milhistory.net

К началу 1755 года хан Панах (1749-1763), основатель Карабахского ханства, ранее утвердившийся в Шуши при содействии мелика Варанды Шахназарa Предателя Мелик-Шахназаряна (1749-1792), уже сумел создать такое положение, при котором территории меликств Гюлистан, Джраберд и Хачен оказались под его властью, мелики Гюлистана и Джраберда, продолжая борьбу, временно отступили на территорию Гянджинского ханства, а мелик Хачена прекратил сопротивление. Итак, окончательно уладив дела на севере, ПРИШЛЫЙ КОЧЕВНИК И СТАВШИЙ ОРУДИЕМ В ЕГО РУКАХ ПРЕДАТЕЛЬ АРМЯНСКОГО ПРОИСХОЖДЕНИЯ решили нанести удар по меликству Дизак, простиравшемуся на юге Арцаха вплоть до берегов Аракса, где к сопротивлению перешёл Есай Мелик-Еганян (1745-1781).

Первое нападение произошло в апреле 1755 года, однако армянам удалось отбить удар. После этого, перегруппировав силы, враг перешёл в новое наступление. Итогом стала примечательная битва, которая, к сожалению, почти неизвестна широкой общественности.
Май 1755 года - сражение у крепости Тох

Объединённая армия Карабахского и Карадагского ханств (ок. 6.000) под предводительством Панаха, а также меликства Варанда (ок. 800) под предводительством Шахназара Предателя Мелик-Шахназаряна приблизилась к армии меликства Дизак (ок. 2.500) под предводительством Есая Мелик-Еганяна. В связи с этим историк АРАКЕЛ КОСТАНДЯНЦ, живший спустя век после рассматриваемых событий, сообщает, что предводитель врага: "...сказал им, чтобы они, с мечом в руке и смертью перед собой, ободряя друг друга, шли вперёд. Потому что, говорил он: "Все армяне трусливы и, если увидят со своей стороны несколько павших и раненых, тотчас обратятся в бегство или сдадутся". После этих наставлений войско по восточной стороне горы начало, воодушевлённое, подниматься вверх, рассыпаясь и распространяясь по восточному склону словно саранча. Войско кишело и устремлялось вверх по крутому склону. В то время там вовсе не было ни растительности, ни леса, а всё было гладким и цветущим".

I этап - Враг перешёл в наступление, однако Армянская армия, благодаря неожиданному огню сил, размещённых в укрытиях, ОТБРОСИЛА ЕГО С ТЯЖЁЛЫМИ ПОТЕРЯМИ. В связи с этим историк Аракел сообщает: "Армяне в тот же час вошли в засады, поскольку с восточной стороны от края до края и в глубину были вырыты ямы длиной более шестнадцати локтей и шириной в десять локтей, и они укрылись за выброшенной землёй и камнями. И вот, когда они увидели, что персы, подобно разлившейся бурной воде, текут и, без страха и без опаски наступая, стремительно поднимаются вверх и уже близки к тому, чтобы достигнуть армянских полков, НАШ ХРАБРЫЙ НАХАРАР ЕСАЙ поднялся на вершину камня и, как грозный лев, громогласным голосом воскликнул своему войску: "О, мои храбрые сыновья, вот час спасения и мученичества, поднимайтесь, вот, мы оказались заперты под рукой персов". Когда армянский полк услышал приказ великого нахарара, он немедленно и бесстрашно, с неудержимой быстротой, атаковал их. После выстрелов из ружей каждый обнажил меч и поставил себя на весы смерти. Они закрыли свои глаза и смешались друг с другом. С обеих сторон раздавались крики. Боевые вопли сотрясали то место, тела павших и головы убитых скатывались вниз по склону".
II этап - Перегруппировав силы, враг вновь перешёл в наступление, в результате чего разгорелся ожесточённый бой. И снова предоставим слово Аракелу Костандянцу, который говорит: "ГОРЯЧАЯ КРОВЬ ПАВШИХ с обеих сторон текла по цветущему склону горы, словно бурный поток дождевых вод, и неслась вперёд. Стоны и жалобные рыдания, смешиваясь друг с другом, ранили слух оставшихся в живых".
III этап - Армянская армия организовала мощный камнепад и отбросила врага с тяжёлыми потерями. "Обе стороны, из-за затянувшегося боя и жестокой войны, а также из-за покинувших строй, были вынуждены отступить, когда число ПАВШИХ ОТ УДУШЬЯ у персов стало в десять раз больше, чем у армян. Действительно, павших из персидского народа было более 1.600 человек, из армянского народа - 110 человек",- завершает свой рассказ Аракел Костандянц.

Итак, победители потеряли 110 человек, из числа побеждённых - армяне около 100, союзник - 1.600 воинов. Дизак смог удержать позиции.

Победа армян меликства Дизак в 1755 году действительно была великолепной, однако она не устранила возможности последующих нападений. В результате летом 1756 года В СРАЖЕНИИ У КРЕПОСТИ ТОХ армия меликства Дизак (ок. 200 человек) под предводительством Есая Мелик-Еганяна отбросила объединённую армию Карабахского и Карадагского ханств (около 5.000 человек) под предводительством Панаха, а также меликства Варанда (ок. 1.000 человек) под предводительством Шахназара Предателя Мелик-Шахназаряна.

Однако на этот раз победы, по сути, не было, враг был лишь отброшен, поскольку у армян возникли организационные проблемы:
- В 1207 году армянского летосчисления произошёл тяжёлый бой за крепость Тахлар, которая находится под святым храмом Дизапайта - на однообразной, цельной, голой скале. Она была очень крепкой и неприступной, НО В НЕЙ НЕ БЫЛО ВОДЫ. Снаружи, внизу, была холодная, сверкающая и сладкая вода, однако не смогли принести оттуда воду, потому что войско беззаконников удерживало источник, поэтому, открыв проходы крепости, вышли и покорились им,- сообщает в связи с этим Аракел Костандянц в своей "Истории".

Таким образом, на этот раз успех остался на стороне врага, однако, как и предыдущий успех армян не был окончательным, так и этот успех уже НИЧЕГО НЕ ЗНАЧИЛ ДЛЯ ВРАГА, а меликство Дизак под предводительством Есая Мелик-Еганяна (1745-1781) продолжило сопротивление...

Новый хан Карабахского ханства Ибрагим (1763-1806), продолжая неустанное политическое соперничество и ненависть по отношению к армянам, тем не менее, учитывая реальные условия, проявил к ним более терпимое отношение. В результате, хотя и в условиях взаимной вражды и недоверия, он в отношениях с армянскими меликами в итоге достиг СВОЕОБРАЗНОГО СОСТОЯНИЯ СОЮЗНИЧЕСТВА, тем самым ещё более увеличив могущество Карабахского ханства. Именно в этих условиях мелик меликства Гюлистан Овсеп Храбрый Мелик-Бегларян (1755-1783), находившийся до этого на территории Гянджинского ханства, решил вернуться в родные края, причём царь Картли-Кахетинского царства Ираклий II (1762-1798) к тому времени добился того, что Ибрагим согласился на это. Однако хан Гянджи Шахверди (1747-1758, 1760-1768) никак не хотел лишаться БОЕСПОСОБНЫХ АРМЯН, и это обстоятельство неожиданным образом привело к крупному столкновению.
14 декабря 1767 года - сражение при Геташене (Арцах, гавар Мец Куенк)

Объединённая армия Гянджинского ханства (4.000) и меликства Джраберд (500) под предводительством мелика Джраберда Атама Мелик-Исраеляна (1755-1783) начала поход против меликства Гюлистан, однако, выяснив цель похода, Атам не только отделился со своей армией от войска Гянджинского ханства, но и СООБЩИЛ Овсепу Храброму Мелик-Бегларяну о начавшемся походе. Получив эту весть, Овсеп направил свою собственную постоянную армию (40) под предводительством своего сына Беглара навстречу вражескому войску, поставив задачу как можно дольше сдерживать продвижение противника, чтобы выиграть время. Со своей стороны, учитывая подавляющее численное превосходство вражеской армии, отряд Беглара, заняв прочные оборонительные позиции, приготовился вести горный оборонительный бой.

I этап - Утром 14 декабря Армянская армия под предводительством Беглара нанесла ВНЕЗАПНЫЙ УДАР по врагу, убив 3 солдат и 100 лошадей.
II этап - Начиная с полудня Армянская армия в бою, продолжавшемся до конца дня, ОТБИЛА все атаки врага.
III этап - 15 декабря произошли мелкие столкновения. Одновременно армия Гянджинского ханства получила крупное подкрепление (12.000), однако к обороняющимся также присоединились новые силы (500), а ещё 40 человек прошли В ТЫЛ врага и заняли позиции на горном проходе.
IV этап - 16 декабря вражеская армия перешла в наступление, однако в бою, продолжавшемся всю первую половину дня, БЫЛА ОТБРОШЕНА.
V этап - Во второй половине дня, воспользовавшись смятением и паникой, возникшими в рядах вражеской армии после очередной неудачной атаки, незаметно приблизившаяся к полю боя основная Армянская армия (ок. 4.000), в рядах которого действовала так же армия и Джраберда, ВНЕЗАПНЫМ УДАРОМ ИЗ ЗАСАДЫ нанесла тяжёлое поражение армии Гянджинского ханства.
VI этап - Армянская армия ПРЕСЛЕДОВАЛА вражеское войско до Гянджи и нанесла ему тяжёлые потери. В этих условиях начались переговоры, был заключён мир, и враг отступил.
Армяне потеряли 4 убитыми, враг - 40 убитыми и 500 ранеными, причём 300 из последних вскоре умерли, а также 150 лошадей.

Более того, развивая только что достигнутый успех, с конца декабря 1767 года до января 1768 года армия меликств Хамсы (ок. 10.000) под предводительством Овсепа Храброго Мелик-Бегларяна и Атама Мелик-Исраеляна ОПУСТОШИЛА ОКРЕСТНОСТИ ГЯНДЖИ и отступила, уступив посредничеству Ираклия II. Таким образом, Овсеп Храбрый Мелик-Бегларян вновь утвердился в своём родном Гюлистане, а Атам Мелик-Исраелян сделал то же самое на территории меликства Джраберд. В это же время в Дизаке упорную оборону продолжал Есай Мелик-Еганян (1745-1781), в результате чего на месте сложилось своеобразное равновесие сил, которое должно было сохраняться несколько лет. Самый тяжёлый этап Меликской войны остался позади, хотя отношения, естественно, оставались напряжёнными, а конфликт продолжал развиваться...

1760-ական թվականների կեսերին ՀՈՎՍԵՓ ԷՄԻՆԸ ԵՂԱՎ ԱՐՑԱԽՈՒՄ ու հետագա իր հուշերում շատ կենդանի տեսքով նկարագրեց Արցախը, նրա մելիքներին և, նույնիսկ երբեմն՝ Արցախի ներքին կյանքը: Առաջարկում եմ միասին կարդալ Էմինի հուշերի այդ ուշագրավ հատվածները, երբ մեր առջև, կարծես մի հրաշքով, հառնում է ԻՐ ԺԱՄԱՆԱԿԻ Արցախն ու արցախահայը՝ սեփական բոլոր առավելություններով և թերություններով, բնավորության գծերով ու ներքին կյանքով:

Մինչ առաջ անցնելը, սակայն, մի քանի դիտարկումներ, որ հետագան պարզ լինի.

1. Հովսեփ Էմինն Արցախ հասավ այն ժամանակ, երբ Խամսայի հինգ մելիություններից Վարանդայի և Խաչենի մելիքություններն արդեն գործում էին Ղարաբաղի խանության հիմնադիր խանի որդի Իբրահիմի (1763-1806) օգտին, առաջինը՝ ակտիվ, երկրորդը՝ մի քիչ պասիվ, իսկ Գյուլիստանի մելիքության մելիք Հովսեփ Քաջ Մելիք-Բեգլարյանը (1730-1775) (Էմինի խոսքերոում՝ «Յուսուփ») և Ջրաբերդի մելիքության մելիք Հաթամ Մելիք-Իսրայելյանը (1755-1783) հեռացել էին Գանձակի խանության տարածք, որի հիմնադիր խան Շահվերդին (1747-1758, 1760-1768), լուրջ խնդիրներ ունենալով բոլոր հարևանների, այդ թվում նաև Ղարաբաղի խանի հետ, միայն ուրախ եղավ մարտունակ հայերի ժամանման համար,
2. Հովսեփն ու Հաթամը վերջին հաշվով չաջակցեցին Հովսեփ Էմինի ձեռնարկումներին, թեև որոշակի անորոշ խոստումներ մինչ այդ կարծես թե տվել էին: Ավելին, հետագայում Հովսեփը նույնիսկ պահանջեց, որ Էմինը հեռանա Արցախից, իսկ այս ամենն էլ Հովսեփ Էմինի մոտ չհասկացվածության և նույնիսկ վիրավորանքի զգալի աստիճան առաջացրեց, որը ՊԱՀՊԱՆՎԵԼ ԷՐ ՆԱԵՎ ՀԵՏԱԳԱՅՈՒՄ՝ տասնամյակներ անց, երբ նա իր հուշերն էր շարադրում: Մելիքների մասին Էմինի կարծիքը լսելիս սա հաշվի առեք,
3. Էմինը սեփական հուշերը և նույնիսկ ինքն իր մասի գրում է երրորդ դեմքով, ինչն այն ժամանակ ընդունված էր:

Եվ այսպես, մաս 1 –

Հովսեփն ու Հաթամը խորհդակցություն են ունենում Արցախ վերադառնալու հարցով և Հաթամը չի համաձայնում վերադառնալ, իսկ Հովսեփն ու իր մարդիկ ճանապարհ են ընկնում: Այս կապակցությամբ խոսքը փոխանցենք Հովսեփ Էմինին, որն այդ ժամանակ գտնվում էր Արցախ վերադարձող Հովսեփ Քաջ Մելիք-Բեգլարյանի հետ.
- Այս պառակտումը երկու հայ առաջնորդներին՝ Հաթամին ու Յուսուփին, հնարավորություն տվեց իրենց զորքերով Շամխորից շարժվել դեպի իրենց երկրի՝ Թալիշի ու Ջրաբերդի, սահմանները, երբ մելիք Հաթամը կանգ առավ Զուռնաբադում, իսկ Յուսուփը` ԳԵՏԱՇԵՆՈՒՄ: Այդ երկու գյուղում կանգ առնելու պատճառը, չնայած դրանք ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳՅՈՒՂԵՐ ԷԻՆ, բայց ենթարկվում էին Գյանջային, Շամխորում թողած հացահատիկն էր: Նրանք հույս ունեն դա ձեռք գցել, բայց թույլ էին և չկարողացան կանխատեսել, որ Շահվերդի խանը կվերականգնի իր ուժերը: Այդ պատճառով էլ, ահա, նրանք բավարար ջանք չթափեցին, որ երեք շաբաթում, քանի դեռ նա շփոթված էր, հացահատիկը տանեն, այլ, անհոգության մատնված, քեֆ էին անում ու գինի էին խմում: Դրա համար, ի դեպ, ավելի քիչ պետք է մեղադրել Յուսուփին, քանզի Հաթամը ողջ ժամանակ մոլորեցնում էր նրա գեղեցիկ խոսքերով: Նա նվիրած էր խանի շահերին և կաշառքով մնում էր խանի կողմնակիցը: Այդ երկու առաջնորդը ճիշտ և ճիշտ նման էին երկու կամակոր եզան, որոնցից մեկ է աջ է քաշում, մյուսը` ձախ...:

Զուռնաբադը, որտեղ կանգ էր առել Հաթամը, Գյանջային վեց-յոթ մղոն ավելի մոտ էր, քան Գետաշենը, ուր գնացել էր Յուսուփը: Էմինը, Դաղստանի անտառներից դեպի Քրդստան իր ճանապարհին, իջևանեց Կատեխ գյուղում: Դա այն ընդհարումից հետո էր, որ բազմահազար հայերի փրկեց գերությունից: Յուսուփը նրան գրկաբաց ընդունեց, ՀԱՄՈԶԵՑ ԻՐ ՀԵՏ ՄՆԱԼ և նա, տեսնելով, որ առաջնորդիի ցանկությունը շատ անկեղծ է, համաձայնեց ու իրեն շատ երջանիկ զգաց: Էմինը խորհուրդ տվեց առաջնորդին այլևս չմնալ Գետաշենում, ոչ էլ մի հատիկ ցորեն սպասել Շամխորից, որ համարյա քսանհինգ մղոն հեռու էր: Նա ասաց «Գյանջա քաղաքը Ձեր ու այդ վայրի միջև է և Շահվերդի խանը, որ օրեցօր հզորանում է ու արդեն հավաքել է 12.000 մարդ, հեշտությամբ չի թողնի Շամխորից ստանալ Ձեր պարենը»։ Յուսուփը պատասխանեց։ «Ոչ, պարոն, խանի սիրելի Հաթամը խոստացել է, որ մենք լրիվ կստանանք այն»։ Այնժամ Էմինն ասաց։ «Քանի որ չես լսում իմ խորհուրդը՝ անմիջապես դուրս գալ այս քաղաքից և գնալ Գյուլիստան բերդ, պետք է սպասեք, որ գալու է Շահվերդին՝ պատկառելի թվով զինյալներով»։ Առաջնորդը ժպտաց և ասաց։ «Հոգ չէ: Եկեք որոշ ժամանակ վայելենք այստեղի առողջարար գինին, հետո կմտածենք ձեր խորհրդի մասին»։ Կարճ ասած՝ հնարավոր չէր փոխել նրա մտացածելակերպը և կարծիքը Հաթամի ու խանի լավ հարաբերությունների մասին: Նա շարունակեց զվարճանալ՝ ամեն օր ԲԱԶԵՈՎ ՈՐՍ ԱՆԵԼՈՎ ԵՎ ԱՄԵՆ ԳԻՇԵՐ, ՄԻՆՉև ԱՌԱՎՈՏՎԱ ԺԱՄ ԵՐԵՔԸ, ԽՄԵԼՈՎ ԻՐ ՍՊԱՆԵՐԻ ՈՒ ՑԵՂԻ ԱՎԱԳՆԵՐԻ ՀԵՏ։

Էմինը, ընդհակառակը, ժամանակն անց էր կացնում` վեր կենալով առավոտյան վաղ՝ լուսաբացից առաջ: Նա, նախաճաշն իր հետ վերցնելով, վեր ու վար քայլում էր բարձր սարերում, այնպես որ տուն էր վերադառնում մայրամուտից մի կես ժամ հետո: Իր հերթին, քանի որ աշնան վերջն էր և ձմռան սկիզբը, նա վայելում էր իր առողջությունը` շնելով այդ կատարելապես մաքուր օդը: Մարդիկ, սակայն, զարմանում էին, թե ի՞նչն է նրա ստիպում ամեն օր անցնել այդքան մղոն, եթե որևէ գործ կամ շահ չունի: Այսպես քառասուն օր շարունակ նա իր զբոսանքների ժամանակ հետախուզում էր այդ լեռների բոլոր մասերը` դիտելով հարմար ու անհարմար լեռնանցքերը: Գետաշեն գյուղը, սակայն, որտեղ իջևանել էին ինքը և Յուսուփը, բավական անպաշտպան էր, քանի որ գտնվում էր բլրի տակ։ Այդ գյուղի ճիշտ գագաթին հողապատնեշ կար, որ ժամանակին հապճեպ սարքել էր մի պարսիկ հրամանատար՝ այնքան բարձր, որ ծածկեր մարդկանց և թույլ տար հրացանները ներքև ուղղել։ Այդ պատվարի հետևում հայկական գերեզմանոց էր, իսկ շուրջը դաշտ կար՝ բավական մեծ, որ տեղավորեր 40.000 հոգանոց մի բանակ։ Այն շրջապատված էր լեռներով, որոնց միջով միայն մի բարձրադիր, դեպի հյուսիս տանող լեռնանցք կար՝ համարյա անանցանելի։ Այն պատճառով, սակայն, որ ոչ մի պահակախումբ այն չէր հսկում և լեռնանցքը համարյա չորս մղոն հեռու էր գյուղից, նրանից որևէ օգուտ չկար։ Դեպի հարավ՝ գետի այն կողմում, խիտ անտառ կար, որը թշնամու անակնկալ հարձակման դեպքում գյուղացիների համար նահանջելու հրաշալի տեղ կլիներ, բայց, քանի որ գյուղի և այդ վայրի միջև գետն արագահոս էր, այն անցելու որևէ հույս չկար, չնայած խորությունը վեց ոտնաչափից պակաս էր...

Էմինը, Հայ մելիքները և Արցախը: Նախորդ մասում, Գյուլիստանի մելիքության մելիք Հովսեփ Քաջ Մելիք-Բեգլարյանը (1730-1775) (Էմինի խոսքերոում՝ «Յուսուփ») Հովսեփ Էմինի հետ ՀԵՌԱՑԱՎ ԳԱՆՁԱԿԻՑ և ճամբար զարկեց Գետաշենում, իսկ նրա հետ չհամաձայնած ու տեղում մնացած իր զինակից ընկեր, Ջրաբերդի մելիքության մելիք Հաթամ Մելիք-Իսրայելյանը (1755-1783) մնաց տեղում: Իր հերթին, Գանձակի խանության հիմնադիր խան Շահվերդին (1747-1758, 1760-1768) ուզում էր իր մոտ պահել Հաթամին, բայց միաժամանակ նաև՝ ՊԱՏԺԵԼ Հովսեփին:

Մաս 2: Կրկին խոսքը տանք Հովսեփ Էմինին, որի մոտ զգացվում է նեղացվածությունը Մելիք-Բելգարյանից, ընդ որում նա իր մասին գրում է երրորդ դեմքով.
- Էմինը հետախուզեց այդ ամեննը և նկարագրեց վատ տեղանքը, բայց Յուսուփը չմտահոգվեց և ասաց. «Թող թշնամին գա, ՄԵՆՔ ՆՐԱՆ ԴԵՄ ԿԿՌՎԵՆՔ ՄԵՐ ԴՌՆԵՐԻ ՄՈՏ»։ Առատ գինին նրան իսպառ զրկել էր զգոնությունից, այն աստիճան որ մի կիրակի, երբ Սուրբ Հակոբի Բարեկենդանն էր՝ պահքի շաբաթից առաջ, նա, գինովցած և անմտաբար, թույլ տվեց իր 500 ԶԻՆՅԱԼՆԵՐԻՆ յուրաքանչյուրն գնալ իր գյուղը ու ուտել-խմելով վայելել այդ սրբի օրվա տոնակատարությունը: Էմինը խիստ դեմ էր դրան և ասաց. «Ձեր այդ անխոհեմ արարքը, հավատացած եղեք, վատ հետևանքներ է ունենալու: Եթե թշնամին գա և ընդամենը մեկ ու կես օրվա հեռավարության վրա լինի, ի՞նչ ենք անելու այդ ժամանակ»: Առաջնորդի պատասխանը նույնն էր. «Անհոգ կացեք», ինչից հետո նա ծառաներին հրամայեց այդ գիշեր ևս կերուխում կազմակերպել:

Էմինին ատելի էր դրա անուն իսկ և նա, տանն ընթրելուց հետո, քուն մտավ։ Էմինի անգիտությամբ՝ առավոտյան ժամը մեկի մոտ առաջնորդը բարեբախտաբար ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆ ՍՏԱՑԱՎ ԳՅԱՆՋԱՅԻ ՄԻ ՀԱՅԻՑ, որն ինչ-որ անձնական գործով մեկ այլ հայի հետ եկել էր Գետաշենից: Բանից անտեղյակ՝ նրանք ճանապարհին խառնվել էին Գյանջայի զորքին, որի հրամանատարն էր Մուհամմեդ-Հասան խանը (Գանձակի խանության ապագա խան, Շահվերդիի որդի Մուհամմեդ-Հասանը – Մ.Հ.), և այդ հայի ընկերը բռնվել էր: Ինքը, սակայն, ավելի ճարպիկ գտնվելով, խույս էր տվել և գույժը բերել էր առաջնորդին` ասելով. «Երեկ Գյանջայում լուր տարածվեց, թե լեզգիների մի ավազակախումբ կտրել, անցել է քաղաքից արևելք մոտ վեց մղոն հեռավորության վրա գտնվող Կուր գետը: Կեսօրից հետո Մուհամմեդ-Հասան խանն իր զորքով գնաց ընդառաջ, որպես նրա հետ միասին կռվի բռնվի: Մարդու մտքով ամենևին չէր անցնում, որ նրա այդ արշավանքը ԽՈՐԱՄԱՆԿՈՒՄ ԷՐ, որպեսզի քրիստոնյաները անհոգ լինեն ու հանգստան՝ առանց տեղեկություն տարածելու: Անցյալ գիշեր ժամը տասի մոտ ես և մեկ այլ հայ դուրս եկանք Գյանջայից ու ճանապարհի կեսին՝ արևելքում, ձիավորների մի մեծ խումբ տեսանք: Մեզ նկատելով՝ նրանց սլացան մեր կողմը և ուղեկցիս բռնեցին, իսկ ես փախա: Շատ մութ էր, և նրանք չկարողացան ինձ տեսնել ու գտնել, քանի որ ձիավորները պարտավոր էի առաջ չանցնել հետևականներից: Ես ամբողջ ճանապարհը վազել եմ, որ մինչև նրանց գալը ձեզ լուր տամ և զգոն ու պատրաստ լինեք»։

Առաջնորդն ընդամենը 40 մարդ ուներ՝ իր ԹԻԿՆԱԶՈՐԻ ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐ Աղա բեկի հետ միասին: Շատ շփոթված և չիմանալով ինչ անել՝ նա ամաչեց, որ չի լսել Էմինի խորհուրդը և, քաղաքավարությունից դրդված, մարդ չուղարկեց նրանց արթնացնելու: Նա չորս անհավասար խմբի բաժանեց իր մարդկանց: 5 հոգի, իր և իր որդի Բեգլարի հետ միասին, կանգեցին մի մեծ ժայռի հետևում՝ այն բլրի գագաթի մեջտեղում, որի տակ գտնվում էր Գետաշենը: Երկրորդ խումբը բաղկացած էր 12 հոգուց, երրորդը` 13։ Նա նրանց առանձնին-առանձին տեղադրեց երկու հովիտների մուտքի մոտ՝ գյուղի աջ ու ձախ կողմերում։ Դրանք երկու բազուկի նման իջնում, հասնում էին գետին՝ համարյա կիսաշրջան կազմելով։ Նպատակն էր՝ արգելք լինել թշնամուն, որ պետք է գար այդ ճանապարհով։ Այսպես նա տեղակայեց իր քիչ մարդկանց և կանգնած սպասում էր թշնամուն:

Մուհամմեդ-Հասան խանը, որ լուսաբացից երկու ժամ առաջ 2.000 ղզլբաշներով, 2.000 հետիոտն մահմեդականներով և Գյանջայի 500 հայերով եկել ու գրավել էր գյուղի գլխավերևում գտնվող վերոհիշյալ հողապատնեշը, տեսնելով, որ երկու հարմար անցումները հսկվում են, իր մարդկանց հրամայեց ՀԱՄԱԶԱՐԿԵՐ ՏԱԼ ԳՅՈՒՂԻ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՄԲ՝ ԲՆԱԿԻՉՆԵՐԻՆ ԱՀԱԲԵԿԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ։ Խանը հետախուզությամբ նախապես պարզել էր Յուսուփի հիմար ծրագիրը, որ նրա մարդիկ պետք է գնային արձակուրդի, և կասկածված չուներ, որ հաջողելու է։ Նա համոզված էր, որ նվաճելու է այդ տեղը, քանզի Գետաշենի հայերն էլ մյուս կողմից, իրենց ԴԱՎԱՃԱՆ ԳՅՈՒՂԱՊԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆԻ ՀԵՏ ՄԻԱՍԻՆ, հպատակ էին նրան և տեղում պետքի օգնեին՝ իրականացնելու իր ստոր ծրագրերը։ Հարությունը, սակայն, որ, նախանձելով Յուսուփի զորությանը, քաջալերել էր խանին արշավանքը ձեռնարկելու, հենց այդ գիշեր կալանավորվեց: Նա իսկապես չգիտեր իր տիրոջ սատանայական մտադրությունը, որ խանը եկել էր ոչ միայն ստրկացնելու Յուսուփի տոհմը, այլև՝ ԹԱԹԱՐՆԵՐԻՆ ՈՒ ԼԵԶԳԻՆԵՐԻՆ ՎԱՃԱՌԵԼՈՒ ՆՐԱՆ ՈՒ ԻՐ 12 ՄՅՈՒՍ ԳՅՈՒՂԵՐԸ, այնպես որ, գերիները դառնալու են 18.000 հոգի։

Այդ ահավոր պահին բազմահազար կրակոցները, մահմեդականների հանած մեծ աղմուկը, երբ գոռում էին. «Ալլահ, Ալլահ», անկողնուց վեր ցատկող քրիստոնյաների և նրանց անօգնական ընտանիքների ու անմեղ երեխաների լացուկոցն արթնացրին Էմինին, բայց նա բոլորովին չզարմացավ իրարանցումից: Հենց որ տնից դուրս եկավ, տեսավ, թե ինչ վիճակում են այդ խեղճ արարածներն և ինչ դժվար կացության մեջ է առաջնորդը՝ իր որդու ու 5 հոգու հետ կծկված ժայռի հետևում և պատրաստ փախչելու: Էմինը ձայնը տվեց նրանց՝ ասելով. «Առաջնորդ, տեսնում եմ, որ ուզում ես սրընթաց գործածել: ԹՈՂ ՔՈ ՁԻՆ ԳՆԱ, հեծնելու ժամանակը չէ, քանի որ տեղանքը խստորեն զառիթափ է` քառատրոփ ընթանալու կամ սուրը ձեռնքին թշնամու վրա հարձակվելու համար»: Նա հասկացավ Էմինի խոսքերի իմաստը, ձիու սանձը բաց թողեց, որ գնա, և շատ շփոթված հարցրեց նրան, թե ի՞նչ անեն: Էմինն ասաց. «Ձեր գործին կացեք, համբերությամբ դիմացեք և, երբ Աստծո օգնությամբ ավարտեք օրվա գործը, կրկին գինի կխմեք»։

Այդ ընթացում Էմինը տեսավ 12 լեռնցու ցած իջնելիս և նրանք ազնվորեն ասացին, որ պատրաստվում են փախչել: Ապա զայրացած ավելացրին. «Սատանան տանի մեր առաջնորդին, որ չլսեց Ձեր խորհուրդը և իրեն գցեց այս փորձանքի մեջ: Ի՞նչ կարող են այսքան քիչ ձեռքերն անել բազմահազարների դեմ, որ լցվում են հեղեղի պես՝ պատրաստ բոլորիս ջրահեղձ անելու»։ Էմինն ասաց. «ԱՄՈԹ Է ՓԱԽՉԵԼԸ: ԿԱՐՈ՞Ղ ԵՔ ՀԱՆԴՈՒՐԺԵԼ, ՈՐ ՄԱՀՄԵԴԱԿԱՆՆԵՐԸ ԲՌՆԱԲԱՐԵՆ ՁԵՐ ԿԱՆԱՆՑ: Կարո՞ղ եք հանգիստ խղճով ապրել՝ լսելով, որ ձեր անմեղ երեխաները գերեվարվել են և անասունի պես վաճառվել անհավատներին: Ես, որ նման սրտամաշ պատճառներ չունեմ, պատրաստ եմ կամավոր մեռնել և կյանքս զոհել տղամարդու ու իսկական քրիստոնյայի պես»: Նրան ասացին. «Դուք երևի ոգևորված եք ինչ-որ հրաշքով: Ասեք, մենք էլ իմանանք և կանգնենք ձեր կողքին»: Էմինն այնքան խելք ունեն, որ ասաց. «Այո, կես ժամ առաջ ես կանչեցի Սուրբ Հովհաննես Մկրտչին, որը հայտնվեց ինձ իր փրկարար տեսքով և ասաց. «Ելիր, հայտնիր հայերին, որ հաղթանակն իրենցը կլինի, եթե իրենցից թեկուզ 2-3 հոգի դիմադրի: Ես Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչն եմ և կկռվեեմ նրանց համար»։ Հենց որ սա լսեցին, երեսները դարձրին դեպի թշնամին, որը ողջ ընթացքում կրակում, աղմկում և գոռում էր. «Փառք Մուհամմեդին, սուր և հուր գյավուրներին»...

Во второй половине 1771 года вновь активизировался так и не угасший конфликт на территории Карабахского ханства, когда Ибрагим (1763-1806) решил расправиться с простиравшимся на юге Дизакским меликством и Есаи Мелик-Еганяном (1745-1781).
Осень 1771 года - сражение у крепости Тох

Объединённая армия Карабахского ханства под предводительством Ибрагима (ок.10.000), а также меликств Варанды (ок.1.000) под руководством Шахназара Предателя Мелик-Шахназаряна (1749-1792) и Хачена (ок.1.000) под руководством Мирзахана Отступника Гасан-Джалаляна (1755-1771) подошла к армии Дизакского меликства под предводительством Есаи Мелик-Еганяна (ок. 2 500).

I этап - Противник перешёл в наступление, однако армянская армия в упорном бою отбила все его атаки.
II этап - В последующие дни противник предпринял ещё ряд атак, однако не добился никакого результата.
III этап - Армянская армия, воспользовавшись тем, что выпавший накануне сильный дождь со снегом создал тяжёлое положение в лагере противника, внезапной атакой полностью разгромила его.

Победители потеряли около 150 человек, проигравшие - армяне около 100, союзники - 4 000 воинов, при этом Мирзахан был взят в плен и лично казнён Есаи Мелик-Еганяном.

...Весной 1781 года объединённая армия Карабахского ханства (ок. 10.000) под предводительством Ибрагима (1763-1806), а также меликств Варанды (ок. 1.000) под руководством Шахназара Предателя Мелик-Шахназаряна (1749-1792) и Хачена (ок. 1.000) под руководством Алаверди Гасан-Джалаляна (1771-1828) осадила крепость Тох, обороняемую армией Дизакского меликства (ок. 2.000) под предводительством Есаи Мелик-Еганяна (1745-1781), однако не добилась никакого успеха. В очередной раз потерпев неудачу в борьбе против Дизакского меликства, Ибрагим прибег к переговорам, однако и на этот раз ДЕЛО ЗАВЕРШИЛОСЬ ВЕРОЛОМСТВОМ. В результате Есаи Мелик-Еганян, приглашённый в гости в Шуши, весной 1781 года был коварно убит, после чего, как некий компромиссный вариант, в Дизакском меликстве утвердился сын брата Есаи Арама (1744-1745) - Бахтам Мелик-Еганян (1781-1795).

Более или менее успешно, как кажется, окончательно решив дизакскую проблему, Ибрагим с помощью лезгин нанёс удар уже по Мелик-Бегларянам, причём надежду на успех, по-видимому, давало то обстоятельство, что в 1775 году умер Овсеп Храбрый Мелик-Бегларян (1730-1775), а ему наследовал сын - Беглар (1775-1781), который ещё при жизни отца участвовал в военно-административных вопросах и был женат на дочери Шахназара Предателя Мелик-Шахназаряна - Мариам. Однако именно это обстоятельство и сыграло с Бегларом злую шутку, поскольку он СОСТОЯЛ В ЛЮБОВНОЙ СВЯЗИ с женщиной по имени Бала, чего Мариам не могла простить. В результате весной 1781 года, непосредственно накануне нападения лезгин, Мариам убедила телохранителя Беглара по имени Лала убить Балу, а Беглар, узнав о её смерти, отправляясь в бой, пообещал по возвращении найти убийцу и наказать его.

Как следствие, весной 1781 года в сражении на реке Горани (Арцах, гавар Мец Куенк) армия Гюлистанского меликства (ок. 1.000), занявшая прочные оборонительные позиции под предводительством Беглара Мелик-Бегларяна, ОТБРОСИЛА перешедшую в наступление армию Лезгинского ханства (ок. 5.000), однако в ходе боя Лала, выстрелив в спину, убил мелика Мелик-Бегларянов...

Շարունակենք հետևել 1767 թ-ի դեկտեմբերի 14-ին ընթացած ԳԵՏԱՇԵՆԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻՆ՝ ըստ Հովսեփ Էմինի փոխանցման: Նախորդ մասերում՝ Գյուլիստանի մելիքության մելիք Հովսեփ Քաջ Մելիք-Բեգլարյանը (1730-1775) (Էմինի խոսքերոում՝ «Յուսուփ») Հովսեփ Էմինի հետ ՀԵՌԱՑԵԼ ԷՐ ԳԱՆՁԱԿԻՑ և ճամբար զարկել Գետաշենում, սակայն նրա ուղին չընտրած ու տեղում մնացած իր զինակից ընկեր, Ջրաբերդի մելիքության մելիք Հաթամ Մելիք-Իսրայելյանը (1755-1783) մնացել էր Գանձակում: Իր հերթին, Գանձակի խանության հիմնադիր խան Շահվերդին (1747-1758, 1760-1768) սեփական որդու գլխավորությամբ բանակ էր ուղարկել Հովսեփի դեմ և այն արդեն մոտեցել էր Գետաշենին:

Մաս 3 – կարդում ենք և չենք մոռանում, որ նույնիսկ տարիներ անց էլ Հովսեփ Էմինը դեռևս որոշակիորեն նեղացած էր Հովսեփ Քաջ Մելիք-Բեգլարյանից, ընդ որում նա հուշերը գրում է ԵՐՐՈՐԴ ԴԵՄՔՈՎ.

- Եվ ահա շատ հաճելի էր տեսնել այդ ՔԱՋԵՐԻ ՃԻԳԵՐԸ, թե ինչպես բլուրը մագլցեցին, կատաղած առյուծների նման նետվեցին թշնամու սաստիկ կրակի տակ և համարյա շփոթեցրին նրանց: Մի յոթ րոպե թվում էր, թե նրանք կորել են բազմության մեջ, բայց ձախից ու աջից եկան դիրքեր պահողները, ինչպես նաև առաջնորդն էլ իր որդու և 5 մարդկանց հետ ՆՈՒՅՆՊԻՍԻ ՔԱՋՈՒԹՅԱՄԲ ՀԵՏևԵՑԻՆ ԱՅԴ ՕՐԻՆԱԿԻՆ: Նրանք մերկացրին իրենց սպանած առաջին պարսիկին, գլխատեցին և, սիրտը հանելով, գետը թաթախեցին: Սա ՍՆՈՏԻԱՊԱՇՏԱԿԱՆ ԱՐԱՐՔ ԷՐ, որին նրանք շատ էին հավատում, իբր դրանով խուճապ էին առաջացնում թշնամու ողջ զորքում: Իրոք, այդպես էլ եղավ և նրանք փախուստի դիմեցին: Այս կռվի բովում ՔԱՋ ՀԱՅԵՐԸ 3 ԳԼՈՒԽԻ ԿՏՐԵՑԻՆ ՈՒ 100 ՁԻ ՍՊԱՆԵՑԻՆ: Նրան գլուխները բերեցին և գցեցին Էմինի առջև՝ հարցնելով, թե արդյո՞ք անգլիացիները, որոնց նա գովել էր, կարող են իրենցից պես լավ կռվել:

Պարսիկներն, իրոք, այնպիս խուճապի էին մատնվել, որ հայերը վայրենի քաջությամբ լցվեցին: Նրանցից երկուսը, առանց հրազենի կամ սրի դիմելու, վազեցին դեպի թշնամին, ԵՐԿՈՒ ՊԱՐՍԻԿԻ ՎԶԻՑ ԲՌՆԵՑԻՆ և ԲԵՐԵՑԻՆ ԱՌԱՋՆՈՐԴԻ ՄՈՏ: Երբ թշնամին կորցրեց տարածքը, ուր մինչ այդ դիրք էր պահում, Բալլահ Մուհամմեդը, որ երկրորդն էր հրամանատարից հետո, հեծավ մի շատ լավ ձի և թուրը ձեռքին վերամիավորեց մասնատված զորքի մի մեծ հատված, քանի որ տեսել էր հայերի փոքր թիվը: Ոմանց նա քաջալերում էր, ուրիշներին էլ՝ նախատում մի լեզվով, որ վայել է բոլոր մահմեդական ազգերին: Հետո, նրանց գլուխն անցնելով, նա շատ դանդաղ վերադարձավ և կանգնեց հայերից 60 յարդ հեռավորության վրա: Դրանից հետո նա սկսեց ՎԻՐԱՎՈՐԵԼ ԱՌԱՋՆՈՐԴ ՅՈՒՍՈՒՓԻՆ և կատաղի կերպով սպառնել՝ ասելով, որ կես ժամվա ընթացքում նա իր ցեղի ձեռքում է հայտնվելու, ապա ինքը Մուրթազա Ալիի սրով սպանելու է բոլոր կռվող տղամարդկանց, ՆՐԱՆՑ ԱՉՔԻ ԱՌԱՋ ԲՌՆԱԲԱՐԵԼՈՒ Է ԻՐԵՆՑ ԿԱՆԱՆՑ, իսկ գերիներին էլ վաճառելու է լեզգիների։ Նա ավելացրեց, թե անցյալ գիշեր երազ է տեսել, թե ինչպես է զվարճանում ամուսնացած երիտասարդ հայուհիների հետ, իսկ կույսերին էլ մեծ մարգարե Մուհամմեդն ուղեկցում է իր հարեմը։ Այս ճառը բավական էր՝ Աստծուն և մարդուն համբերությունից հանելու համար։

Դա ստիպեց առաջնորդին խիստ զայրացած իր շուրջը նայել։ Նա շտապ հրամայեց իր յուզբաշի կամ հարյուրապետ Աղա բեգին կրակ բացել Բալլահ Մուհամմեդի վրա, բայց այդ խիզախ հայը, հրացանով նշան բռնելու փոխարեն, գրպանից հանեց քթախոտով մի մեծ կաշվե պարկ, որի կապը մեկուկես բարդ երկարություն ուներ, կատարյալ հանգստությամբ բացեց այն, առաջարկեց իր հրամանատարին և ասաց։ «Պարոն, համբերությունը մի կորցրեք, մի պտղունց վերցրեք: ԲԱԼԼԱՀ ՄՈՒՀԱՄՄԵԴԻ ԶԱԶՐԵԼԻ ԽՈՍՔԵՐԸ ԿՈՏՐԵԼՈՒ ԵՆ ՆՐԱ և ԻՐ ՎԱԽԿՈՏ ՊԱՐՍԻԿՆԵՐԻ ՎԶԵՐԸ»: Հետո, քթախոտն առաջարկելով Էմինին, ասաց։ «Հուսով եմ, պարոն, Դուք ևս իմ տիրոջ պես չեք վախենում։ Նա չի վերցնում ոչ մի պտղունց քթախոտ, թեև շատ է սիրում»։ Էմինը վերցրեց և ասաց։ «Իմ քաջ հայրենակից, իմ ծնվելուց հետո մայրս ինձ կաթ չէր տա, եթե մտածեր, որ երբևէ կվախենամ»։ Նա պատասխանեց։ «Դուք այն մարդն եք, որ մեզ պետք եք», ինչից հետո զենքն ուղղեց պարսիկի վրա: Փակաղակի չխկոցի պահին Բալլահ Մուհամմեդը ձին արագ շրջվեց՝ տիրոջ մարմինը ձախ թեքելով, և գնդակը հետևից դիպավ նրան՝ ԳԼԽԻՎԱՅՐ ԳԵՏՆԻՆ ՏԱՊԱԼԵԼՈՎ:

Քաջարի զինվորները, տեսնելով իրենց հրամանատարի ճակատագիրը, զենքերը գցեցին և ցիրուցան հոտի պես փախուստի դիմեցին: Նրա ծառաները մեծ դժվարությամբ տարան տիրոջ դիակը և հաղթանակը կատարյալ դարձավ: Թշնամու կողմից 40 գլուխ էր կտրվել, սպանվել էր 50 լավ ձի, իսկ 500 հոգի էլ վիրավորվել էր, ընդ որում դրանցից 300-ը մի քանի օրից մեռան իրենց տներում: Հայկական կողմի կորուստն ընդամենենը 4 հոգի էր:

Թշնամուն մոտ երկու մղոն կրկնակոխ հետապնդելուց հետո Էմինը ճիշտ համարեց հայերին հետ կանչել: Նրանք ՆԱՀԱՆՋԵՑԻՆ ԴԵՊԻ ԳԵՏԱՇԵՆ, ակնկալելով ճանապարհին հավաքել թշնամու գցած զենքերը և բեռների մի մասը, սակայն ոչինչ չէր մնացել, քանի որ ՀԱՅ ԿԱՆԱՅՔ, ԱՌԻԹԻՑ ՕԳՏՎԵԼՈՎ, ԱՄԵՆ ԻՆՉ ՀԱՎԱՔԵԼ-ՏԱՐԵԼ ՈՒ ԹԱՔՑՐԵԼ ԷԻՆ ԱՅՆՊԵՍ, ՈՐ ՀՆԱՐԱՎՈՐ ՉԷՐ ԳՏՆԵԼ, ընդ որում նրանք ոչ էլ պատրաստվում էին իրենց ընչաքաղց առաջնորդին խոստովանել ճշմարտությունը։ Վերջինս ամեն ինչ արեց գոնե մի որոշ մասը ստանալու համար, բայց՝ ապարդյուն: Էմինը զարմացրել էր՝ տեսնելով, թե ինչ ՀԱՄԱՌ և ՎՃՌԱԿԱՆ ԵՆ ՆՐԱՆՔ, որ չեն գայթակղվում առաջնորդի քծնական խոստումներով: Վերջինս մեկ առ մեկ հարցնում էր նրանց և ամեն մեկին վստահեցնում, որ իր ավարը չի խլի, եթե նա մատնի մյուսներին, սակայն միայն մեկ պատասխան էր հնչում. «Պարոն, մենք ոչինչ չգիտենք, ոչ էլ էլ որևէ մեկին կմատնենք»։ Երբ Էմինը կանչեց նրանց իր բնակարանը, սակայն, նրանք այնպես էին նրան վստահում, որ ճշմարտության խոսքը խոստովանեցին և շատ լավ պատճառաբանեցին իրենց վարմունքը՝ ասելով. «Երբ մեր որդիները մեծանան և տղամարդ դառնան, առաջնորդը, որը հեթանոսից լավը չէ, ԶԵՆՔ Է ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ և ՆՐԱՆՔ ՍՏԻՊՎԱԾ ԵՆ ԼԻՆԵԼՈՒ ԴԱ ԳՆԵԼ ԻՐԵՆՑ ՓՈՂՈՎ: Եթե կարողանան գումար հայթհայթել՝ լավ, իսկ եթե ոչ, նա նրանց ծեծելու է համարյա սպանելու աստիճանի: Ահա թե ինչու մենք ստիպված ճշմարտությունը թաքցնում ենք, որպեսզի փրկենք մեր ջահելներին առաջնորդի ճնշումից և բռնակալությունից: Կռվի սկզբում մենք նրան տեսանք համարյա ահաբեկված և այն էր` նա ձին կհեծներ ու կփախչեր` մեզ ավար թողելով մահմեդականներին: Աստված գիտե` ինչ կպատահեր մեզ՝ խեղճերիս, հետ, եթե Դուք այստեղ չլինեիք, բայց նախախնամությունը Ձեզ էր ուղարկել` փրկելու մեզ շարունակ կործանվելուց՝ ինչպես մարմնով, այնպես էլ հոգով»:

Ապա նրանք աղիողորմ լալիս և ասում էին. «Թող Աստված երկնքում՝ պահի ու պաշտպանի Ձեզ: Ուշադրություն մի դարձրեք մեր խոսքերին»: Հետո գնացին իրենց տները: Այս դեպքն Էմինը մինչև հիմա ոչ մեկին չէր պատմել: Երբ ենթադրվեց, թե մարտն ավարտվել է, բոլոր զինյալ հայերը վազեցին և համբուրեցին Էմինի ձեռքը՝ շնորհակալություն հայտնելով նրա պահվածքի համար ու հանդուգն կերպով մի քանի ծաղրական բառեր թույլ տալով Յուսուփի վախկոտության առթիվ, ընդ որում` նրա ներկայությամբ: Հաջորդ օրվա ցերեկը թշնամին, դարձյալ Մուհամմեդ-Հասան խանի գլխավորությամբ, թարմ ուժերով, որոնք ուղարկել էր նրա հայր Շահվերդի խանը, ՄԻ ՔԱՆԻ ԴԱՇՏԱՅԻՆ ԹՆԴԱՆՈԹՈՎ և ՈՒՂՏԵՐԻ ՎՐԱ ԲԱՐՁՐԱՑՎԱԾ ՇՐՋԱՆԱԴԱՐՁ ՀՐԱԶԵՆՈՎ, կանոնավոր շարքերով կրկին եկավ Գետաշենի կողմից: Նրանք դիրք գրավեցին մի բլրի վրա՝ գերեզմանոցի արևելյան կողմից կարճ թնդանոթազարկի հեռավորության վրա։ Բացակայող 500 հայերը նախորդ օրը վերադարձրել են իրենց գյուղերից և հսկա քարերից պատնեշ էին կառուցել, որը կպաշտպաներ իրենց, եթե գիշերը անակնկալ հարձակում լիներ...

1767 թ-ի դեկտեմբերի 14-ի ԳԵՏԱՇԵՆԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻ շարունակությունը ըստ Հովսեփ Էմինի փոխանցման: Նախորդ մասերում՝ Գյուլիստանի մելիքության մելիք Հովսեփ Քաջ Մելիք-Բեգլարյանը (1730-1775) (Էմինի խոսքերոում՝ «Յուսուփ») Հովսեփ Էմինի հետ ԹՈՂԵԼ ԷՐ ԳԱՆՁԱԿԸ և հաստավել էր Գետաշենում: Իր զինակից ընկեր, Ջրաբերդի մելիքության մելիք Հաթամ Մելիք-Իսրայելյանը (1755-1783) մնացել էր Գանձակում: Իր հերթին, Գանձակի խանության հիմնադիր խան Շահվերդին (1747-1758, 1760-1768) սեփական որդու գլխավորությամբ բանակ էր ուղարկել Հովսեփի դեմ և հայերն արդեն հետ էին մղել մի քանի գրոհներ:

Մաս 4 – կարդում ենք և չենք մոռանում, որ նույնիսկ տարիներ անց էլ Հովսեփ Էմինը որոշակիորեն վիրավորված էր Հովսեփ Քաջ Մելիք-Բեգլարյանից, ընդ որում նա հուշերը գրում է ԵՐՐՈՐԴ ԴԵՄՔՈՎ.

- Թշնամին մի քանի անկանոն կրակոց արձակեց և միաժամանակ, վախեցնելու նկատակով, մեծ աղմուկ բարձրացրեց, բայց դա արդյունք չտվեց, իսկ ՔԱՋ ՀԱՅԵՐՆ ԷԼ, ՊԱՏԱՍԽԱՆ ԿՐԱԿ ԲԱՑԵԼՈՒ ՓՈԽԱՐԵՆ, ԾԻԾԱՂԵՑԻՆ ՆՐԱՆՑ ՎՐԱ։ Գիշերը մոտենում էր և ժամը տասներկուսի մոտ Էմինն առաջնորդ Յուսուփին առաջարկեց թշնամուն հանկարծակիի բերելու ծրագիր։ Մարդիկ պատրաստ էին գրոհի և դա հեշտ իրականացված կլիներ, եթե Յուսուփը համաձայներ, բայց նա մի քանի դատարկ պատճառ բերեց, շնորհակալություն հայտնեց Էմինին պատրաստակամության և վճռականության համար ու ասաց։ «Եթե այնպես պատահի, որ Ջրաբերդի առաջնորդ մելիք Հաթամը Մուհամմեդ-Հասան խանի հետ լինի, շատ հավանական է, որ ՆԱ ՏՈՒԺԻ ՄԵՐ ՄԱՐԴԿԱՆՑԻՑ, ուստի այժմ մեր միջև եղած բարեկամությունը կարող է վերածվել մշտական թշնամանքի, իսկ մեր թշնամիներն ամենևին էլ չեն ցավի դրա համար: Չնայած Շահվերդին՝ Մուհամմեդ-Հասան խանի հայրը, փայփայում և կաշառում է Հաթամին, վերջինս այնամենայնիվ սրտի խորքում ՄԵՐ ԲԱՐԵԿԱՄՆ Է ՈՒ ԵՂԲԱՅՐԸ»։ Էմինն ասաց. «Եթե նա խանի հետ լիներ, ապա կգար Ձեր տեսության, չէ՞ որ Ձեր ու թշնամու միջով հեռավորությունը շատ փոքր է»։ Եվ իրոք, բարձր խոսելիս երկու բանակները այդ փոքր հովտում լսում են միմյանց:

Ոչ մի հորդոր, սակայն, չկարողացավ համոզել Յուսուփին զիջել: Այն մի փոքր քաջությունը, որ լավ գինու շնորհիվ նա ուներ առավոտյան, հոդս էր ցնդել նրա գլխից։ Յուսուփի վախվորած պահվածքը ԶԱՐՄԱՑՐԵԼ ԷՐ ՆՐԱՆ ՄԱՐԴԿԱՆՑ և ՔԱՄԱՀՐԱՆՔ ԷՐ ԱՌԱՋԱՑՐԵԼ, ուստի նրանք ասացին. «Մեր առաջնորդն ԱՄԵՆԱԽԻԶԱԽ ՄԱՐԴՆ ԷՐ ԵՐԿՐՈՒՄ, որ իր ձեռքով տարբեր կռիվներում ամենաքիչը 400 մահմեդական է սպանել, բայց նա բոլորովին փոխվել է և նույն մարդը չէ, որին նախկինում տեսել ենք»։ Էմինը սփոփեց նրանց՝ ասելով. «Մի անհանգստացեք, իմ խիզախ հայրենակիցներ, նա կվերագտնի իր ոգին: Քաջությունն ախորժակի նման բան է, մերթ կա, մերթ՝ ոչ: Ես իմ ճամփորդությունների ժամանակ տեսել եմ այդպիսի մի քանի դեպք, անգամ Ֆրանկստանում՝ սպաների և զինվորների միջավայրում: Մարդիկ մերթ կարող է առյուծների դեմ կանգնել, երբ քաջությունը կա, մերթ էլ՝ վախենալ շան հաչոցից: Ովքեր խելոք ու փորձառու են, չպետք է այնքան անխոհեմ լինեն, որ բացառապես մեղադրեն նրան, այլ՝ պետք է պահեն նրա հանդեպ հարգանքը: Խնդրում եմ, այդքան մի շտապեք փոխել ձեր կարծիքը ձեր ազնիվ առաջնորդի մասին, որ քսան տարի պաշտպանել է ձեր ընտանիքները և պահել ձեր ցեղը»։ Նրանք պատասխանեցին. «Աստված երկնքում թող ձեզ օրհնի։ Ձեր բերած պատճառները համոզիչ են, բայց չենք կարող չփնովել այն քաջությունը, որն այս ճակատագրական պահին լքել է մեր առաջնորդին, երբ նա անգամ չի ուզում թույլ տալ, որ Դուք ղեկավարեք այս գործը»։

Ողջ գիշեր Էմինը շարունակեց համոզել ու սփոփել նրանց, սակայն ԾԱԳՈՒՄՈՎ ԵՐԵՎԱՆՑԻ ՈՄՆ ԷՅՎԱԶ, որ ծառայում էր առաջնորդին՝ մի շատ ստոր մարդ, մազ էր մնում, որ փչացներ ամեն ինչ և ի չիք դարձներ Էմինի անասելի ջանքերը՝ Յուսուպի չարաբաստիկ պահվածքի հետևանքով մարդկանց դասալքութից հետ պահելու համար: Ահա ուրեմն, այս մարդը շատ խորը հոգոց հանեց, կարծես՝ իր չար սրտից, և, ծանր տնքալով ու տխուր ձայնով, ասաց. «Մեծ պարոն և իմ սիրելի եղբայրներ, 13 երկար տարի է անցնել, ինչ մենք զենք ենք կրում և երբեք հանգիստ չենք ունենում: Միշտ կռվի և նեղությունների մեջ ենք եղել՝ առանց շունչ քաշելու»: Նրա վախկոտ ճառը մարդկանց այնպես մտքափոխեց, որ սկսեցին փսփսալ և մոտ հինգ րոպեից պատրաստվեցին հեռանալ։ Տեսնելով նրանց վիճակը` Էմինը սարսափելի աղմուկ բարձրացրեց, ԶԱՅՐԱՑԱԾ ԱՆՊԱՏՎԵՑ ԷՅՎԱԶԻՆ և ՀԱՆԴԻՄԱՆԵՑ ՆՐԱՆ` ասելով. «Բնությունը երբեք որևէ մարդու չի պարգևել միջակ երկու օրհնանք՝ իր ցանկասիրական հաճույքները վայելելու և փառքի հասնելու համար: Դու կեղտոտ բիծ ես այս քաջերի մեջ: Թուրք Քորօղլին իր հերոսական երգերում իր մարդկանց կռվից առաջ սովորաբար ասում էր. «Լակա օգուրմասեն մեյդանա ջունդան բասդան գուիչան գյունյդեր», այսինքն՝ թող այս մարտադաշտում չհայտնվի ոչ մի սև բիծ կամ վախկոտ, այլ՝ միայն նա մնա, ով մոռացել է իր կյանքն ու գլուխը»։

Էմինը նրանց համար կրկնում էր այս տեղը, շատ բարձր երգելով, և նրանք, փախչելու փոխարեն, ՍԿՍԵՑԻՆ ԻՐԵՆՑ ԲԵՂԵՐԸ ՈԼՈՐԵԼ ՈՒ, ՎԱԳՐԵՐԻ ՊԵՍ ՄՌՆՉԱԼՈՎ, ՔԻՉ ԷՐ ՄՆՈՒՄ ՎԵՐՋ ՏԱՅԻՆ ԽԵՂՃ ԷՅՎԱԶԻ ԿՅԱՆՔԻՆ, եթե Էմինը դա չկանխեր: Նրանք բոլորն ասում էին. «Դու այն մարդն ես, որ կփրկի մեզ»։ Յուսուփը նույնպես հաճոյախոսեց Էմինին` ասելով. «Քեզ Աստված է ուղարկել մեր մասին հոգալու: Ի՞նչ վիճակում կհայտնվեինք, եթե դու այստեղ չլինեիր»։

Այսպես նրանք անցկացրին ողջ գիշերը, իսկ վաղ առավոտյան տեսան մելիք Հաթամին և մի 6 հեծյալ, որոնք գնացին Մուհամմեդ-Հասան խանի ճամբարը, նրա վրանի մոտ ձիերից իջան ու ներս մտան: Քիչ հետո Հաթամն ու Գյանջայի Հովհաննես կաթողիկոսը Հասանի երկու սպայի ուղեկցությամբ եկան Յուսուփի ճամբարը` խաղաղության շուրջ բանակցելու համար: Նրանց պահանջն էր, որ Յուսուփը վերադառնա Շամխոր՝ Գյանջայից հյուսիս-արևմուտք, և դառնա Հասանի հոր` Շահվերդի խանի, հպատակը, ինչպես նախկինում էր: Յուսուփը ծիծաղեց և ասաց. «ԵՐԵԿ ՄԵՆՔ ԸՆԴԱՄԵՆԸ 40 ՀՈԳԻ ԷԻՆՔ, ՍԱԿԱՅՆ ԱՆՁԱՏՈՒՐ ՉԵՂԱՆՔ: ԱՅՍՕՐ 500 ՀՈԳԱՆՈՑ ԶՈՐՔ ՈՒՆԵՆՔ: Մուհամմեդ-Հասան խանը սխալվում է, իսկ նրա սպառնալից հրետանին բոլորովին արդյունավետ չի լինելու: Ընդհակառակը, Աստծո օգնությամբ այն երկու ժամից այն մերը կլինի: Դու՝ Հաթամ, ագահությունից դրդված և այդ ստախուս մահմեդականից կաշառված, համոզում ես ինձ գնալ նրա մոտ ու ենթարկվել նրա սատանայական իշխանությանը, բայց նրա չար նպատակն է այն, որ նախ իմ վերջը տա, իսկ հետո էլ գայլի պես հարձակվի քեզ վրա: Նրա նվերները քո սնդուկում են, ԲԱՅՑ ՄԻ ԳԵՂԵՑԻԿ ՕՐ ՍՏԻՊՎԱԾ ԿԼԻՆԵՍ ԴՐԱՆՔ ՎԵՐԱԴԱՐՁՆԵԼ, ԵՐԲ ԿԴԱՌՆԱՍ ՆՐԱ ԴԱՎԱՃԱՆՈՒԹՅԱՆ ԶՈՀԸ: Ինչ վերաբերում է քո հավատարմությանը նրան, ապա դա սոսկ սիրահարություն է և քո սրտում բարի նկատակներ կան: Երանի թե իմանայինք, որ դու նրա հետ չէիր անցյալ գիշեր: Կհետևինք Էմինի խորհրդին և դա մեզ կզրկեր նրա ամբարտավան ուղերձը լսելու նեղությունից, ուստի, խնդրում եմ, բարի եղիր հեռանալ այդ մարդուց, որպեսզի մենք երկրորդ անգամ մեր բախտը փորձենք նրա հետ»: Հաթամն ասաց. «Անհնար է: Ես մահմեդական չեմ և երդվել եմ Սուրբ Գրքի վրա՝ կամ հասնել ձեր և Մուհամմեդ-Հասանի միջև համաձայնության, կամ վերադառնալ նրա մոտ իբրև բարեկամ: Որքան հասկանում եմ, Մուհամմեդ-Հասանն արդեն իսկ սաստիկ վախեցած է երեկ կատարածից և ամբողջ գիշեր հանգիստ չի ունեցել: Նա իմ հետևից երեք անգամ մարդ ուղարկեց՝ խնդրելով իր մոտ գալ»...