլխանների իշխանությունը, ինչին նպաստեցին ՍԱԴՈՒՆ ԱՐԾՐՈՒՆՈՒ ջանքերը։ Խոսելով 1290 թվականի գարնան մասին՝ Բար-Հեբրեյոսը հիշատակում է Մուշի քրիստոնյա կառավարիչին, որը դիմադրում էր Բիթլիսի Շամսադինյանների քրդական էմիրությանը։

XIV դարի երկրորդ կեսից սկսած Տարոնի իշխանությունը մտավ ՂԱՐԱ-ՂՈՅՈՒՆԼՈՒՆԵՐԻ հետ ԴԱՇՆԱԿՑԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ մեջ։ Այս համատեքստում արժեքավոր տեղեկություններ է բերում Թովմա Մեծոփեցին։ Այսպես, Տարոնի իշխանությունը մասնակցում էր Լենկ-Թեմուրի դեմ պայքարին Ղարա-Յուսուֆի (1389-1420) կողմում։ Միաժամանակ Լենկ-Թեմուրի բանակը Հայաստանի վրա իր առաջին արշավանքի ընթացքում՝ 1388 թվականի մայիսին, առավել լուրջ վնասներ կրեց հենց Սասունի շրջանում, որտեղ Տարոնի իշխանության և Ղարա-Ղոյունլուների էմիրության զորքերը գործում էին համատեղ ու արդյունավետ։ Բարենպաստ հարաբերությունները Ղարա-Ղոյունլուների հետ պահպանվեցին մինչև 1450-ական թվականների սկիզբը։
1453 թվականի ամռանը, երբ Ղարա-Ղոյունլուները զբաղված էին Իրանական բարձրավանդակի նվաճմամբ, իսկ տարածաշրջանում էլ ակտիվացել էին Աղ-Ղոյունլուները, «ՍԱՍՈՒՆԻ ՄԵԼԻՔԸ» հիշատակվում է այն կառավարիչների շարքում, որոնք Շամսադինյանների քրդական էմիրության հետ միասին դաշինք կնքեցին Աղ-Ղոյունլուների էմիրության հետ։ Մինչև 1468 թվականը, սակայն, Աղ-Ղոյունլուների հարաբերությունները քրդերի և Տարոնի հայերի հետ մնում էին չափազանց անկայուն։

1468 թվականից հետո Տարոնի իշխանությունը ամուր կերպով մտավ Աղ-Ղոյունլուների էմիրության իշխանական համակարգի մեջ։ Այս համատեքստում նշանավոր է «գյավուր Իսակի» մասին հաղորդումը, որը ՔԱՋԱԲԱՐ ԿՌՎԵՑ Դերջանի 1473 թվականի օգոստոսի 11-ի ճակատամարտի սկզբում և ընկավ մարտում։ Այս կապակցությամբ մեծ է հավանականությունը, որը խոսքը վերաբերում է հայկական «Սահակ» անվանը՝ անվան, որը հատկապես մեծարվում էր Մամիկոնյանների մոտ։

Վերոհիշյալ ճակատամարտում հայերը, ինչպես նաև Աղ-Ղոյունլուներ լուրջ կորուստներ կրեցին։ Արդյունքում, արդեն 1470-ական թվականների երկրորդ կեսից սկսած, Սասունի շրջանում սկսում է արձանագրվել որոշ ՔՐԴԱԿԱՆ կառավարիչների իշխանություն։ Քրդական էմիրների անունները և նրանց կառավարման շրջանի հիմնական իրադարձությունները սեղմ, բայց բավական տեղեկատվական ձևով ներկայացնում է քրդական Պատմահայր և Շամսադինիդների վերջին էմիր Շարաֆ-խան Բիթլիսին (1588–1601)։