milhistory.net

*

Ամառային շոգից շնչասպառ լինող Արմավիրը մի քանի օր էր արդեն, որ նմանվել էր իսկական մի մեղվանոցի: Պատճառն այն էր, որ Հայոց թագավորության արքա Անուշավան Սոսանվերի կողմից հրավիրվել էր Հայոց Ավագների ժողով: Արդյունքում Արմավիրում էին հավաքվել առաջնորդներ Հայոց թագավորության տիրապետության տակ գտնվող բոլոր տարածքներից: Այստեղ էին բոլորը, սկսած նահանգապետ իշխաններից, որոնցից յուրաքանչյուրի իշխանությունը տարածվում էր իսկական թագավորության հավասար մի տարածքի վրա, վերջացրած քաղաքային ու գյուղական ավագանու ներկայացուցիչներով: Իսկ նման հավաքը իրոք որ իմաստ ուներ, քանի որ օրակարգում դրված էր խիստ կարևոր մի հարց: Մենեսի հետ խոսելիս ես մանրամասների մեջ շատ չմտա, քանի որ ամեն դեպքում ես գործ ունեին մեր հնարավոր հակառակորդ պետության ներկայացուցչի հետ, բայց իրականում ինձ հայտնի էր, թե ինչ է քննարկվելու Ավագների ժողովում:

“Բաբելոնն արդեն չկա, ուսուցիչ, Միջագետքը ընկել է Հայոց թագավորության տիրապետության տակ և Անուշավանը նոր նվաճումներ է տենչում”,- այսպես բնորոշեց իր մեծ եղբոր և Հայոց արքայի տրամադրությունը Հայոմարտը [1], որը սրանից մի քանի օր առաջ հյուր էր եկել ինձ մոտ` գրադարան: Շիկահեր ու սպիտակամաշկ, հաղթանդամ կառուցվածքով և բարձր հասակով աչքի ընկնող այդ երիտասարդը միաժամանակ նաև կենդանի մեծ խելքի ու լայն մտահորիզոնի տեր մի անձնավորություն էր, որը հաճախ էր ժամեր անցկացնում արքայական գրադարանում` ուսումնասիրելով աստղագիտության, անասնապահության, դարբնության, դերձակության, ինչպես նաև ոռոգման համակարգերի կիրառության նրբությունները: Հայոմարտը այդ ամենն ասաց կարծես թե իմիջայլոց, բայց այն ժամանակ ես զգացի, թե Արմավիրի արքայական պալատում այդ գաղափարն ինչ աստիճան խորն է արմատներ ձգել: “Հայկ Նահապետի իշխանությունը կտարածվի հեռունե՜րը”,- աչքերում կրակոտ փայլ շողացնելով ոգևորված պատմեց Հայոմարտը,- “Մենք կհասնենք այնպիսի՜ հեռուներ, որտեղ արիներից և ոչ մեկը դեռևս ոտք չի դրել”: Այդ ժամանակ ես հարմար չգտա Հայոմարտին բացահայտել իմ կարծիքը նվաճումների մասին, թեև եթե նույնիսկ ասեի, գուցե օգուտ էլ չլիներ…

Մենեսի ժամանելու հաջորդ օրը առավոտյան, թողնելով բարեկամիս գրադարանում, ես ուղևորվեցի դեպի Արմավիրի արքայական պալատ ու տեղավորվեցի Ավագների ժողովում շարված նստարանների հարևանությամբ` պատի տակ: Այդ տեղը, որպես ժողովի պատվավոր մասնակցի, ինձ էր տրամադրել դեռևս ներկայիս արքայի պապը` Արա Գեղեցիկը [2]:

Նշանակած ժամին հատուկ իր համար պատրաստված բարձր գահավորակին նստած Անուշավանը Ավագների ժողովը հայտարարեց բացված: Սկզբում քննարկում էին երկրի կառավարման հետ կապված ընթացիկ հարցեր, որոնցից ես լավ տեղյակ չէի, դրա համար էլ լսում էի բավականին ցրված: Բացի այդ ակնհայտ էր, որ մեզ դրա համար չեն հավաքել և առայժմ ընդամենը միայն ֆոն է ստեղծվում հետագա կարևոր թեմաներին անցնելու համար: Այդպես էլ եղավ: Ի վերջո խոսք վերցրեց Անուշավան Սոսանվերը և, կանգնելով իր գահավորակի առաջ, խոսեց.
- Ես կանչել եմ ձեզ ավագների խորհրդի երկրի համար կարևորագույն մի հարց քննարկելու նպատակով,- խոսեց Հայոց արքան,- մենք կոչված ենք լուծելու մեր հարևան երկրների հետ կապված անհարթությունները և վերջնականապես վճռելու մեր երկրների ճակատագրերը: Սակայն մինչև բուն հարցին անցնելը ավելորդ չեմ համարում հիշեցնել վերջին տասնամյակների զարգացումները:

Անուշավանի խրոխտ ձայնը հստակորեն լսվում էր Ավագների ժողովում: Իր խոսքում նա անդրադառնում էր վերջին հարյուրամյակների պատմությանը, պատմում էր հայոց նվաճումների մասին, հիշեցնում Առաջին գերիշխանությունը [3] ու փառաբանում Երկրորդը [4]: Ժողովի մասնակիցների մեծագույն մասը ծանոթ էր այդ ամենին, սակայն իր ամբողջական ու հղկված տեսքով այն գրեթե բոլորն էլ առաջին անգամ էին լսում: Ինձ համար ևս հետաքրքիր էր լսել այդ ամենը, թեև շատ դեպքերում ես ինքս էի հանդես եկել որպես իրադարձությունների ականատես և նույնիսկ անմիջական մասնակից:

_____________________
[1] Հայոմարտ (մ.թ.ա. XVIII դարի վերջ և XVII դարի սկիզբ): Արիական տերության արևելյան տարածքների տիրակալ, որը աստվածացվեց տեղացիների կողմից և որի սերունդները հետագայում իշխեցին Պարսկաստանում: Կայենյանների, Աքեմենյանների և Սասանյանների նախնին:
[2] Արա I Գեղեցիկ (մ.թ.ա. 1769-1743): Հայոց արքա, որը համառ պատերազմներ մղեց Բաբելոնի և Ասորեստանի դեմ ու զոհվեց մարտի դաշտում:
[3] Հայկական առաջին գերիշխանությունը գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. 2200-2109 թվականներին:
[4] Հայկական երկրորդ գերիշխանությունը գոյություն է ունեցել մ.թ.ա. 1813-1757 թվականներին:

Դահլիճում քար լռություն էր տիրում և Անուշավանը անշտապ պատմում էր Արատա-պիզիր գլխավորությամբ սկիզբ առած Առաջին գերիշխանության մասին, այն մասին, թե ինչպես ընտրովի Մեծ քրմերը մահացու հարված հասցրեցին Աքքադի բռնակալին ու ազատեցին Միջագետքի ժողովորդին վերջինիս դաժան տիրապետությունից:
- Նիպպուրի պատերի տակ տեղի ունեցած ճակատամարտը ավարտվեց թշնամու ջախջախումով, իսկ Նարամ-Սուենն էլ սպանվեց հենց այդ ժամանակ,- շարունակեց արքան,- սակայն դեռևս բարեմտորեն տրամադրված Արատա-պիզիրը կիսատ թողեց գործը, քանի որ չհետապնդեց թշնամուն մինչև իր որջի խորքերը և չճզմեց նրան: Նարամ-Սուենի որդի Շարկալաշիրի գլխավորությամբ գործող Անապատի որդիները հավաքվեցին Միջագետքի հարավում ու դրանից մեկ կամ երկու տասնամյակ անց հաջողացրին նույնիսկ երկու անգամ էլ պարտության մատնել մեր սահմանապահ բանակներին [1]: Ի վերջո բանը հասավ նրան, որ կրկին արշավի դուրս եկած մեր հիմնական ուժերը վերջնականապես ոչնչացրեցին Միջագետքում բույն դրած Անապատի որդիների իշխանության նույնիսկ մնացորդները: Շարկալաշիրը զոհվեց մարտում, իսկ Միջագետքում վերջնականապես խաղաղություն հաստատվեց: Սկսվեց մեր հարավցի հարևանների բարգավաճումը:

Անուշավանը հատկապես շեշտեց, որ Առաջին գերիշխանությունը ազատագրեց Միջագետքի ժողովուրդներին բռնապետությունից ու վերականգնեց հին կարգերը, սակայն որպես ազատարար հայտնված մեր թագավորությունը չդարձավ բռնությամբ տիրող: Ու թեև Միջագետքը ենթարկվում էր մեզ և հարկ էր վճարում, սակայն այն ձեռք բերեց տեղական բնակչության կողմից ընտրվող կառավարիչների կողմից իրականացվող լայն ինքնավարություն, կառավարիչներ, որոնք կառավարում էին հստակ որոշված ժամկետներում: Այդ կառավարիչներից մեկն էլ հենց Գուդեան էր:
- Բայց մարդկային ճղճիմ բնույթը այդ անգամ ևս մեր դեմ դուրս եկավ,- խոսքը շարունակեց Հայոց արքան,- մենք մահացու հարված հասցրեցինք Նարամ-Սուենին, բայց արմատախիլ չարեցինք Անապատի չարությունը: Ամենակուլ ժամանակը ջնջեց աքքադական բռնապետության հուշերը և տասնամյակների հետ միջագետքցիներին սկսեց թվալ, թե իրենց մենք արդեն այնքան էլ պետք չենք: Արդյունքում սրանից ուղիղ չորս հարյուր տարի առաջ Միջագետքում մեր դեմ հուզումներ սկսվեցին:

…Ես մի պահ կարծես թե վերացա իրականությունից և մտովի տեղափոխվեցի այն ժամանակները, երբ կրած ստորացուցիչ, իրոք անտեղի ու անիմաստ պարտություններից հետո Արարտայում վերջնականապես պայթեց վաղուց կուտակված զայրույթը Մեծ քրմերի դեմ: Արիների Ավագների ժողովը Մեծ քուրմ ընտրեց Արատա-պիզիրին, իսկ երեք տարի հետո կրկին վերընտրեց նրան…

- Դե լա՜վ… Ութուխենգալի [2] անհեռատես դրդումով գործող այդ դատարկախոս քրմերի բարբաջանքնրին ուշադրություն մի՜ դարձու,- այն ժամանակ ձեռքը թափ տվեց հենց նոր Մեծ քուրմ ընտրված ու իր ընտանիքի հետ Միջագետք ժամանած Տիգրան Հայկազունին,- միջագետքցիները մեզ սիրում են...
- Ութուխենգալն իրոք դատարկախոս է, սակայն կարողանում է իր հետևից տանել ժողովրդին, ժողովրդին ու այդ ամենից ոգևորված քրմերին: Ինձ անհանգստացնում է նաև Ուր-Նամուն [3] ու նրա օձական պահվածքը,- պատասխանեցի ես,- ափսոս, որ սա ամենևին նման չէ իրեն նախորդած Լուսագաին [4]…

_____________________
[1] Իրադարձությունները թվագրվում են համապատասխանաբար մ.թ.ա. մոտ 2190 և մ.թ.ա. մոտ 2184 թվականներով:
[2] Ութուխենգալ (մ.թ.ա. 2116-2104): Ուրուկի V գահատոհմի վերջին ներկայացուցիչը:
[3] Ուր-Նամու (մ.թ.ա. 2112-2094): Ուրի III գահատոհմի հիմնադիրը:
[4] Լուսագա (մ.թ.ա. 2120-2112): Ուրի II գահատոհմի վերջին ներկայացուցիչը:

- Սրանից գրեթե չորս հարյուր տարի առաջ Ութուխենգալի գլխավորած միջագետքցիների բանակը Ուրուկի մոտ տեղի ունեցած մեծ ճակատամարտում հաղթեց Մեծ քուրմ Տիգրանի գլխավորած Արարտայի քրմապետության բանակին,- Անուշավանի ձայնը ինձ իրականություն վերադարձրեց,- Տիգրանը փորձեց պատսպարվել Դուբրում քաղաքում [1], բայց նրան ուխտադրժորեն գերեցին ու հանձնեցին Ութուխենգալին: Միջագետքցիները իրենց արած մեր մեծ լավությանը երախտամոռությամբ պատասխանեցին ու մահապատժի ենթարկեցին և Մեծ քրմին, և նրա ընտանիքին:

Անուշավանը տխուր հառաչեց ու, մի պահ խոսքը ընդհատելուց հետո, շարունակեց.
- Ութուխենգալի իշխանությունը կարճ տևեց: Յոթ տարի անց Ուրի երրորդ գահատոհմի տիրակալ Ուր-Նամուն կարողացավ կազմակերպել նրա սպանությունը և արդեն Ուրի գերիշխանության տակ միավորել ողջ Միջագետքը: Հաջողությունից արբեցած Ուրի տիրակալները սկսեցին առաջնորդվել աքքադական արքաների ավանդույթներով և ոչ միայն հաստատեցին նախկին նման բռնապետություն, այլև բազմիցս պատերազմեցին հարևան երկրների, այդ թվում նաև մեր դեմ:

Անուշավանը, որոշակիորեն կարճելով խոսքը, պատմեց, որ պատերազմը Ուրի տիրակալներին որևէ լուրջ հաջողություն չբերեց, բայց դրա փոխարեն թուլացրեց նրանց իշխանությունը:
- Իսկ Մեծ Անապատի չարությունը ոչնչացված չէր, չարիքն էլ արմատախիլ չէր արված: Սրանից մոտ երեք հարյուր տարի առաջ սկիզբ առավ Մեծ Անապատի որդիների հերթական հոսքը դեպի Միջագետք: Նման բան նույնիսկ Շարուքենի ժամանակ չէր եղել: Անապատի եռանդուն զավակները, որոնց բուռն բազմացումը իրենց կրկին հանգիստ չէր տալիս, մանր ու մեծ խմբերով դուրս էին գալիս Անապատից ու անկազմակերպ ձևով հեղեղում Միջագետքը: Նրանք անխնա կերպով քշում իրենց անասուններին դեպի միջագետքցիների ցորենի դաշտերը, շրջապատում քաղաքները, կոտորում ու ահաբեկում բնակչությանը: Սա Ուրի, իսկ արդյունքում նաև միջագետքցիների վերջն էր: Միջագետքը վերջնականապես ընկավ Մեծ Անապատի որդիների տիրապետության տակ, իսկ Ուրի անկումն ու հիմնահատակ ավերումն էլ արդեն ոչ-ոքի մեծ հաշվով չհետաքրքրեց: Սկիզբ առավ ծանր ու արյունահեղ պատերազմը արդեն դեպի մեր լեռները թափանցել փորձող Անապատի որդիների դեմ, իսկ մեզ համար էլ խաղաղությունը արդեն երկար ժամանակով դարձավ անհասանելի մի երազ: Այստեղ ես ուզում եմ առժամանակ ընդհատել իմ խոսքը և փոխանցել այն մեր պատվավոր գրադարանավարին: Վերջին իրադարձություններին նա մասնակցել է արդեն անմիջականորեն:

Անուշավանը նստեց գահավորակին, սենեկապետը մոտեցավ նրան ու ականջին ինչ-որ բան ասաց, իսկ ես ոտքի կանգնեցի ու հարթակ բարձրացա:
- Մեծն արքա, Ավագների ժողովի հարգարժան մասնակիցներ, ես վաղուց եմ արդեն անցել հարյուրը ու մասնակից եմ եղել վերջին հարյուրամյակում ծավալված գրեթե բոլոր հիմնական իրադարձություններին: Դեռևս իմ հայրը, որ ազատ համայնականների առաջնորդն էր Կորճայքի լեռներում, պատմում էր իր նախնիների կողմից Անապատի որդիների դեմ մղված բազում ճակատամարտերի մասին, ճակատամարտեր, որոնք որպես կանոն վերջանում էին մեր լեռները խցկվել փորձող դրանց ավազակախմբերի լիակատար ոչնչացմամբ: Սակայն Անապատի որդիները ճնշում էին իրենց քանակով ու մենք ուղղակի չէինք կարողանում պահել սահմանները: Վիճակը հատկապես ծանրացել էր Արամայիս [2] արքայի օրոք, երբ Մարիի կառավարիչ Իշբի-էրային [3] հաջողվեց որոշակիորեն կազմակերպել ու զինել, ինչպես նաև ոչ վատ ղեկավարում ապահովել Մեծ Անապատի որդիներին: Թշնամին բազմիցս ասպատակեց Հայոց Միջագետքը, Աղձնիքը, Կորճայքը, Վասպուրականը, Մոկքն ու Արմիա լճի ափերը` արդյունքում կործանելով Արշայի թագավորությունը և ստիպելով էլ մեզ մեր մայրաքաղաքը Հայկաշենից տեղափոխել Արմավիր: Ի վերջո Ամասիայի գլխավորած Հայոց թագավորության և Լարսայի [4] գահակից արքա Աբիսարիխայի [5] գլխավորած տասնմեկ երկրների միացյալ դաշնակից բանակը գլխովին ջախջախեց Իսինայի [6] արքա Ուր-Նիպուրտայի [7] գլխավորած Անապատի որդիներին: Արդյունքում Միջագետքում գերիշխանությունը մի քանի տասնամյակով անցավ Լարսային, իսկ Անապատի որդիների ավերիչ արշավանքները դեպի հարակից երկրներ դադարեցին:

_____________________
[1] Քաղաք Հյուսիսային Միջագետքում:
[2] Արամայիս (մ.թ.ա. 1980-1940): Հայոց արքա, որի օրոք մայրաքաղաքը Հայկաշենից տեղափոխվեց Արմավիր:
[3] Իշբի-էրա (մ.թ.ա. 2017-1985): Իսինայի I գահատոհմի հիմնադիրը, որը կազմակերպեց և ավելի վտանգավոր տեսք հաղորդեց ամորիացիներին:
[4] Քաղաք-պետություն Միջագետքում:
[5] Աբիսարիխա (մ.թ.ա. 1905-1895, մինչ այդ` գահակից): Լարսայի գահատոհմի ներկայացուցիչ, որը մասնակցեց ամորիացիների դեմ պայքարին:
[6] Ամորիացիների հիմնադրած քաղաք-պետություն Միջագետքում:
[7] Ուր-Նիպուրտա (մ.թ.ա. 1923-1896): Իսինայի I գահատոհմի ներկայացուցիչ, որի օրոք ամորիացիների ավերիչ արշավանքները դադարեցին:

Ինքս Մեծն Արամի պատվիրակն եմ եղել և անձամբ եմ ուղեկցել Արևմուտքի վրա բռնացած խեթերի արքային, Անիտա հորջորջվող այդ Տիտանյան Պայապսիս Քաղյային [1] մինչև Արևմուտքի Մեծ ծովի կենտրոնում գտնվող այն կղզին, որտեղ էլ նա վերջացրեց իր օրերը: Մինչ այդ մենք Արմավիրի պարիսպներին էինք վարսել մեր երկրի արևելյան սահմանները ասպատակող էլամցիների առաջնորդ Նյուքար-Մադեսին [2] ու, քանի որ հենց ես էի գերել իր ժամանակի այդ մեծագույն ավազակին, Արամ արքան դրանից հետո անպակաս էր դարձրել ինձնից իր բարձր հովանավորությունը: Ես մասնակցել եմ նաև Կորդուքի ճակատամարտին, որտեղ Ասորեստանի բել Էրիշումը [3], հետագայում իր ցեղակիցների կողմից աստվածացված այդ անհաջողակ զորավարը, սարսափելի ջարդ կերավ ու իր բանակի հետ միասին զոհ գնաց հայոց քաջերի սրերին: Մանրամասների մեջ չխորանամ, այդ պատմությունները բոլորդ էլ լավ գիտեք: Արքան ինքն էլ այդ մասին ասաց, Մեծ արքան հիմք դրեց Հայոց երկրորդ գերիշխանությանը ու ղեկավարեց այն:
- Մեծն Արամի մահվանից հետո, սակայն, գերիշխանությունը դադարեց գոյություն ունենալ,- տեղից վեր կացավ և խոսք վերցրեց Հայոմարտը,- ամեն ինչ սկսվեց նրանից, որ Բաբելոնի տիրակալ Համուրապպին [4], որը արդյունավետ բարենորոգումներով մինչ այդ սկիզբ էր դրել Բաբելոնի աննախադեպ վերելքին և սկսել էր վիճարկել մեր գերիշխանությունը, իր գահակալության 30-րդ տարում, ինչպես հետագայում ինքն է պատմում իր սալիկներում. “Հզոր աստվածների ուժով ճզմեց Էլամի բանակին, որը եկել էր սահմանից, ինչպես նաև Սուբարտուին, կուտիներին, Էշնունային և Մալգումին, որոնք բարձրացել էին մեծ ուժով” [5]: Մենք ծանր պարտություն կրեցինք: Իրավիճակը բարդանում էր նաև նրանով, որ արդեն գրեթե տաս տարի էր, որ չկար Մեծն Հայկազունին, իսկ նրա որդի Արան, մեր սիրելի պապիկը, դեռևս երեխա էր: Արդյունքում Հայոց գերիշխանությունը դադարեց գոյություն ունենալ, իսկ հաջողությունը զարգացրած Համուրապպին էլ ամրապնդեց իր պետության հիմքերը:
- Ես մասնակցել եմ, այսինքն, ավելի ճիշտն ասած, միայն վերջում եմ իմ մասնակցությունը բերել այստեղից ոչ հեռու` Արա լեռան լանջերին տրված այն մեծ ճակատամարտին, որտեղ թուրը հակառակորդի վահաններին ու սաղավարտներին փշրելուց հետո ընկավ Արա Գեղեցիկը: Անձամբ էի ղեկավարում օգնական ուժերի կենտրոնացումը, երբ տեղեկություն ստացա սկսված ճակատամարտի մասին: Խելագարության աստիճանի հասնող արագությամբ իմ ուժերը շարժեցի դեպի Արա լեռ, բայց դժբատաբար ես այնուամենայնիվ չափազանց ուշ հասա, հասա միայն այն ժամանակ, երբ, կռվելով Հայոց արքայի կողքին, նահատակվել էին նրա բանակի գրեթե բոլոր ռազմիկները, իսկ թշնամին էլ գերել էր մեր արքայի դիակը,- մարտական հուշերը կարծես թափ տվեցին վերջին տարիներին վրաս եկած նիհրը ու ես, անսովոր եռանդ զգալով, շարունակեցի,- անձամբ եմ հափշտակել մեր արքայի դիակը Ասորեստանի նահանջող բանակի հետ գտնվող նրանց թագուհու վրանից ու հասցրել Արա լեռան լանջեր,- գլուխս բարձրացրեցի ու նայեցի ժողովականներին,- հենց այդտեղ էր, որ մենք հողին հանձնեցինք մեր արքային:
- Մենք տեղյակ ենք քո փառահեղ գործերին, գրադարանավար Հայկ,- տեղից խոսեց Անուշավանը,- ու այս դահլիճում գտնվող յուրաքանչյուր ոք էլ կարող է վկայել, որ դու, չնայած արդեն պատկառելի տարիքիդ, քաջաբար ես մարտնչել նաև իմ հոր` Արա Կարդոսի թագավորության տարիներին:

_____________________
[1] Տիտանյան Պայապսիս Քաղյա (մ.թ.ա. մոտ 1810-1790): Խեթական թագավորության առաջին արքաներից մեկը, որը հայտնի է ավելի շատ որպես. “Անիտա”: Այս տիրակալի օրոք Խեթական թագավորությունը սկսեց հզորանալ, սակայն արդեն վերջինիս տիրապետության վերջին տարիներին այն անկում ապրեց:
[2] Նյուքար-Մադես (մ.թ.ա. XIX դարի վերջ): Էլամա-լուլլուբեյական ավազակախմբերի առաջնորդ:
[3] Էրիշում II (մ.թ.ա. 1818-1813): Ասորեստանի արքա, որը ջախջախիչ պարտություն կրեց Հայոց թագավորությունից և զոհվեց մարտում:
[4] Համուրապպի (մ.թ.ա. 1791-1749): Բաբելոնի արքա, որի օրոք Բաբելոնը դարձավ տարածաշրջանի ամենաուժեղ պետությունը:
[5] Дьяконов И. М. “История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации”, Москва 1983,

- Ասորեստանի թագուհի Շամիրամի [1] արկածախնդրության տապալումից, կրած կորուստներից և հատկապես մեր սիրելի արքայի զոհվելուց հետո արիները լցված էին վրերժխնդրությամբ,- խոսքս վերսկսեցի ես,- ընդ որում հասկանալի էր, որ իրական մեղավորը ոչ այնքան Ասորեստանն էր, թեև վերջինիս մեղքի բաժինն էլ էր հսկայական, այլ` Բաբելոնը, Ասորեստանին մեր դեմ հարձակման դրդած այդ նենգ պետությունը: Արդյունքում զոհված արքայի որդին` Հայոց թագավորության նոր արքա հռչակված Արա Կարդոսը լիովին արդարացված կերպով մարտական գործողություններ սկսեց հենց Բաբելոնի դեմ: Այն ժամանակ բոլոր հայերը իրենց սրբազան պարտքն էին համարում կանգնել Կարդոսի դրոշի տակ ու պատահական չէր, որ թշնամին սկսեց մեզ որպես "կարդուներ" ճանաչել: Ինքս էլ եմ կարդու եղել, տեր արքա, հարգելի ժողովականներ,- ես ձեռքերս վեր բարձրացրեցի ու շարունակեցի,- տասնյակ ճակատամարտեր տեսած սպիտակ մազերս ու թշնամու արյան գետեր թափած այս ձեռքերս վկա, ես վատ կարդու չեմ եղել:
- Այդ տարիներին ես դեռ փոքր էի, տակավին երեխա,- կրկին խոսք վերցրեց Անուշավանը,- բայց նույնիսկ այն ժամանակ էլ ես հիշում եմ, թե ինչ հիացմունքով էինք մենք լսում կարդուներից ամենահզորներից մեկի` մարտերում իր անմնացորդ նվիրվածությունը ապացուցած քաջարի Հայկի մասին:
- Տիգրիսի հովտում տեղի ունեցած այդ ճակատամարտը նույնիսկ հիշել էլ չեմ ուզում,- հուզված շարունակեցի ես,- մեր քաջարի արքայի ազնվությունն ու խիզախությունն իր դեմ խաղաց և, ինչպես ժամանակին իր հայրը, Արա Կարդոսը զոհ գնաց Շամիրամի խարդավանքներին: Այն ժամանակ մարտերից հյուծված իր զորքը հետ քաշելուց ու Տիգրիսի ափին բանակելուց հետո նա բանագնացներ էր ուղարկել մեր արքայի մոտ և հայտնել, որ առկա թյուրիմացությունները հարթելու համար անձնական հանդիպում է խնդրում: Իր պես փխրուն կինը հզոր ռազմիկ-արքայից անձնական հանդիպում էր խնդրում և վերջինս, չնայած իմ ու ինձ նման մի քանիսի թախանձանքներին, դժբախտաբար չկարողացավ մերժել այդ հրավերը: Ես արքայի թիկնազորում էի, երբ անիծյալ այդ լեռնահովտում Տիգրիսը գետանցած մեր ջոկատը միանգամից շրջապատվեց թշնամու տասնապատիկ կերպով գերակշիռ ուժերի կողմից,- ծանր հուշերը կրկին պատեցին ինձ ու ես խուլ ձայնով շարունակեցի,- մաղխազ նետաձիգները միանգամից դիրքավորեցին ու նետահարեցին առավել հանդուգն մի քանիսին, իսկ այդ ընթացքում արքան կարգի բերեց մեր հատուկենտ մարտակառքերը և միահամուռ կերպով դրանք թշնամու դեմ տարավ: Հիշում եմ, թշնամու ռազմիկները, կատաղի ճիչեր արձակելով և ճոճելով թրերն ու տապարները, վարգում էին ուղիղ մեզ վրա: Ես այդ պահին արքայի կողքից արշավող մարտակառքի մեջ էի: Մենք հենց ընթացքից նետահարեցինք հակառակորդի մի քանի ռազմիկների, իսկ հետո էլ հարվածեցինք նիզակներով: Արքայի նիզակը խոցեց ասորեստանցի ռազմիկներից մեկին, բայց այդ ընթացքում մի ցածրահասակ և ամուր հետևակային տապարը ձեռքին հետևի կողմից սկսեց նրա վրա շարժվել: Արքան չէր նկատել այդ ռազմիկին ու ես, ցած թռչելով մարտակառքիցս, անձամբ լուծեցի տապարակիր այդ ռազմիկի հարցերը: Բայց շուտով տեղ հասան նորանոր ռազմիկներ և մերձամարտի անցած թշնամին սկսեց ճնշել իր քանակությամբ: Թրովս ուսից խոցեցի մեկին, հետո էլ ճանկեցի վրաս նետված տեգը ու աչքից խոցեցի մյուսին: Այդ պահին նկատեցի, որ թշնամու ռազմիկներից մեկը մկունդի սարսափելի մի հարված հասցրեց մեր արքայի իրանին ու տապալեց նրան մարտակառքից: Տապալված արքային թշնամու ռազմիկը փորձեց մորթել դաշույնով, Կարդոսը ճարպիկ հարվածով կոտրեց վրան կռացած այդ հանդուգնի վիզը, բայց հենց այդ պահին էլ մեկը ուրիշ ռազմիկ ոտքի կանգնել փորձող մեր արքային նիզակի հուժկու հարված հասցրեց:

Ես մի պահ շունչ առա, որից հետո, հաղթահարելով հուզմունքս, շարունակեցի.
- Թշնամու հեղեղը սրբեց մեր մարտիկներին ու այն բանից հետո, երբ այդ հեղեղը մի պահ նոսրացավ, ես նկատեցի, որ մերոնցից և ոչ-ոք արդեն ոտքի վրա չէ: Միայն երկու հոգի փրկվելու բախտ ունեցանք` ես և մաղխազական գնդից Սասունը, նա այժմ ժողովականների շարքերում է ու կհաստատի իմ խոսքերը, այն էլ փրկվեցինք միայն այն բանի շնորհիվ, որ անհավատալի բարձրությունից ցատկեցինք Տիգրիսը, սուզվեցինք նրա հորդահոս ալիքների մեջ և հակառակորդը մեզ մեռած համարեց: Այդպես է եղել բանը, արքա, քո հայրը քաջի պես կռվեց ու քաջի մահով էլ ընկավ, իսկ մեզ վրա էլ ընկավ մեղքը առ այն, որ չկարողացանք պահպանել մեր սիրելի արքային,- մռայլված լռեցի ես:
- Ծանր պատմությունը ուժասպառ արեց քեզ, Հայկ,- ոտքի կանգնեց Անուշավանը ու մոտեցավ ինձ,- ես գիտեմ, որ դու և քեզ հետ եղած մյուս տղերքը կգերադասեիք ձեր կյանքը տալ, քան թե տեսնել սեփական արքայի մահը: Բայց այդ օրը աստվածներն արիներից երես էին դարձրել, իսկ աստվածների արարքները քննելը ձեր ուժերից վեր եղավ:

_____________________
[1] Շամիրամ (մ.թ.ա. 1740-1715, փաստացի` 1757-1715): Ասորեստանի թագուհի, որի արկածախնդրական քաղաքականությունը կործանման եզրին հասցրեց իր երկիրը:

Թույլտվություն խնդրեցի նստել ու իջա դահլիճ: Ավագների ժողովում մի պահ բարձրացած գվվոցը արագորեն հանդարտվեց այն բանից հետո, երբ կրկին գահավորակին բազմած Անուշավանը բարձրացրեց ձեռքը:
- Ավագների ժողովի հարգարժան մասնակիցներ, ես իզուր չէր, որ այսքան հեռվից սկսեցի ու ծանոթացրեցի ձեզ մեր երկրի պատմությանը: Պատմությունն իր մեջ դասեր է պարունակում և կարևոր որոշում ընդունելուց առաջ չի խանգարի վերսերտել դրանք: Իսկ դասերը մեզ ուսուցանում են, որ նենգ ու ուխտադրուժ մեր հարևանները միշտ էլ հարձակվել են Հայոց թագավորության վրա, իսկ մենք էլ խաղաղություն ենք վայելել միայն այն բանից հետո, երբ ինքներս ենք գերիշխել այդ հարևանների վրա ու մեր կամքն ենք թելադրել նրանց:

Դահլիճում մեռյալ լռություն տիրեց և բոլորը լարված նայեցին Անուշավանին:
- Մենք պետք է տիրենք հարևան երկրներին, ահա թե ինչու եմ ես ձեզ հավաքել: Դուք բոլորդ լավ գիտեք, որ ոչ ուշ, քան մի քանի ամիս առաջ մենք վերջնական հարված հասցրեցինք Բաբելոնի թագավորությանը, որն այժմ արդեն վերածվել է օձի գլխի` ընդամենը, առանց մարմնի օձի գլխի,- ժպտաց Անուշավանը,- դա արդեն գրեթե անվնաս մի բան է ու ես հրամայել եմ խնայել այդ գեղեցիկ քաղաքը: Բայց ես չէի ուզենա կրկնել իմ նախկինների սխալները ու սկսած գործը կիսատ թողնել: Աշխարհում մնացել է միայն մեկ ուժ, որն ի վիճակի է հետագայում սպառնալիք հանդիսանալ մեզ համար ու մենք պետք է նվաճենք նաև այն:
- Եգիպտոսը,- ոտքի կանգնեց Հայոմարտը,- ժամանակն է արդեն, որ մեր մարտակառքերը շարժվեն նաև դեպի բուրգերի այդ երկիրը:
- Եգիպտոսը,- իր հերթին ոտքի կանգնեց Անուշավանը ու նայեց հավաքվածներին,- կարծում եմ, որ հինավուրց այդ երկրի նվաճմամ հարցը դարձել է օրակարգ և իր լուծումն է պահանջում:
- Հարցի վերջնական լուծումն իհարկե Հայոց արքան կտա,- շարունակեց Հայոմարտը,- սակայն, տեղիք տալով հինավուրց ավանդույթին, մինչ այդ նա կլսի ժողովականների կարծիքը:

Ժողովի դահլիճը թաղվեց լռության մեջ: Իհարկե, ավանդույթը ավանդույթ, բայց հանաք բան չէր ահա այսպես վեր կենալ ու արքայի մտադրությանը դեմ կարծիք արտահայտել: Ժողովականները ակնհայտորեն տրամադրված չէին խոսելու:
- Ժողովականների լռությունը կարելի է թերևս մեկնաբանել որպես…
- Ես ասելիք ունեմ,- չկարողանալով ինձ զսպել ոտքի կանգնեցի ու հանկարծ պարզ կերպով գիտակցեցի, որ հիմա հարթակ կբարձրանամ ու անվերադարձ կերպով կփչացնեմ իմ հարաբերությունները ոչ միայն տոհմակիցներիս, այլև իմ երկրի բարձրագույն ղեկավարության հետ,- ես ասելիք ունեմ, տեր արքա: Քո թույլտվությամբ…
- Մենք կլսենք քեզ,- մռայլված գլխով արեց Անուշավանը, իսկ անակնկալի եկած Հայոմարտն էլ զարմացած դեմքով փորձեց բռնել հայացքս: Ես համառորեն խուսափեցի ինձ այդքան սրտամոտ երիտասարդի հայացքից ու հարթակ բարձրացա:
- “Մարդկության դժբախտությունները գալիս են նրանից, որ մարդիկ որոշում են տիրել միմյանց վրա: Մենք ոչ ավելին ենք այլ ցեղերից և ոչ էլ հատկապես՝ պակաս: Բոլոր ցեղերն էլ իրավունք ունեն ապրելու այս աշխարհում: Ոչ ոք առաջնություն չունի մյուսի նկատմամբ և իրավունք չունի իրեն մյուսից բարձր դասելու”, սա դեռևս Հայկ Նահապետն էր ասում,- հարթակից բարձրաձայնեցի հորս պատգամը ժողովականներին ու շարունակեցի,- տեր արքա, հարգարժան ժողովականներ, նվաճումների ուղին բռնած ազգը նվաճում, նվաճումներին զոհ է տալիս ամենից առաջ հենց իրեն, անամպ ապրելու իր ապագան: Ասորեստանին մենք հաղթեցինք, քանի որ այդ պատերազմում ճշմարտությունը մեր կողմում էր, Բաբելոնին տապալեցինք, որպեսզի վերջ տանք նրա ագրեսիվ մղումներին, բայց Եգիպտոսը, սեփական սահմաններում պարփակված և այս կողմերի գործերին չխառնվող այդ երկիրը մեզ ոչ մի վնաս չի տվել և մեզ չի կարելի նեղացնել նրան:
- Բաբելոնն էլ ժամանակին խաղաղ էր,- տեղից արձագանքեց Հայկազուտ Սասունը` Հայկազունների կրտսեր ճյուղի ներկայացուցիչը ու մախղազական գնդի իմ երբեմնի զորանոցակիցը, որն այժմ իշխում էր Աղձնիքում և որպես նստավայր ուներ Սասունը,- մենք իրար հետ շատ ենք արյուն թափել, եղբայր Հայկ, ու ես չէի սպասում, որ տարիները կընկճեն քեզ, կընկճեն այն աստիճան, որ դու կխուսափես զենք վերցնել:
- Խնդիրը զենքը չէ, եղբայր Սասուն,- հուզված ընդհատեցի զրուցակցիս ես,- ով-ով բայց դու պետք է, որ ինձ լավ իմանաս: Օտար ճանապարհներին կորցրած մեր ամեն մի ռազմիկը պակասեցնում է մեր հարազատ Հայաստանի պաշտպանական հնարավորությունները:
- Օտար ճանապարհին կորցրած մեր ամեն մի ռազմիկը ևս մեկ քայլ է ապահովում Հայոց թագավորության հզորությանը,- տեղից վեր կացավ Ագում Մեծը,- դու պատմությունը լավ գիտես, Հայկ, ու պետք է իմանաս, որ երկիրը հզորացնում են նվաճումներով:
- Երկիրը…,- բառերը դեմ առան կոկորդիս ու ես դժվարությամբ միայն կարողացա շարունակել,- երկիրը կործանում են նվաճումներով, Ագում: Նարամ-Սուենի Աքքադը ու Համուրապպիի Բաբելոնը ձեզ օրինակ, ինչո՞ւ եք ուզում հայերին էլ տանել այդ ճանապարհով:
- Մեզ նոր տարածքներ ու ձեռքբերումնե՜ր ենք պետք, մեր մարտակառքերը հզո՜ր են,- լսեցի այս ու այն կողմից,- Աղեղնավորը կառաջնորդի՜ մեզ դեպի նոր երկրներ…
- Աղեղնավորը չէ՜ր ուզենա, որ հայերը դուրս գային իր գծած սահմաններից,- ընդհանուր աղմուկի մեջ փորձեցի արտահայտվել ես,- Հայկ Նահապետը չէ՜ր ընդունի ձեր այս որոշումը:

Աղմուկը գնալով ուժեղանում էր, սակայն, այն բանից հետո, երբ Անուշավանը ոտքի կանգնեց, այն միանգամից դադարեց:
- Ես տեղեկություն ունեմ այն մասին, Հայկ, որ քեզ մոտ երեկ երեկոյան Եգիպտոսից ինչ-որ մարդիկ են ժամանել: Ասա ինձ, գրադարանավար, դա այդպե՞ս է, թե ոչ:
- Ճշմարիտ է աստված, տեր արքա,- հուզված պատասխանեցի ես,- երեկ ինձ մոտ հյուրընկալվել է եգիպտացի իմ վաղեմի ընկերներիցս մեկը:
- Հարգելի ժողովականներ,- կարծես թե ասածս չլսելով, շարունակեց Անուշավանը,- երեկ ուշ գիշերով ինձ հայտնեցին, որ Եգիպտոսից մի դեսպանություն է ժամանել Արմավիր, սակայն, առանց իր պաշտոնական նպատակները ճշտելու, այն ուղևորվել է ուղիղ գրադարանավար Հայկի մոտ: Այժմ գրադարանավարը Ավագների ժողովում պաշտպանում է Եգիպտոսը հարձակումից...,- թափանցիկ ակնարկ արեց Հայոց արքան:
- Տեր արքա,- անակնկալ վիրավորանքից կուչ եկա ես,- ես իմ հավատարմությունը երկրին ու Հայկազունիներին մարտի դաշտում եմ ապացուցել…
- Ինչը չխանգարեց, Հայկ, որ Արա լեռան մոտ դու ճակատագրականորեն ուշանայիր, իսկ Կարդոսին էլ մենակ թողների թշնամու շրջապատման մեջ և գլուխդ ազատեիր:
- Ես կարդու եմ, արքա,- չկարողացա ինձ զսպել ու գլուխս հպարտորեն վեր բարձրացրեցի ես,- ու վայել չէ կարդուին նման կերպ վիրավորելը:
- Վայել չէ՞,- Անուշավանը նշան արեց ու իր սենեկապանը դուրս եկավ,- ժողովի գալուց առաջ ես հրամայեցի ձերբակալել Արմավիրում հայտնված դեսպանախմբին ու այժմ նրանք հարցաքննվում են Արմավիրի արքայական զնդանում: Բայց այն ամենն էլ, ինչ արդեն այժմ է հայտնի, հիմքեր է տալիս ասելու, Հայկ գրադարանավար, որ դու երես ես թեքել և քո արքայից, և քո ժողովրդից:

Դահլիճում անհավանական գվվոց բարձրացավ: Շատերը ոտքի թռան ու ձեռքները տարան թրերին, իսկ մի քանիսն էլ առաջ եկան ու բարձրաձայն իրենց դժգոհությունը հայտնեցին: Առաջ եկողների մեջ էր նաև Սասունը:
- Հայկը մեր կողքին է եղել բազում մարտերում, արքա՜,- առաջ եկած մաղխազական գնդի ռազմիկների կողմից հետ հրվելիս այնուհանդերձ հասցրեց բղավել Սասունը,- Աղեղնավո՜րը վկա, ես կարող եմ կյա՜նքս դնել նրա ազնվության համար:

Այդ պահին արքայական սենեկապանը ներս եկավ, ձեռքին մի քանի սալիկներ: Անուշավանը վերցրեց, հայացք գցեց դրանց վրա ու դարձավ ինձ.
- Սա՞ էլ կժխտես, Հայկ, սա՞ էլ չգիտեիր,- որից հետո դարձավ ժողովականներին,- հայոց մեծամեծեր, եգիպտական դեսպանախմբի անդամները ուղղակի ցուցմունքներ են տվել, որ իրենց առջև իրականում խնդիր է դրված եղել ոչ թե փարավոնի հարգանքի հավաստիքը հավաստել Հայոց արքային, այլ կողմնակիցներ հավաքագրել և այնպես անել, որ մենք զերծ մնանք մարտական գործողություններից: Իսկ եգիպտերեն գրված այս պապիրուսում էլ Հայկը հայտնում է թշնամուն մեր մարտակառքերի քանակության մասին: Ահա, տես թե նրանք ինչեր են ասում,- Անուշավանը ոտքերիս տակ նետեց պապիրուսն ու սալիկները, որոնցից մի քանիսը փշրվեցին:
- Ինչպե՞ս կարող էիր դու նման բան անել, Հայկ,- ձեռքերը տարածեց Հայոմարտը,- չէ՞ որ մենք քեզ հավատոմ էինք:

Մաղխազական գնդի ռազմիկներին հաջողվեց հետ հրել ժողովականներին.
- Դահիճների կտտանքների տակ հարցաքննվող մարդիկ շա՜տ բան կարող են ասել, արքա՜,- համընդհանուր աղմուկի մեջ բացականչեցի ես,- արքային վայել չե՜ն նման արարքները:
- Դու վիրավորում ես արքայի՞դ,- միանգամից մռայլվելով առաջ եկավ Անուշավանը,- փաստորեն դու ոչ միայն վախկոտ ու դավաճան ես, այլ նաև խռովարար: Պահապաններ,- գոչեց Անուշավանը,- շղթայակապ արեք սրան, սրա հաշիվները ես հետո կմաքրեմ:

Մաղխազական գնդի ռազմիկներ անմիջապես առաջ եկան և շրջապատեցին ինձ: Մտքովս չէր էլ անցնում դիմադրել: Անմիջապես հետևումս կապեցին ձեռքերս: Աչքի պոչով նկատեցի, որ Սասունը ձեքը տարավ թրին, սակայն նրա կողքին կանգնածները զսպեցին բռնկուն այդ իշխանին:
- Ես չեմ դավաճանել ոչ իմ հայրենիքն և ոչ էլ իմ արքայի՜ն,- գոչեցի ես, երբ ինձ դուրս էին տանում դահլիճից,- մարդի՜կ, ինձ լա՜վ հիշեք, ես դավաճան չե՜մ,- հազիվ էի վերջացրել խոսքս, երբ գլխիս ստացած հզոր հարվածից ուշաթափ եղա և ամեն ինչ հայտնվեց խավարում:

*

Արքայական զնդանում խոնավ էր ու կիսամութ: Իմ երկար կյանքի ընթացքում գլխովս շատ բան էր անցել, բայց նման իրավիճակում ես երբեք չէի հայտնվել: Իհարկե, Անուշավանից նման վերաբերմունք գուցե և արժեր սպասել, բայց սխալը նաև իմն էր, ես ինքս էլ չափազանց ուղիղ գործեցի: Մյուս կողմից էլ իմ դեմ խաղաց այն հանգամանքը, որ Մեծն Արամից ու նրան հաջորդած Հայկազունի հաջող արքաներից հետո ես ինքս էլ էի թուլացել ու ըստ երևույթին գերագնահատել էի նոր այս արքայի դրական կողմերը: Իսկ դրական կողմեր այս արքան կարծես թե այնքան էլ չուներ:

Այս մտքերի հետ էի, երբ զնդանի դուռը ճռռոցով բացվեց և բանտապահի ուղեկցությամբ ներս մտավ Հայոմարտը: Նա նշան արեց բանտապահին, որը, խրելով վառվող մարխը պատին ամրացված պատվանդանի մեջ, դուրս եկավ ու փակեց դուռը իր հետևից:
- Ինչպե՞ս դու կարող էիր, Հայկ,- մոտակա քարին տեղավորվելով ու առանց վրաս նայելու, խոսեց հյուրս,- նման բան ես քեզանից չէի սպասում և այժմ ես չգիտեմ, էլ ո՞ւմ հավատամ:
- Հավատա եղբորդ,- հեգնական նետեցի ես,- հավատա, որ պապերիդ ու հորդ հավատարիմ ռազմիկը դավաճանել է ոչ միայն սեփական արքային ու երկրին, այլև սեփական ժողովրդին:
- Ես չեմ կարող դրան հավատալ,- գլուխն օրորեց Հայոմարտը,- դեսպանախմբի այդ անդամները շատ բան կարող էին ասել, այն էլ կտտանքների սպառնալիքի տակ: Գուցե և մենք ինչ-որ բան կիմանայինք նրանց ղեկավարից, բայց, ափսո՜ս, ձերբակալության ժամանակ նա դուրս է նետվել պատուհանից, վիզը կոտրել ու մահացել է: Ես շատ եմ մտածել այդ ամենի մասին, ուսուցիչ, իսկ հիմա էլ, նայելով քեզ, ավելի ու ավելի եմ համոզվում, որ այստեղ ինչ-որ բան այն չէ:
- Ինչ-որ բա՜ն,- ձգեցի ես,- եղբայրդ հանուն սեփական մտահաղացման իրականացման, որպես անպետք մի իրի, ուղղակի անցավ իմ վրայով և հիմա էլ որոշել է զոհաբերել ինձ. համ իրեն դեմ խոսող մեկին մեջտեղից կվերացնի, համ էլ սեփական մտահաղացումը կյանքի կկոչի ու մյուսների աչքը կվախեցնի:
- Դու էլ էս հետաքրքիր մարդ, ուսուցիչ, չէր կարելի արքայի հետ այդպես խոսել:
- Ես սգացել եմ քո պապի մահը, Հայոմարտ, ու երեսս եմ ճանկռել Արա լեռան մոտ ողբերգականորեն ուշանալուս համար: Անթիվ խոսքերով անիծել եմ ինձ ու իմ ապրած կյանքը այն բանի համար, որ ժամանակին չհասա ու չկարողացա համոզել Գեղեցիկ մեր արքային զերծ մնալ մարտի մեջ մտնելուց: Ես հորդ կողքին եմ եղել նրա կյանքի վերջին ակնթարթներին, եղբայր, ու հետագայում երկար տարիներ խելագարվել եմ այն մտքից, որ, ինչպես հորը չկարողացա պահպանել, այնպես էլ որդուն: Հանուն քո պապի և քո հոր, Հայոմարտ, ես կորցրել էի հավատս իմ, ինքս ինձ նկատմամբ ու դարձել էի… գրադարանավար, եղբայր, հասկանո՞ւմ ես,- արցունքները լցվեցին աչքերս ու ծանր հուշերը բարձրացան կոկորդովս վեր,- ես հավատս էի կորցրել ինքս ինձ նկատմամբ ու հեռացել էի ռազմի գործից քո նախնիներին պաշտպանել չկարողանալու համար, ես, Հայոմարտ, ես, հզոր կարդուս, որ կարող էի միայնակ դուրս գալ տասնյակ ռազմիկների դեմ և հաղթելու հույս ունենալ, ես, եղբայր, հասկանո՞ւմ ես, ես ինքս ինձ էի կորցրել ու դարձել էի գրադարանավար, իսկ դու… հիմա…
- Ուսուցիչ…,- փորձեց հանգստացնել ինձ Հայոմարտը:
- Ես կյանք եմ դրել այդ ամենի համար, Հայոմարտ, կյանք եմ դրել ու ապրել եմ այդ ամենով, իսկ քո եղբայրն ու իմ արքան հենց նոր ինձ մեղադրեց ամենաստոր այնպիսի մի արարքում, որ հիմա էլ, մինչ այժմ էլ իմ գլխում չի տեղավորվում: Եղբայրդ մեղադրեց, իսկ հիմա էլ դու ես եկել ու…,- ձայնս մի պահ դողղաց, բայց ես հավաքեցի ինձ ու շարունակեցի,- հիմա էլ դու ես եկել ու ինձնից չգիտես ինչ ես ուզում լսել:
- Հանգստացիր, ուսուցիչ, ես ինքս էլ չգիտեմ` ինչին հավատամ:
- Հավատա ինքդ քեզ, Հայոմարտ, ինքդ քեզ ու քո ապրած կյանքին: Գուցե և ես չեմ լինի կամ էլ մենք այլևս չենք տեսնվի, բայց հիշիր, եթե ինձ որպես ուսուցիչ ես ընդունում, ապա վերջին խոսքերս հիշիր ու դրանք երբեք էլ մտահան մի արա: Նայիր հոգուդ խորքերը, եղբայր, նայիր հոգուդ խորքերը ու հավատա միայն ինքդ քեզ: Ինքդ նայիր քո մեջ ու մտածիր, արդյոք կարո՞ղ էի ես նման բան անել և արդյոք կարո՞ղ էր եղբայրդ` Անուշավանը, այնպես անել, որ ձերբակալվածները պետքական ցուցմունքներ տային, իսկ իմ աշխատասենյակից էլ փարավոնին ուղղված միամիտ մի գրություն գտնեին:
- Գրողը տանի, ինչո՞ւ խոսեցիր: Արքայի դեմ, Ավագների ժողովում…
- Կար ժամանակ, եղբայր, երբ Ավագների ժողովում արքաներն իրենց այլ կերպ էին պահում ու լսում էին սեփական ժողովրդի ձայնը,- տխուր ժպիտով հիշեցի ես,- Մեծն արքան կարողանում էր նստել ու ժամերով լսել նույնիսկ ամենահետին ժողովականին էլ:
- Ժամանակները փոխվում են, Հայկ, դու ուսուցիչ ես և հիմար մարդ չես, բայց այդ փոքրիկ նրբությունը աչքաթող էիր արել: Բանտապահ,- գոչեց զրուցակիցս և ոտքի կանգնեց:

Խցիս դուռը բացվեց:
- Ժամանակները փոխվում են, ուսուցիչ, ժամանակներն էլ, մարդիկ էլ: Դու աչքաթող էիր արել այդ հանգամանքը ու հենց դրանում էր կայանում քո սխալը,- Հայոմարտը, վերցրեց մարխը ու մոտեցավ դռանը,- ես տանում եմ հետս լույսը, բայց չէի ուզենա, որ դու խավարում երկար մնայիր: Հաջողություն, Հայկ, հուսով եմ մենք դեռ նորից կտեսնվենք:

Հայոմարտն ու բանտապանը դուրս եկան և խուցս կրկին թաղվեց կիսախավարի մեջ: Բայց Հայոմարտի ակնարկը ես արդեն հասկացել էի և, շոշափելով մարխի պատվանդանը, ես ամենևին էլ չզարմացա, երբ այնտեղ գտա պատվանդանին խրված փոքրիկ մի դաշույն…

*

Ուշքի եկա այն բանից, որ գլխավերևումս խրթխրթոց էր լսվում: Ու մինչ ես կկողմնորոշվեի, թե որտեղ եմ գտնվում, ձայնն ավելի ուժեղացավ, իսկ հետո էլ վերածվեց քերման նման մի ձայնի: Ես աչքերս փորձեցի բացել, բայց ակնակիտ խավարից բացի շուրջս ոչինչ չտեսա: Անակնկալ կերպով, սակայն, խավարը նահանջեց և վառ լույսը միանգամից խուժեց ներս: Ես աչքերս բնազդաբար փակեցի, բայց անմիջապես էլ բացեցի և, ձեռքերով հով անելով աչքերիս, փորձեցի հասկանալ, թե ինչ է կատարվում: Աստիճանաբար զգացի, որ պառկած եմ փայտե մի տուփի մեջ և երկնքին եմ նայում փոսի հատակից: Ու մինչ ես փորձում էի հարմարվել իրավիճակին, հանկարծ երկնքի ֆոնի վրա հայտնվեց Մենեսը և, ձեռքերը երկարելով ներս, ճանկեց ինձ, դուրս հանեց փոսի մեջ թաղված տուփից ու դրեց գետնին:
- Մե՞նես,- զարմացած հարցրեցի ես,- դո՞ւ ինչ ես անում այստեղ:
- Մի լավ բարեկամի եմ այն աշխարհից հետ բերում,- ծիծաղեց եգիպտացի բարեկամս,- կարծում եմ քչերը կկարողանան հպարտանալ նման մի փաստով, նրանով, որ այն աշխարհից հետ են բերել իրենց սրտին հարազատ մարդկանց,- իրեն հատուկ ուրախ տոնով հայտնեց Մենեսն ու տեղավորվեց կողքիս:
- Գրո՜ղը տանի, այնտեղ այնքան էլ հետաքրքիր չէր,- ժպտացի ես և ուղղվեցի տեղումս,- վիզդ հո շատ չի՞ ցավում:
- Այ դու ավազակ, դա՞ էլ ես իմացել,- ժպտաց Մենեսը ու շփեց վիզը,- բայց այս անգամ դուք ձեր գովերգված հյուընկալությանը դավաճանեցիք: Դեսպան էի, չէ՞, ի՞նչ կարիք կար դեսպանի հետ… այսպես,- Մենեսը կրկին ծիծաղեց ու շարունակեց,- դեռ լավ է, որ ես հիշաչար մարդ չեմ, ու, փոխանակ քեն պահեմ լեռնականների դեմ, փոխարենը նրանցից ամենաարժանավորին հետ բերեցի այն աշխարհից: Էդ ո՞նց էիր հաջողացրել:
- Ի՞նչ ասեմ, եղբայր, ինձ հետ դժբախտ դեպք պատահեց: Հանկարծ ու պարզվեց, որ իմ երկրի արքային ես չափազանց շատ եմ խանգարում: Երևի ծանր հուշեր էի արթնացնում նրա մեջ, թե ի՞նչ, դրա համար էլ որոշեց բանտարկել ինձ: Բայց դե լավ է, որ կան հուսալի բարեկամներ:
- Է՞լ չլինեն, այ լեռնեցի, թողվել էիր հողի մեջ, կարծես ես մեր բուրգերի տակ, ու որոշել էիր երես թեքել այս աշխարհից: Երևի հիմա մտքումդ ինձ շատ ես անիծում, չէ՞, որ հանգիստդ խախտեցի: Նման դեպքերում մեր փարավոնները չեն ներում, այնպե՜ս որ…
- Չէ, Մենես ջան, ոչ մի կերպ,- ծիծաղեցի ես,- քո միջամտությունը ավելին, քան տեղին էր: Ճիշտն ասած այդ խավարում պառկելը մի քիչ ձանձրալի էր: Բայց պակաս ձանձրալի չէր նաև զնդանում փտելը, դրա համար էլ ես որոշեցի… դե…, մի խոսքով, հասկանում ես,- ժպտացի բարեկամիս:
- Հասկանում եմ,- գլխով արեց բարեկամս,- չէ, այն, որ դիակդ չէին այրի, պարզ էր, պետական հանցագործներին նման պատվի ձերոնք երբեք էլ չեն արժեցնում, բայց ես էի ու հանկարծ, ասենք թե քեզ չգտնեի: Ի՞նչ պիտի անեիր:
- Դո՞ւ, ինձ չգտնեի՞ր: Դա անհնար բան էր: Էդ ուրիշները կարող են հավատալ, որ դու կարող ես այնպես անշնորք կերպով ցատկել իմ աշխատասենյակի պատուհանից ներքև, որ վիզդ կոտրես, ուրիշները, Մենես, բայց ոչ ես: Դրան հավատալու համար ես քեզ ինչ-որ չափազանց լավ եմ ճանաչում:
- Հա դե,- պատասխանեց բարեկամս,- ինձ համար հանգիստ նստած քո սալիկների բովանդակությանն էի ծանոթանում, մեկ էլ դը՜խկ, շըրը՜խկ, ներս թափվեցին ձերոնք ու… ի՞նչ անեի, հո զնդանում, քո կողքին չէի փտելու: Համ էլ այդ դեպքում ո՞վ պետք է քեզ քչփորեր, հաներ այն աշխարհից, հը՞, ճիշտ չե՞մ ասում:
- Ճիշտ ես, ճի՜շտ,- ծիծաղեցի ես,- հենց լսեցի, որ եգիպտական դեսպանախմբի անդամներին ձերբակալել են, իսկ նրանց ղեկավարն էլ զոհվել է, միանգամից մտքովս անցավ, որ մի ճարպիկ եգիպտացի հաստատ սկսել է թափառել Արմավիրում կամ նրա մոտակայքում: Դե մնացածն էլ ժամանակի հարց էր: Ես գիտեի, որ այդ եգիպտացուն անչափ հետաքրքրելու է, թե ի վերջո ի՞նչ են որոշելու արմավիրցիք ու նա ականջը ամեն ինչին կախ է պահելու: Չէի կասկածում նաև, որ, լսելով ոմն մի գրադարանավարի ձերբակալության և ինքնասպանության մասին, նա չի հապաղի միջոցներ ձեռնարկել ու քչփորել իր բարեկամին: Ուրախությամբ տեսնում եմ, որ չեմ սխալվել:
- Չես սխալվել, չէ, այս հարցում չես սխալվել:
- Դեե, մնացած հարցերն էլ… վերջը ես հո ձեր սֆինքսը չեմ, որ ապագան գուշակեմ: Գուցե և ինչ-որ պահ կորցրել էի հոտառությունս ու քաղաքական իրավիճակի սթափ գնահատականս, բայց դե, մարդ ենք, էլի, էն էլ` ծերացած մարդ:
- Չէ՜է՜է, Հայկ ջան, ինչ-ինչ, բայց այ ծերացած մարդու, էն էլ հիմա, դու հե՜չ նման չես: Երևում է այն աշխարհում լինելը քեզ թարմ ուժեր է հաղորդել:

Ես արագորեն ոտքի կանգնեցի, մի քանի պտույտ կատարեցի բարեկամիս շուրջը ու կրկին տեղավորվեցի գետնին.
- Դու ճիշտ ես, չի խանգարի նման կերպ մեկ-մեկ մարզվել, բայց դե` մարզվել միայն այն ժամանակ, երբ կողքիդ կան հուսալի բարեկամներ,- որսալով բարեկամիս ժպիտը, ավելացրեցի ես:
- Կան, կան, իհարկե, կան, թեև քո հուսալի բարեկամներից ոմանց հիմա չէր խանգարի այլ տեղերում լինել:
- Իրոք,- միանգամից իրականությանը վերադարձա ես և ուրախ տրամադրությունս հօդս ցնդեց,- ասա ինձ, բարեկամս, ես այստեղ պառկած ժամանակ շա՞տ բան եմ բաց թողել:
- Այնքան էլ չէ, չնայած մյուս կողմից էլ որ նայենք, ո՞վ գիտի:
- Այսինք՞ն:
- Այսինքն այն, որ ձեր կոնչակները արդեն ողջ երկրով մեկ հայտարարել են Եգիպտոսի դեմ պատերազմի սկզբի մասին, իսկ արքայական մարտակառքերի ընտիր ջոկատներն էլ երևի թե արդեն Ասորիքի հյուսիսային մասերը հասած կլինեն:
- Գրո՜ղը տանի, Մենես, ուրեմն պատերազմն ամեն դեպքում սկսվեց,- ես ավելի մռայլվեցի ու մի տեսակ կողքանց նայեցի բարեկամիս,- նման բան երբեք չէր եղել, որ իմ ու քո ազգերն ընդհարվեին: Բա հիմա ի՞նչ պիտի անենք:
- Դու` չգիտեմ, բայց անձամբ ես, հենց միայն ավարտեմ խոսակցությունս հենց նոր քչփորածս լեռնականի հետ, ամեն ինչ ձգում եմ մի կողմ և, ինչքան ուժ կա ոտքերումս, վազ եմ տալիս Եգիպտոսի ուղղությամբ: Դժվար թե ձեր մարտակառքերից շուտ տեղ հասնեմ, բայց դե՜… էլի բան է,- կարծես թե կատակով, բայց միանգամայն լուրջ հայտնեց Մենեսը,- ձեր ստեղծած սարսափելի ռազմական համակարգը կրկին գործի է անցել, Հայկ, և ես լրջորեն կասկածում եմ, որ Եգիպտոսը կկարողանա հաջողությամ դիմադրել նրան:
Մի պահ ասելու բան չգտա և քորեցի գլուխս: Այլ պարագայում ես արշավող մեր տղերքի շարքերում կլինեի ու Մենեսն էլ երևի թե իմ ամենավտանգավոր թշնամիներից մեկը կլիներ, բայց հիմա՞…
- Բա ե՞ս ինչ պիտի անեմ,- ինձնից անկախ հարցրեցի ես:
Մենեսը ծիծաղեց ու ոտքի կանգնեց:
- Չգիտեմ, Հայկ, այլ պարագաներում դու երևի թե իմ ամենավտանգավոր թշնամիներից մեկը կլինեիր, բայց հիմա՞…
- Այ քուրմ, դու ի՞նչ է, նաև իմ մտքերը կարդա՞լն ես սովորել: Չէ՜, Մենես, Հայաստանում մնալ ես չեմ կարող, այսպես թե այնպես ինձ այստեղից առժամանակ կորչել էր պետք: Բայց մյուս կողմից էլ, ես ուղղակի չեմ կարող բաց թողնել կողքովս նման լրջագույն իրադարձություններ: Վերջ, որոշված է, սկզբի համար ես ուղևորվում եմ Ասորիք, իսկ հետո` կերևա:
- Պահո՜,- ձգեց բարեկամս,- ուրեմն դու ինձ հե՞տ ես գալիս:
- Իսկ ի՞նչ է, դու դրան դե՞մ ես:
- Ամենևին, քեզ հետ ավելի հետաքրքիր կլինի:
- Լավ,- ես ևս ոտքի կանգնեցի ու շարունակեցի,- հա, ի դեպ, մոռացա զգուշացնել: Մաթեմատիկական տեսակետից քեզ մի կարևոր նորություն ունեմ հայտնելու:
- Պատահաբար հո ձեր մարտակառքերի քանակությունը չե՞ս ուզում հայտնել նվաստիս,- ծիծաղեց բարեկամս:
- Ըհը, էդ էր պակաս, իհարկե` ոչ: Չգիտեմ ով ոնց, բայց ես իմ ազգին չեմ դավաճանի, նույնիսկ ի պատասխան հենց նոր կատարած քո մե՜ծ սիրալիրության էլ,- կատակը օդում բռնեցի ու հետ մղեցի ես,- բայց նորությունս իրոք որ կարևոր է:
- Դե մի ասա, տեսնենք:
- Բանն այն է, Մենես, որ երկու կետերի միջև ընկած ամենակարճ տարածությունը սովորաբար ուղիղն է…
- Բա՜ն ասացիր, մեր քրմերը դրան արդեն վաղուց են հասել, դու ի՞նչ է, ուզում ես ինձ խոսեցնել ու դիտավորյալ կերպով ուշացնե՞լ:
- Տո այ եգիպտացի, հերիք է հպարտանաս ձեր քրմերով: Ձեր քրմերը գուցե թե նման բաներ ասած լինեն, բայց ողջ խնդիրն այն է, որ նրանք փակված են իրենց տաճարներում և հեռու են ռազմական գործից:
- Հ՞ը:
- Ըհ՜ը: Մեծ արշավանք է սկսվել դեպի Եգիպտոս, Ասորիք տանող բոլոր ամենակարճ ճանապարհները լցված են մարտակառքերով, արշավող ռազմիկներով, գումակով ու գրաստով: Բայց դա էլ դեռ ոչինչ, քո ծանոթ լեռնականի հմուտ ձեռքերով ժամանակին ստեղծված հետախույզական կառույցը ունի հստակ հրահանգներ և նման դեպքերում խստագույն հսկողություն է սահմանում բոլոր ճանապարհների վրա ու նրանց մոտակայքում: Դե, համենայն դեպս, էլի, որ ճարպիկ մի եգիպտացու հետախույզներն, օրինակ, պատահաբար չթափառեն մեր արշավող շարասյունների մոտակայքում:
- Ահա՜, թե ի՜նչ,- ձգեց Մենեսը:

- Բա՜, որ ասում էի կզարմանա՞ս: Ու եթե մենք հիմա հետևենք ձեր քրմերի հայտնագործություններին, այսինքն շարժվենք երկու կետերի միջև ընկած ամենակարճ ճանապարհով, շատ է մեծ հավանականությունը, որ մեր ճանապարհը չենք վերջացնի այնտեղ, որտեղ ուզում ենք, այլ կհանգրվանենք Արմավիրի արքայական զնդանում: Դժվար թե այդ ժամանակ մեզ համար հարմար քչփորող գտնենք…
- Իրո՜ք, գրողը տանի, ես այդ մասին չէի մտածել:
- Բա՜, սա քո համար ձեր Քուշը չի, է՜, ու ոչ էլ նույնիսկ Համուրապպիի Բաբելոնը: Այս գործին ես եմ ձեռք զարկել, այն էլ ոչ մեկ տասնամյակի ընթացքում, այնպե՜ս որ…
- Գրողը քեզ տանի,- ընդհատեց Մենեսը,- քո սեփական հայտնագործությունը հիմա մեր դեմ է դուրս գալիս:
- Տենց մի բան,- բազմանշանակ ժպտացի ես,- թեև ասեմ, որ եթե նորից առիթ լիներ, ես այդ հայտնագործությունն էլի կանեի:
- Հա դե պարզ է, հայրենասեր մեռնում ես, էլի,- ծիծաղեց Մենեսը, բայց հետո նորից լրջացավ,- բա հիմա մենք… ի՞նչ անենք:
- Ըհը՜, այ այդտեղից պետք է սկսեիր, թե չէ ոտքերիդ ես զոռ տալիս: Դու չգիտեմ ինչպես,- բարեկամիս խոսքերը վերադարձրեցի իրեն,- բայց այ օրինակ ես, օգտվելով Արմավիրի շուկայում ձեռք բերած արագընթաց նժույգներից, պատրաստվում եմ սկզբում շարժվել դեպի հյուսիս, հետո, մեծ շրջան կատարելով Հյուսիսային Մեծ ծովի հայաստանյան ափերով, անցնել Խեթթի, այնտեղից էլ Կիլիկիա, որտեղից էլ փյունիկյան արագընթաց նավերից մեկը ինձ կհասցնի հարավային առևտրական քաղաքներից մեկը, նու, ասենք, Բիբլոս [1]:
- Ես քեզ հետ եմ,- կողքիս կանգնեց բարեկամս:
- Հա, բայց մինչև գնալս ես դեռ մի քանի կարևոր գործեր էլ պետք է կարգավորեմ:
- Գնացի՜նք, միջոցներ իմ մոտ բավականին կան, սկզբնական ժամանակներում կհերիքի, իսկ հետո, երբ ամեն ինչ մի քիչ կխաղաղվի, դու կկարողանաս արդեն ավելի անվտանգ պայմաններում այցելություն կատարել քո թաքստարանները:
- Տո այ քուրմ, հարցը դա չի, բա իմ սալիկնե՞րը:
- Դրա՞նք ուր ես ուզում տանել:
- Գուցե չհավատաս, բայց… Եգիպտոս,- ժպտացի ես,- Արմավիրի արքունական գրադարանում ես դրանցից մի քանի օրինակներ ստեղծել եմ, ուզում եմ, որ մեկ օրինակ էլ, համենայն դեպս, էլի, Եգիպտոսում մնա:
- Լավ, էդ հասկացանք, ուրի՞շ ինչ գործ ունես:
- Իսկ իմ թո՞ւրը:
- Դե՜ե՜ե՜, դրա հարցն ավելի հեշտ է: Երբ ձեր ճարպիկ տղերքը փորձում էին ճանկել մի խեղճ ու կրակ եգիպտացու և նա ստիպված թռել էր պատուհանագոգին, վերջին պահին նա պատահականորեն տեսավ անկյունում դրված քո թուրը, խլեց այն ու ցատկեց ներքև,- ծիծաղեց Մենեսը,- ու մինչ ձերոնք ներքևում ինձ կբռնեին, ես հասցրեցի թաքցնել այն կոյուղահորում, իսկ հետո էլ, երբ ես փախա դիարանից, հանեցի այնտեղից: Ահա թուրդ:
Մենես շորերի ծալքերի միջից հանեց թուրս ու տվեց ինձ: Մենք դուրս եկանք Արմավիրի մոտ գտնվող և ավելի շուտ աղբանոց հիշեցնող գերեզմանատնից, որտեղ թաղում էին անտեր մեռելներին կամ էլ ինձ նման արքայական բարեհաճությունից զրկված անձանց, ու մոտեցանք ծառերին կապված ձիերին:
- Թրիս համար անչափ շնորհակալություն, Մենես ջան, չէի էլ պատկերացնում, թե առանց դրա ինչ էի անելու:
- Դե լա՜ա՜վ, դատարկ բա՜ն է,- պատասխանեց Մենեսը:
- Չէ՜, մի ասա, ամեն ինչից զատ սա նաև հորիցս է հիշատակ,- Մենեսը հասկացած ժպտաց, իսկ ես, տեսնելով ծառից կապված երեք նժույգները, գլխով արեցի,- հարգում եմ քո հեռատեսությունը, բարեկամս, երկուսիս համար երեք նժույգ: Ճանապարհին մեկը կարող է շարքից դուրս գալ և մենք…
- Չէ՜, Հայկ ջան, երրորդ նժույգը մենք երևի թե նույնիսկ այդ դեպքում էլ չօգտագործենք: Մենք պետք է խնայենք նժույգները, հակառակ դեպքում ստիպված կլինենք հրաժարվել բավականին թանկարժեք մեր բեռներից:
- Մեջդ մաքսանենգության տաղա՞նդ ես հայտնաբերել, ով քուրմ իմ բարեկամ,- ծիծաղելով թփթփացրեցի Մենեսի ուսին:
- Չէ՜է ՜, ով լեռնեցի իմ բարեկամ, ուղղակի բարեկամներիցս մեկի սալիկների մեկ օրինակն եմ որոշել ապօրինի կերպով դուրս հանել Հայոց թագավորությունից,- ի պատասխան մեջքիս թփթփացրեց արդեն Մենեսը ու, մինչ ես անակնկալի եկած մեխվել էի տեղումս և, դժվարությամբ բերանս բացելով փորձում էի որևէ բան ասել, մոտեցավ ծառի տակ դրված ու նոր միայն նկատածս արկղին, դժվարությամբ գրկեց այն, նայեց վրաս և շարունակեց,- այդ սալիկներն ինձ զարմանալի կերպով դուր եկան, ի՞նչ կարող եմ անել: Անհագ սեր դեպի գիտությունը կամ նման մի բան, ընկալիր դա ինչպես ցանկանում ես…

_____________________
[1] Հայտնի ծովային առևտրական քաղաք Փյունիկիայում:

*

Մենք անմիջապես ճանապարհ ընկանք` Արաքս գետի հունով ուղղություն վերցնելով դեպի հյուսիս: Տաս օրից արդեն Տրապիզոնի մոտակայքում էինք, իսկ մի քանի օր անց էլ հանգրվանեցինք Արիննայում [1]: Հաջորդ օրը մենք դուրս եկանք Արիննայից և, սրընթաց երթով անշեղորեն շարժվելով դեպի հարավ, շուտով Տուննայի կիրճով մուտք գործեցինք Կիլիկիա: Մենեսը շտապում էր և մեր երթին խելագար մի մրցավազքի արագություն էր տվել: Չցանկանալով նույնիսկ մեկ ավել իսկ օր էլ մնալ Տարսույում [2], բարեկամս անմիջապես էլ տեղեր վարձեց նավահանգստից դուրս գալ պատրաստվող փյունիկյան արագընթաց նավերից մեկի վրա: Տարսույում ու մյուս ծովափնյա քաղաքներում տեղի էր ունենում դեպի Եգիպտոս ուղղություն վերցնել պատրաստվող մեր ռազմական նավատորմի կենտրոնացումը և բոլոր առևտրական նավերին արդեն իսկ վաղուց հրաման էր տրված լքել նավահանգիստները: Դե մեզ էլ ըստ էության այլ բան պետք չէր: Մեր նավը ուղղություն էր վերցրել դեպի Բիբլոս և, միայն ուշ երեկոյան տեսադաշտից կորցնելով ինձ համար այնքան հարազատ մեր Կիլիկիայի ափերը, բարեկամս կարծես թե մի փոքր հանգստացավ: Մնացածը կախված էր արդեն միայն փյունիկյան վաճառականների արագությունից, որոնք, ի դեպ ասած, իրենք ևս որևէ կերպ շահագրգռված չէին բավականին թանկարժեք իրենց բեռով պետք եղածի չափից ավել մնալ բաց ծովում: Մենք մահու չափ հոգնած էինք և բավականին երկար քնեցինք նավի ամբարում` բամբակի հակերի վրա:

Ես արթնացա միայն երրորդ օրը վաղ առավոտյան և անմիջապես էլ բարձրացա տախտակամած: Բարեկամս կանգնած էր նավի քթամասին ու տարված էր իր մտքերով: Ես միացա Մենեսին ու, մինչ փյունիկիցի սիրալիր նավավարը մեզ կկանչեր նախաճաշելու, Մենեսը պատմեց իր գլխով անցածը:
- Սրանից մոտ հարյուր հիսուն տարի առաջ, Հայկ, Սենուսերտա փարավոնի [3] օրոք, մենք առաջին անգամ հայացքներս հառեցինք դեպի հյուսիս: Ամեն ինչ սկսվեց մի տեսակ աննկատ, չգիտես թե ինչից: Հարավում մեր նվաճումներն արդեն սահմանափակվել էին Քուշով, իսկ արևմուտքում և արևելքում էլ անապատներ էին: Այդ ժամանակ էլ հենց Սենուսերտայի արքունիքում սկսեցին խոսակցություններ գնալ այն մասին, որ ժամանակն է շարժվել հյուսիս-արևելք` դեպի Ասորիք:
- Այդ տարիներին և Միջագետքում ու և Հայաստանում էլ հիմնականում խաղաղություն էր,- բարեկամիս լրացրեցի ես,- հիշո՞ւմ ես, Մենես, մեր արքա Գեղամը [4] նոր էր մահացել ու Մեծն Արամի հայր Հարմայի [5] թագադրման առիթով էր, որ դու, որպես Սենուսերտայի ներկայացուցիչ, ժամանել էիր Արմավիր:
- Է՞լ չհիշեմ,- գլխով արեց Մենեսը,- հենց այդ ժամանակ էր, որ Եփրատի գետանցում քո ջոկատը շրջապատեց իմ դեսպանախումբը և մենք հազիվ զոհ չգնացինք ձեր նետերին:
- Դե ի՞նչ անեի,- ժպտացի ես,- դուք այնքան աննկատ էիք շարժվում և այնքան, մեղմ ասած, ոչ շքեղ տեսք ունեիք, որ ես ձեզ Անապատի որդիների փոքրիկ մի ավազակախմբի տեղ էի դրել:
- Այո՜,- ծիծաղեց Մենեսը և շարունակեց,- Սենուսետրան մեծ տիրակալ էր ու լավ էր զգում ժամանակի շունչը: Այդ տարիներին ձեզ մոտ խաղաղություն էր, Ալիոնի ճակատամարտում Անապատի որդիներին սարսափելի ջարդ տալուց հետո նրանց ասպատակություններն իսպառ դադարել էին, բայց… ես պատահականորեն չասացի, որ Սենուսետրան մեծ մի գահակալ էր,- Մենեսը ժպտաց,- Անապատի որդիների ջարդից հետո արդեն անցել էր գրեթե կես դար ու փոփոխությունների շունչը կրկին էր զգացվում:
- Սարգո՞նը,- հարցրեցի ես,- նորահայտ այդ “հիրավի արքա՞ն” [6]:
- Այո, Հայկ, Սարգոնը, ինչպես ի պատիվ այն աքքադացի ավազակի իրեն սկսել էր կոչել նորընծա այս տիրակալը, այդպես էլ սեփական երազներին չհասած փառատենչ այդ զորավարը:
- Բայց նա այնուհանդերձ հիմք դրեց Ասորեստանի հետագա հզորությանը, Մենես, մի՜ ասա: Հենց այդ տարիներին էր, որ Սարգոնի գլխավորած Ասորեստանի բանակը, որը հիմնականում կազմված էր Անապատի որդիներից, երկարատև ընդմիջումից հետո կրկին ասպատակեց Հայոց Միջագետքը, Աղձնիքը ու Կիլիկիայի հարավ-արևելքը: Գիտեմ, լավ եմ հիշում: Այդ ժամանակ ես մեր սահմանապահ ջոկատներից մեկի հրամանատարն էի ու, հավատա, անձամբ եմ բավականին հարամել այդ ավազակի ճաշը:
- Գիտեմ կամ, ավելի շուտ… գլխի ընկնում եմ,- ծիծաղեց Մենեսը,- Եփրատի գետանցի մոտ քիչ էր մնում մեր ճաշն էլ հարամեիր: Փոխարենը հետո,- լրջացավ Մենեսը,- երբ դու իմացար մեր ով լինելը, ապահով կերպով մեզ Արմավիրի արքայական պալատ հասցրեցիր:
- Դե լա՜վ, ինքս էլ այդ ժամանակ Արմավիր էի շարժվում, Գեղամն էր մահացել և նոր արքա էր թագադրվում:
- Էլ մի՜,- ծիծաղեց Մենեսը,- ես հո լավ գիտեմ, որ քո բարեկամի ապահովության համար դու ոչ պակաս էիր մտածում:
- Դե որ գիտես, էլ ինչո՞ւ ես ավելորդ խոսեցնում,- ժպտացի ես,- գիտեի, որ մի օր ինձ կքչփորես ու կհանես այն աշխարհից, դրա համար էլ այդպես դողղում էի քեզ համար: Զուտ շահ էր, ոչ մի անձնական բան:
- Այ դու շահամո՜լ…,- քրքջաց Մենեսը:
- Չէ, չէ, բայց դու պատմությունդ շարունակիր,- գլխով արեցի ես,- ինձ միշտ էլ հետաքրքրել է լսել պատմություններ ձեր երկրի մասին:

________________
[1] Քաղաք Կապադովկիայի հյուսիսում:
[2] Քաղաք Կիլիկիայում, հետագա Տարսոնը:
[3] Սենուսերտա III (մ.թ.ա. 1878-1842): Եգիպտոսի XII գահատոհմի հզոր փարավոն:
[4] Գեղամ (մ.թ.ա. 1908-1858): Հայոց արքա:
[5] Հարմա (մ.թ.ա. 1858-1827): Հայոց արքա:
[6] Սարգոն I (մոտ 1880-1850): Ասորեստանի արքա, որը հիմք դրեց երկրի հզորությանը: Չպետք է շփոթել Սարգոն Աքքադացու հետ:

- Դե ի՞նչ ասեմ: Սենուսետրան զգում էր, որ Եգիպտոսի ապագան ոչ թե Քուշում է ու նրա արդեն սպառվող ոսկու հանքերում, այլ Ասորիքում: Այս տիրակալը գիտակցում էր, որ ժամանակները փոխվում են ու ինքներս մեր մեջ ներփակված ապրել մենք արդեն չենք կարողանա: Պետք էր զարկ տալ առևտրին հարևան երկրների ու ամենից առաջ հյուսիս-արևելքում գտնվող երկրների հետ: Բաբելոնն այդ ժամանակ դեռևս էական դեր չուներ և այստեղ մեզ ամենից առաջ անհանգստացնում էր հենց ոտքի կանգնող Սարգոնը: Ահա և ես ուղևորվեցի այդ կողմերը: Այն ժամանակ Սարգոնը շատերի շուրթերին էր, բայց ես հո լավ գիտեի, որ իրական ուժը հյուսիսային մեծ լեռների մեջ է:
- Դեհ, այն ժամանակ մենք մեզ շատ համեստ էինք պահում,- ծիծաղեցի ես,- Գեղամին, իսկ հետո էլ արդեն Հարմային լիովին բավարարում էր Անապատի որդիների սպառնալիքներից ազատվելը:
- Ու բացի այդ հորդ պատգամները…,- ավելացրեց Մենեսը,- գիտեմ, Հայկ, բայց դե համենայն դեպս չէր խանգարի ևս մեկ անգամ համոզվել, որ ամեն ինչ հենց այդպես է:
- Ամեն ինչ այդպես էլ կար, Մենես, դու մասնակցեցիր Հարմայի թագադրման արարողությանը ու վերադարձար Եգիպտոս: Իսկ հետո էլ ձեր փարավոնը ասպատակեց Հարավային Ասորիքը, այսպես ասենք` իրականացրեց ուժի ցուցադրում… համենայն դեպս, էլի- ծիծաղեցի ես:
- Դեհ, դա էլ էր պետք,- հաստատեց Մենեսը,- նախ այնտեղ գործում էին Անապատի որդիների բազմաթիվ մանր ավազակախմբեր, որոնք լրջորեն խանգարում էին մեր առևտրական գործունեությանը, իսկ հետո, որ ավելի կարևոր էր, Սարգոնը զգաց, որ հարավում լուրջ ուժ կա և այդ կողմ չշարժվեց:
- Դե մեր կողմ էլ նա առանձնապես չեկավ: Եվ, ընդհանրապես, մենք որոշակիորեն երևի թե գերագնահատեցինք այդ արքային: Հետհայաց գցելով երևի թե կարելի է ասել, որ իրականում նա այդքան ուշադրության կարծես թե չարժեր էլ:
- Հա, ճիշտ ես,- հաստատեց Մենեսը ու առաջ տարավ խոսքը,- Սենուսետրայից հետո իշխեց Ամենեմխետը [1] ու նրա օրոք ևս Եգիպտոսը ծաղկում էր: Բայց հետո…,- հառաչեց Մենեսը,- հետո սկսվեցին մութ ժամանակները: Ամենեմխետի որդին [2] իրենից հետո տղա ժառանգ չթողեց, իսկ գահին հայտնված կին փարավոն Նեֆրուսեբեկն [3] էլ իսկական մի աղետ դարձավ մեր երկրի համար:
- Գիտեմ, Մենես, այդ սարսափելի իրադարձությունների արձագանքները նույնիսկ մեզ մոտ էին հասնում: Մեծն Արամի իշխանության վերջին տարիներին էր, հիշում եմ, պատմում էին, որ ոմն Ուգաֆ [4], ով վարձկան զինվոր էր եղել ձեր մոտ, թե ինչ, մեծ ապստամբություն էր բարձրացրել, ոտքի էր հանել ժողովրդին, գահընկեց էր արել ձեր այդ կին փարավոնին ու իր անմիտ կառավարմամբ լրիվ քաոսային վիճակ էր ստեղծել երկրում:
- Ուգաֆը ընդամենը հզոր մի սևամորթ էր, Հայկ, սպանության համար նախատեսված հզոր մի գործիք, ընդամենը…: Խելքի մի կտոր իսկ չկար նրա կճուճի պես դատարկ գանգում,- գլուխն օրորեց Մենեսն ու շարունակեց,- Ուգաֆին սեփական ձեռքերովս եմ այն աշխարհն ուղարկել, բայց դա ընդամենը կասեցրեց իմ Եգիպտոսի կործանումը, ընդամենը, այդքան բան, նախկին փայլին մենք այլևս արդեն այդպես էլ երբեք չհասանք:
- Այդ տարիներին ես մեկ անգամ եղել եմ ձեր երկրում…
- Այո՜, ծանր տարիներ էին: Եվ ի հակառակ մեզ, հիշում եմ, թե ինչ հիացմունքով էիր դու խոսում ձեր արքա Արամի մասին:
- Արամը մեծ արքա էր, Մենես, ես դրա մասին քեզ շատ եմ ասել:
- Գիտեմ,- գլխով արեց Մենեսը,- ու այն տարիներին դեռ լավ էր, որ դուք կամ գրավել էիք Միջագետքը, կամ էլ այստեղ նոր-նոր ոտքի կանգնող Բաբելոնը գոնե առնվազն լրջորեն զբաղված էր ձեզնով և արդյունքում ոչ-ոքի մտքով չանցավ հարձակվել Եգիպտոսի վրա: Բայց մենք չկարողացանք օգտագործել այդ ժամանակն ու ինչպես հարկն է չհասցրեցինք կարգի գցել մեր երկրի գործերը: Գահակալական անվերջ գզվռտոցում իրար էին հաջորդում փարավոնները և հիմա նույնիսկ ինձ համար է դժվար հիշել, թե ով ում հաջորդեց և ով ինչքանով դրա իրավունքներն ուներ: Հիմա կնահաճո Մերնեֆերին է փարավոնը ու սրա ուղեղին հազիվ նոր միայն հասավ մտածել հյուսիսից եկող վտանգի մասին: Բայց պատերազմն արդեն եռում է…
- Հիշո՞ւմ ես, Մենես, թե ժամանակին Ուրուկում ես ինչ նախանձով էի խոսում ձեր երկրի կառավարման մասին: Այն մասին, որ ձեր երկիրը ավելի լավ է կառավարվում, քան մերը: Փաստորեն իրավիճակը հիմա լրիվ հակառակ տեսքն ունի:
- Այո, Հայկ, հիշում եմ,- գլուխն օրերեց Մենեսը,- պատմությունը կրկնվելու հատկություն ունի ու հենց դա է ինչ-որ առումով ինձ որոշակի հույսեր ներշնչում նույնիսկ այս պարագայում:

________________
[1] Ամենեմխետ III (մ.թ.ա. 1842-1798): Եգիպտոսի XI գահատոհմի փարավոն:
[2] Ամենեմխետ IV (մ.թ.ա. 1798-1789): Եգիպտոսի XI գահատոհմի փարավոն:
[3] Նեֆրուսեբեկ (մ.թ.ա. 1789-1786): Եգիպտոսի XI գահատոհմի վերջին և կին փարավոնը, որի կառավարումից հետո Եգիպտոսը կտրուկ թուլացավ:
[4] Ուգաֆ: Ինքնահռչակ փարավոն Նեֆրուսեբեկի օրոք:

- Դու այդ ի՞նչ նկատի ունես,- չհասկացա ես:
- Ժամանակին, Հայկ, սրանից մի չորս հարյուր, չորս հարյուր հիսուն տարի առաջ, երբ դուք տապալել էիք աքքադական բռնապետությունը և ձեր գերիշխանությունն էիք հաստատել Միջագետքում, հիշո՞ւմ ես, այն ժամանակ ևս, ինչպես և հիմա, Եգիպտոսը հայտնվել էր խավարում:
- Դե՜ե՜,- ծիծաղեցի ես,- այն ժամանակ անիծյալ Շամին նույնիսկ քո՜ գլուխը լվաց,- հիշեցի ես,- ի՜նչ ափսոս, որ Նիպպուրում, երբ մենք գրավում էինք այդ քաղաքը, ես չկարողացա դրա հախիցը գալ: Շամին ճողոպրեց Նիպպուրից և…
- … հայտնվեց Եգիպտոսում,- խոսքս շարունակեց Մենեսը,- այդ իրոք որ կախարդական զորությամբ օժտված կնոջ համար ոչինչ չարժեր պտտեցնել զառամյալ Պեպիի մահից հետո մեր երկրի ղեկին հայտնված նրա պատանի թոռան` Մեռենռայի [1] գլուխը: Այն ժամանակ ես ահագին զարմացա, երբ տեսա քեզ Եգիպտոսում:
- Այ դու քուրմ, հիշո՞ւմ ես, երբ դու իմացար, որ ես ձեր երկիր եմ ժամանել Շամիին գտնելու համար, մի կուշտ ծիծաղեցիր վրաս: Նույնիսկ սկսեցիր սրախոսել, որ ես մոռացել եմ իմ Աստղիկին ու նոր կրքով եմ տարվել:
- Հա դե հիմա,- ժպտաց Մենեսը,- բոլորս էլ սխալվում ենք, այդ թվում նաև ես: Դաժան ճշմարտությանը ես հետո պետք է հասու լինեի, հետո՜, այն բանից հետո, երբ Շամին մեկուսացրեց ինձ, իր ավազակախմբի միջոցով այն աշխարհն ուղարկեց Մեռենռային և, վերանվանվելով Նիտոկրիս [2], ստանձնեց մեր երկրի կառավարումը:
- Բայց դու պարտվեցիր միայն առաջին մասում, Մենես, վերջը դու էլ իրոք վատը չէիր ու վատ բաղնիք չսարքեցիր Շամի այդ ավազակախմբի համար: Բայց ես մի բան ամեն դեպքում չեմ հասկանում, ի՞նչ կապ ունի այդ ամենը մեր ներկայիս վիճակի հետ:
- Ինչ կապ ունի՞, Հայկ,- կարճ ծիծաղեց Մենեսը,- այն ժամանակ դուք իշխում էիք Միջագետքում և Ասորիքում, Եգիպտոսում քաոս էր, բայց դուք չհարձակվեցիք մեր երկրի վրա: Այժմ ևս դուք իշխում եք Միջագետքում ու շատ շուտով կիշխեք նաև Ասորիքում բայց…
- … բայց դու հույս ունես, որ մեր ռազմական համակարգը կրկի՞ն կանգ կառնի:
- Նման մի բան,- կարճ պատասխանեց Մենեսը:
- Մենես, իսկ դու հիշո՞ւմ ես, թե ինչ էինք անում ես ու դու սրանից մի յոթանասուն տարի առաջ, Ասսուրում:
Մենեսը զարմացած վրաս նայեց և ոչինչ չպատասխանեց:
- Չե՜ե՜ե՜ս հիշում, բարեկամս, իսկ ես լա՜վ եմ հիշում: Այն ժամանակ ես ու դու ուզում էինք այնպես անել, որ Շամին հանկարծ չամուսնանա հենց նոր գահ բարձրացած Ասորեստանի պատանի տիրակալ, հզոր, բայց արդեն հանգուցյալ Շամշի-Ադադի [3] որդի Իշմե-Դագանի [4] հետ:
- Է հետո՞:

________________
[1] Մեռենռա (մ.թ.ա. 2175-2174): Եգիպտոսի VI գահատոհմի փարավոն:
[2] Նիտոկրիս (մ.թ.ա. 2174-2172): Եգիպտոսի VI գահատոհմի վերջին և կին փարավոնը, որի կառավարումից հետո Եգիպտոսը կտրուկ թուլացավ:
[3] Շամշի-Ադադ I (մ.թ.ա. 1813-1781): Ասորեստանի արքա, որի օրոք իր նախկինների օրոք թուլացած Ասորեստանը կրկին սկսեց հզորանալ:
[4] Իշմե-Դագան I (մ.թ.ա. 1781-1757): Ասորեստանի արքա, որի օրոք Ասորեստանը կրկին սկսեց թուլանալ:

- Մենես, հիշո՞ւմ ես, երբ այն ժամանակ Եգիպտոսում ես ու դու ուզում էինք լուծել այդ անիծյալ Շամիի հարցերը ու ազատել Եգիպտոսը նրա տիրապետությունից, հիշո՞ւմ ես, մենք ի՞նչ արեցինք:
- Հենեն-նեսուտում [1] կազմակերպված այն հիանալի գինարբո՜ւքը,- ծիծաղեց բարեկամս,- այն ժամանակ դու քո դերասանական վարպետության գագաթնակետին հասար: Արքայական պալատում հավաքվել էին երկրի բոլո մեծամեծները ու դու քեզ ձև էիր տվել, թե գիտակցությունդ կորցնելու չափ սիրահարված ես այդ կնոջը: Ընդ որում դու այնպես հաջող էիր ձևացնում, որ նույնիսկ նա էր հավատացել: Ճիշտ է, համենայն դեպս արգելում էր քեզ որևէ զենքով երևալ իր մոտակայքում, բայց դե, մեծ հաշվով հավատում էր քեզ: Հիշում եմ, հետո՞:
- Հետո՜…, հետո ես հաջողացրեցի փակել դռները Հենեն-նեսուտի պալատի նկուղում հավաքված նրա ավազակախմբի վրա, իսկ դու էլ հատուկ գաղտնուղով բաց թողեցիր Նեղոսի ջրերն ու մենք նրանց բոլորին խեղդեցինք:
- Իսկ դրանից հետո դու Եգիպտոսի ողջ բարձր հասարակության աչքի առաջ, իբր համբուրում ես Շամիի ձեռքը, տակից հասցրած անակնկալ ու հատու մի հարվածով կոտրեցիր նրա վիզը: Արածդ հո արած չէր, Հա՜յկ, նույնիսկ ես սարսռացի,- հիշեց Մենեսը ու ժպտաց,- գլուխը լրիվ շուռ տվեցիր մեջքի վրա, անտաշ լեռնեցի ես, էլի…
- Հա ի՞նչ անեինք, Մենես ջան, ախր եթե դրան թողնեինք, ձեր ողջ երկիրը ձեռքի տակ կհավաքեր: Իսկ այսպես, երբ բոլոր աչքի առաջ ես ոլորեցի այդ Շամի վիզը, բոլորը տեսան, որ նա մահացել է ու… վերջ: Դրանից հետո նա էլ ինչպե՞ս պետք է փորձեր շարունակել կառավարել:
- Դե նա չփորձեց էլ, այլ ուղղակի կորավ: Պալատականները ճանկեցին քեզ ու համենայն դեպս արքայական դիարան տեղափոխեցին Նիտոկրիսի մարմինը, բայց հետո դիարանն այրվեց ու Շամի նշխարքներն այդպես էլ չգտան,- պատմությունը եզրափակեց Մենեսը,- հա, բայց դու Ասսուրի մասին էիր ասում, ի՞նչ կապ ուներ քո անկրթության մասին վկայող այդ պատմությունը դրա հետ:
- Սրանից մի յոթանասուն տարի առաջ, Մենես, պատմությունը կրկնվում էր: Շամին հայտնվել էր Ասսուրում և արդեն որպես Շամիրամ պատրաստվում էր դառնալ պատանի Իշմե-Դագանի կինը: Պատմությունը կրկնվում էր… թվում էր, թե կրկնվում էր,- ծիծաղեցի ես,- բայց այն ժամանակ Շամին ուղղակի հրամայեց ձերբակալել Ասսուրի արքունիքում հայտնված այն պճնագեղ եգիպտացուն ու բանտ նետել նրան: Դեռ լավ էր, որ Արամ արքայի միջնորդությունը ես ժամանակին հասցրեցի ու քեզ չգլխատեցին:
- Այո՜ո՜,- ծիծաղեց Մենեսը,- ես երբեք այդքան մոտ չէի եղել կործանմանը, ինչքան այդ ժամանակ: Ամեն ինչ ժամանակին հասկացած Շամին արդեն ուղղակի պատրաստվում էր թռցնել գլուխս, երբ դու տեղ հասար այդ փրկարար միջնորդությամբ:
- Դե՜ե՜, գիտեի, որ մի օր ինձ կքչփորես, գետնի տակից կհանես,- ծիծաղեցի ես:
- Այ դու դիվադադար, հերիք չի՞ արածս լավությունը երեսովս տաս, դու այն ասա, ինչո՞ւ հանկարծ հիշեցիր այդ երկար պատմությունը: Ասում են Շամին վաղուց արդեն աղավնի է դարձել: Շամիի՞ն ես կարոտել:
- Աստված ինձ փրկի Շամին կարոտելուց, Մենես,- ծիծաղեցի ես,- ես մի անգամ հարամեցի այդ կնոջ կյանքը իր իշխանության ամենասկզբում, երկրորդ անգամ իմ մեղքով նա իր թագավորությունից այդպես էլ բան չհասկացավ, իսկ վերջում էլ այնպես արեցի, որ սեփական հոգեորդիները իր հարցերը լուծեցին: Հաշվի առնելով այդ ամենը, Մենես, ես կասկածում եմ, որ նա ամենալրջագույն հիմքերն ունի ինձ չսիրելու: Չէ՜, եղբայր, ես Շամիին չեմ կարոտում, չէ, բայց այդ ամենը ես իզուր չէր, որ պատմեցի,- ձեռքս դրեցի զրուցակցիս ուսին ու շարունակեցի,- ուղղակի ուզեցա ասել, բարեկամս, որ պատմությունները, հաճախ ինչքան էլ որ նման սկիզբ ունենան, որպես կանոն իրար ոչ նման ավարտներով են վերջանում…

________________
[1] Մեմֆիսի անուններից մեկը: