milhistory.net

*

Մենեսի մոտ հյուրընկալվելու երրորդ օրը վաղ առավոտյան ես ու բարեկամս դուրս եկանք տանից և ուղղություն վերցրեցինք դեպի Մեմֆսի փարավոնյան պալատ: Բարեկամս, որ հասցրել էր ինձ հանդերձավորել կրետցու պես, առիթի դեպքում ներկայացնում էր ինձ որպես իր անձնական թիկնապահ:

Մինչ ես սպասում էի Մենեսին, գլխումս պտտվում էին ամենատարբեր մտքեր: Ի՞նչ վիճակում թողեցի ես եբրայներին և արդո՞ք Մալկուն կարողացավ հաջողությամբ կատարել այն դերը, որը ես նրա համար պատրաստեցի այդքան մեծ ջանքերի գնով: Եթե Մալկուն չէր գործել կամ էլ, որ ավելի վատ էր, նրա հարցով ես սխալվել էի, ապա եբրայները իսկական մի թաքնված դաշույն կդառնան Հայկի որդիների համար, որոնք մարտի վճռական պահին մահացու հարված կհասցնեն նրանց ուղիղ հենց սրտին: Ինձ անհանգստացնում էր նաև մեկ ուրիշ բան: Այն, որ Շամին կարող էր լինել Մեմֆիսում, բացառել չէր կարելի, բայց ի՞նչ վիճակում է նա և արդյո՞ք Լուլին հասցրել է զգուշացնել Մենեսին Աբրահամի սկսած խորամանկ խաղի մասին: Բարեկամիս այդ ամենի մասին ես հարցնել որևէ կերպ բնականաբար չէի կարող, իսկ անակնկալ հանդիպումն էլ Շամիին կարող էր խառնել իմ բոլոր ծրագրերը: Ես որևէ տեղեկություն չունեի ծավալվող իրադարձությունների մասին, իսկ ավելորդ հարցուփորձն էլ կարող էր կասկածներ առաջացնել: Ողջ հույսս Մալկուն էր ու մեկ էլ այն, որ Հայոմարտն ու Սասունը խոհեմ կգտնվեն և նուբ կգործեն:

Մենեսը բավականին երկար ժամանակով կորավ փարավոնի խորհրդակցական սենյակում, իսկ երբ այնտեղից դուրս եկավ, մարտական շեփորները ողջ քաղաքով մեկ ավետեցին փարավոնի կողմից արշավանքին միանալու մասին:
- Ահա, կարծես թե սկսվեց,- ասաց Մենեսը, երբ, ընթանալով փարավոնի փքուն շքախմբի կազմում, մենք դուրս եկանք Մեմֆիսից:
- Հը,- դիտավորյալ հորանջելով, հարցրեցի ես,- ի՞նչ որոշեցիք, ասա, մի երկու բառով հայտնեմ մերոնց էլի,- փորձեցի բարեկամիս վերադարձնել տարիներ առաջ ասած իր կատակը:
- Հետո կերևա,- ծիծաղեց Մենեսը,- այ դու անիծված, որ խոսքերս չվերադարձնեիր, չէր լինի, չէ՞:
- Չէ,- ծիծաղեցի ես,- այսպես ավելի հետաքրքիր է:
- Մեր որոշածը մի քանի օրից կերևա, Հայկ, բայց չեմ թաքցնի քեզնից, որ Եգիպտոսին այս անգամ սպասում է ամենավճռական ճակատամարտերից մեկը, որը երբևէ նա տեսել է…

Ամեն անգամ, երբ խոսք էր գնում առաջիկա պատերազմի մասին, ես անհարմարության զգացում էի ունենում ու դրա համար էլ ասելու բան առանձնապես չգտա…

Մենք անշեղորեն շարժվում էինք դեպի հյուսիս-արևմուտք և օրվա վերջում հանգիստ վերցրեցինք Գիզայի բուրգերի շրջակայքում:
- Ի դեպ, Հայկ, դու պետք է զգույշ լինես,- հանկարծ ասաց Մենեսը, երբ մենք նստել էինք բուրգի հովի տակ,- ես վատ նորություն ունեմ քեզ հայտնելու:
- Ի՞նչ է եղել-, տեղումս ուղղվեցի ես:
- Շամին փարավոնի հարեմում է, անիծյալ լինի դա,- ասաց Մենեսը ու ինձ նայեց:
- Գրո՜ղը տանի, այստեղ միայն դա էր պակաս,- անկեղծորեն զարմացա ես,- դա՞ որտեղից հայտնվեց:
- Այնտեղից, Հայկ, այնտեղից,- անորոշ ձեռքը թափ տվեց բարեկամս,- Շամին հայտնվեց այնտեղից, որտեղից հայտնվում են բոլոր գեղեցիկ կանայք ու… Մերնեֆերին հիմա ուրիշ ոչ մեկի մասին նույնիսկ լսել էլ չի ուզում:
- Շամին քեզ ո՞նց է վերաբերվում,- տակից նայելով Մենեսին, հարցրեցի ես:
- Սովորական, Հայկ, սկզբում փորձեց ինձ մեկուսացնել, բայց հետո կարծես թե փոխեց մտադրությունը և հիմա ինձ հանդիպելիս նա երբեմն նույնիսկ ժպտում էլ է: Բայց դե ես ես եմ, Հայկ, այս երկրում ինձ հետ այդքան էլ հեշտ չէ, իսկ այ դու,- Մենեսը գլուխն օրորեց ու շարունակեց,- դու աշխատիր Շամիի ձեռքը չընկնել, չի խնայի, հաստատ բան եմ ասում:
- Մենես,- հարցրեցի բարեկամիս,- չես կարծո՞ւմ, որ այս խառը վիճակում Շամին ձեր երկրին կարող է վնաս տալ…
- … ու օգուտ տալ ձե՞ր երկրին,- ծիծաղեց Մենեսը,- ոչ, չեմ կարծում: Վատ թե լավ, բայց նա հիմա տիրուհի է, իսկ եթե հանկարծ դուք եկաք, նա ամեն ինչ կկորցնի: Դրա համար էլ առայժմ ես իրեն ձեռք չեմ տալիս, թող մի այս ամենը վերջանա, այն ժամանակ ես անձամբ ինքս Շամիով կզբաղվեմ,- կարճ կապեց բարեկամս:

Ավելացնելու բան իրոք որ չունեի: Չէր կարելի ասել և ոչ մի ավելորդ խոսք, որը կքանդեր իմ այսքան երկար ստեղծած ծրագիրը: Վերադարձանք փարավոնի շքախումբը և կրկին ճանապարհ ընկանք: Հաջորդ օրը երեկոյան մենք արդեն Ջարուի շրջակայքում կենտրոնացած Եգիպտոսի բանակում էինք: Զարմանալի էր, բայց արիական բանակը վերջին օրերին գործնականում դադարեցրել էր առաջխաղացումը և այժմ գտնվում էր մեզնից դեռևս բավականին հեռու` երկու օր անցման հեռավորության վրա:

*

- Հայկ, արթնացիր,- ուշքի եկա այն բանից, որ մեկը ուժեղ թափահարում էր ուսս, Մենեսն էր:
- Ի՞նչ է եղել,- փորձեցի վիճակը ընկալել ես:
- Ձերոնք գիշերային անակնկալ երթ են իրականացրել և արդեն իսկ գտնվում են արևելքից բավականին մոտ,- սեղմ հայտնեց Մենեսը և սկսեց կապել սաղավարտի կապերը,- վաղը, կամ ավելի ճիշտ այսօր, լուսաբացին, ամեն ինչ կսկսվի…,- նետեց Մենեսն ու դուրս եկավ վրանից:

Ես ոտքի կանգնեցի ու սկսեցի արագորեն հագնվել: Այժմ եբրայները կարծես թե դեռ պետք է որ հավատարիմ լինեին մերոնց, սկսեց պտտվել գլխումս, բայց ողջ ճամբարով մեկ հնչող շեփորների հուսահատ ոռնոցը ընդհատեց մտքերս: Նուն պահին էլ Մենեսը ներս մտավ և սուր մի հայացք գցեց վրաս:
- Արիների արշավող բանակի գլխամասում եբրայներն են, Հայկ, ու գիշերը նրանք փորձել են անակնկալ կերպով ներխուժել մեր ճամբար: Դեռ լավ է, որ դեմ են առել գիշերային դետքին: Դետքը ողջ կազմով պառկել է, բայց դե մերոնք էլ են հասցրել զենք վերցնել:
- Եվ հիմա՞,- հարցրեցի ես:
- Հիմա իրավիճակն անորոշ է..., գրողը ձեզ տանի, ես այդպես էլ կարծում էի,- աջ ձեռքի բռունցքով ձախին հարվածելով, գոչեց Մենեսը:
- Ի՞նչ է եղել, բարեկամս,- հարցրեցի ես:
- Անիծյալ լինես, դու, Շամի, ես նման մի բան կասկածում էի:
- Հը՞,- հոնքերս բարձրացրեցի ես:
- Հենց այդպես, Հայկ, ես վաղուց էի կասկածում, որ այդ նենգամիտ կինը որևէ նման մի բան կանի ու ես բաց թողեցի նրա այս հերթական հարվածը,- գլուխն օրորեց Մենեսը,- դեռ լավ է, որ Մերնեֆերին ողջ է մնացել ու Շամիի ծրագիրը չգործեց:

Այդ պահին մտահոգ տեսքով ներս մտավ Մենեսի ծառաներից մեկը և բարեկամիս ականջին ինչ-որ բան ասաց: Մենեսը ներողություն խնդրեց, դուրս եկավ, իսկ մի քանի րոպե հետո դեմքի հետաքրքիր արտահայտությամբ հետ վերադարձավ:
- Շամիից պրծար, Հայկ, Շամից ես էլ պրծա:
- Ինչ ես ասում, է՞,- համենայն դեպս հարցրեցի ես:
- Այո, Հայկ,- անորոշ ծիծաղեց Մենեսը,- չգիտեմ իհարկե, սա լավ է թե վատ, բայց Մերնեֆերին հենց նոր իր հարեմից վտարել է Շամիին և այլևս չի ուզում նրա նույնիսկ երեսը տեսնել:
- Այ քեզ բա՜ն,- զարմացա ես,- ինքը Շամին լինի և իրենից մենք այսքան հե՞շտ պրծնենք:
- Ես էլ չգիտեմ դա ինչպես բացատրել, Հայկ,- խորամանկ ժպտաց Մենեսը,- ճամբարում խոսում են, թե փարավոնն իբր ինչ-որ երազ է տեսել և երազում մի ձայն նրան ասել է, թե Եգիպտոսի հետ կապված այս բոլոր փորձանքները հենց Շամից է, որ գալիս են, ես ինքս էլ չգիտեմ,- անմեղ ժպիտով ձեռքերը տարածեց բարեկամս:
- Ճամբարո՞ւմ:
- Իհարկե, Հայկ, ճամբարում... չգիտես որտեղից նման լուրեր են տարածվել,- ծիծաղեց բարեկամս,- դե հիմա, ի՞նչ պետք է հասարակ ռազմիկների խառնել պալատական այս խառը հաշիվների մեջ: Երազ է տեսել… փարավոնը, այսքան մի բան:
- Ուրիշ պայմաններում ես կուրախանայի Շամից այդքան հեշտությամբ ազատվելու համար, բայց ափսոս, հիմա լիքը ուրիշ հոգսեր կան:
- Իրոք,- գլուխն օրորեց Մենեսը, լրջացավ և ուղղություն վերցրեց դեպի վրանի ելքը:
- Ես փորձեմ կրկին քնել, Մենես ջան,- ասացի ես բարեկամիս հետևից,- դու էլ աշխատիր նույնն անել: Մոտակա օրերին ճակատամարտը անխուսափելի կդառնա, իսկ դրանից հետո, ո՞վ գիտի, կհաջողվի՞ արդյոք մեզ կուշտ ու կուռ քնել, թե ոչ,- հրաժեշտ տվեցի բարեկամիս և մեկնվեցի մահճիս,- “Խեղճ Մենես”,- արդեն քնաթաթախ վիճակում էի, երբ մտքիս կրկին եկավ բարեկամս,- “դու երևի շատ կուզենայիր օգտագործել այդ եբրայներին, բայց ինքդ էլ արդեն լավ գիտես, որ Շամի շնորհազրկումը հարցականի տակ է դնում քո բոլոր ծրագրերը: Ապրեք, տղերք, եբրայների առաջ մղելով նուրբ քայլ եք արել…”,- վերջին պահին անցավ մտքովս ու ես մեկնվեցի մահճիս:

*

Վաղ առավոտյան շեփորների խելագար ձայնը կրկին հանեց քնից ինչպես ինձ, այնպես էլ եգիպտական բանակի ռազմիկներին: Ես արագորեն հագնվեցի ու անցա Մենեսի սենյակը: Բարեկամս արդեն ոտքի վրա էր:
- Նորություննե՞ր,- հարցական նայեցի Մենեսին:
- Այսօր ամեն ինչ կորոշվի Հայկ,- հանդիսավոր տոնով պատասխանեց բարեկամս,- հետախույզների մեր ջոկատներից մեկը անակնկալ հարձակման է ենթարկվել ձեր բանակի առաջապահի կողմից և գրեթե լիովին ոչնչացվել է: Սակայն մի քանի փրկված ռազմիկներ այնուհանդերձ կարողացել են լուր հասցնել ճամբար:
- Ո՞րն է քո տեղն այս ճակատամարտում, եղբայր,- հարցրեցի Մենեսին:
- Սկզբում փարավոնի հետ, բլրի վրա, իսկ հետո` ըստ իրավիճակի,- նետեց Մենեսն ու մենք դուրս եկանք վրանից:

Եգիպտական ճամբարում իսկական խառնաշփոթ էր տիրում: Այս ու այն կողմ էին վազում սևամորթ վարձկանները Քուշից ու կատաղի լիբիացիները Արևմտյան Մեծ անապատից: Ես քայլում էի այդ ամենին մազաչափ իսկ ուշադրություն չդարձնող Մենեսի հետևից և փորձում էի գնահատել ու հասկանալ իրավիճակը: Մարտակառքեր ես կարծես թե ընդհանրապես չտեսա և ուրեմն ճիշտ էր մեր այն տեղեկությունը, որ Եգիպտոսը մարտակառքեր չունի: Քիչ էին կամ համենայն դեպս գոնե աչքի չէին ընկնում նաև բուն եգիպտացիներից կազմված ջոկատները, փոխարենը լրջորեն աղմկում էին վարձկանները, որոնց բազմազգ խառմաբոխի մեջ ես հասցրեցի նույնիսկ առանձնացնել որպես հիանալի նետաձիգներ հայտնի կրետացիներին և իրենց անփոխարինելի մահակներով զինված Մեծ Անապատի որդիներին: Եբրայներ կարծես թե չկային:
- Մենք հիմա շարժվում ենք, Հայկ,- ուսի վրայից նետեց Մենեսը,- առջևում բարձրունքներ են, որից հետո սկսվում է հարթավայրը: Այդ բարձրունքներում էլ հենց մենք կտեղավորենք մեր հետևակի հիմնական ուժերը, իսկ թևերը կպահեն վարձկան ջոկատները:

Որպես լուռ համաձայնության նշան ես տարածեցի ձեռքերս ու փորձեցի հետ չմնալ բարեկամիցս:
- Կրետացի այս նետաձիգներն են հատկապես լավը, ես եմ դրանց վերջերս բերել Եգիպտոս,- շարունակեց Մենեսը,- այլ պայմաններում ես դա քեզ իհարկե ոչ մի դեպքում չէի ասի, բայց հիմա այդ ամենը կարծես թե արդեն որևէ նշանակություն չունի…

Ի վերջո կարգը գտած եգիպտական բանակը սկսեց դուրս գալ ճամբարից և, գալարվելով երկար մի օձի նման, ավելի արևելք գտնվող բլուրների վրա աստիճանաբար մարտակարգ ընդունեց: Այդ ընթացքում ես ու Մենեսը տեղավորվեցինք բլրակներից ամենաբարձրի լանջին, որի կատարին, մեկնվելով իր շքեղ ամպհովանու տակ, պառկել էր փարավոն Մերնեֆերին:
- Առաջին շարքում նետաձիգները, հետո վահանավոր հետևակը,- ծիծաղեցի ես,- ձեր մարտավարությունը առանձնապես էլ բացառիկ չէ:
- Ունենք այն, ինչ ունենք, Հայկ,- կարճ կապեց Մենեսը և մոտեցող սուրհանդակների հետ ինչ-որ տեղ գնաց:

Ես շարունակեցի դիտարկել եգիպտական բանակի բացազատվելը: Հետևակը շատ էր, չափազանց շատ և, դատելով արդեն մինչև հորիզոնը ձգվող երկարավուն շարքերի գորշ զանգվածից, մերոնք պետք է գործ ունենային ոչ պակաս, քան տասներկու բյուր ռազմիկների հետ: Այդ ընթացքում արևելքից, այնտեղից, որտեղից ծագում էին արեգակի առաջին շողերը ու վերջանում էր մարդկային տեսողության սահմանը, աննկատ հայտնվեց գորշ ու երկար մի շերտ և աստիճանաբար սկսեց մոտենալ: “Գրո՜ղը տանի”,- արյունը եռաց մեջս ու ես անհանգիստ կերպով ձեռքս թրիս տարա,- “տղերքը դեպի մարտ են գնում, իսկ ե՜ս… գրո՜ղը տանի...”,- թքեցի ես ու կրկին հիշեցի Անուշավանին: Ախր այս ամենը կանցնի, տոհմակից իմ տիրակալ, բայց չէ՞ որ վաղանցիկ այս փառքի համար Հայաստանը կհատուցի հետագա հարատև տկարությամբ...

Ուղղեցի զրահներս, ստուգեցի, թե արդյոք հեշտ է դուրս գալիս թուրս պատյանից ու որոշեցի սպասել Մենեսին: Իհարկե, բարեկամս հիմա ինչքան ասես, որ հոգսեր ուներ, բայց դե այստեղ էլ պետք է որ նա երևար:

Անցավ որոշ ժամանակ և արևելքից մոտեցող գորշ գիծը ավելի իրական տեսք ստացավ: Դա մարտակարգ ընդունած հայոց իմ հարազատ բանակն էր, որը անշտապ մոտենում էր եգիպտական մարտաշարքին: Առջևում, ողջ ճակատի երկայնությամբ բաժանված լինելով երկու երկար շարքերի, միմյանցից տաս ձիաչափ հեռավորության վրա ընթանում էին մարտակառքերը: Տեսարանը ծանոթ էր ու հիշողությունները պատեցին ինձ: Քանի-քանի անգամ էի ես հիացել մեր փառապանծ եռաձիերի հզոր վարգով ու մաշկիս վրա զգացել հակառակորդի ռազմիկների հարաճուն վախը: Այժմ էլ ամեն ինչ նույնն էր, բայց ես չէի իմ տեղում և իմ հարազատ մարտակառքերին էի նայում թշնամու շարքերի միջից…
- Վու՜ու՜ու՜ու՜ու՜…,- անսովոր երկար ու մահաշունչ հառաչեցին եգիպտական շեփորները և բլուրների վրա մարտակարգ ընդունած հետևակայինների շարքերն ավելի խտացան: Այդ ընթացքում հայկական բանակը ողջ ճակատով մոտեցավ և հակառակորդի շարքերից երկու նետընկեց հեռավորության վրա կանգ առավ: Ուժասպառ եղած եգիպտական շեփորները դադարեցրին իրենց ոռնոցը, սակայն անմիջապես էլ հետևեց արիների հզոր արձագանքը.
- Հա՜ա՜ա՜ա՜յ՜յ՜յ՜կ՜կ՜կ՜,- ցածրից բարձր տոնայնությամբ տարածվեց հայոց շարքերի վրայով ու որոշ ժամանակ անց կրկին սկսեց ցածրանալ,- Հա՜ա՜ա՜ա՜յ՜յ՜յ՜կ՜կ՜կ՜,- անցավ երկրորդ ալիքը, երբ առաջինը դեռ չէր լռել,- Հա՜ա՜ա՜ա՜յ՜յ՜յ՜կ՜կ՜կ՜,- երկրորդին հետևեց երորրդը ու ողջ դաշտավայրը դղրդաց տասը բյուր մարտիկների հզոր աղաղակից,- Հա՜ա՜ա՜ա՜յ՜յ՜յ՜կ՜կ՜կ՜,- շարունակում էին դղրդալ մեր երկաթյա բյուրերը,- Հա՜ա՜ա՜ա՜յ՜յ՜յ՜կ՜կ՜կ՜…,- գոռում էին հայերը ուղիղ թշնամու երեսին:

“Քեզ են կոչում, հայր”,- սարսռացի ես ու ողջ մարմինս փշաքաղվեց,- “քեզ են կոչում, Աղեղնավո՜ր իմ աստված, քեզ են կոչում, Հա՜յկ”,- ամպերից կարծես թե դիմացս էր հառնել արիների հզոր նահապետի փառապանծ կերպարն ու ես չէի կարողանում խելքս գլուխս հավաքել,- “Պահիր ու պահպանիր սրանց, հայր, պահիր ու պահպանիր, նույնիսկ իրենց սխալների մեջ”,- այլ բան արդեն մտածել չկարողանալով մրմնջացի ես…

- Սկսվեց, Հա՜յկ,- ուշքի եկա մոտ վազած Մենեսի աղաղակից,- ամեն ինչ արդեն ասված է: Մենք կսպասենք ձերոնց առաջին հարվածին ու… տեսնե՜նք,- գայլի պես ատամները ցցեց բարեկամս:

Մենեսին այդ վիճակում ես երբեք չէի տեսել:
- Առաջին հարվածը մարտակառքերով է,- կարծես ինքն իրեն սկսեց խոսել բարեկամս,- դա հայերի սիրած ձևն է ու Բաբելոնում դա գործեց: Բայց հիմա՜…, Համուրապպին առանց ի՜նձ էր… տեսնե՜նք…

Մարտադաշտը դղրդաց միանգամից ընթացքի անցած մարտակառքերի աղմուկից և տաս հարյուրյակ եռաձիերը շարժվեցին եգիպտական շարքերի վրա: Ակնհայտ էր, որ մերոնք փորձում էին ճակատային ուղղակի հարվածով ճեղքել հակառակորդի դասավորություն ու փախուստի մատնել եգիպտացիներին միանգամից ողջ ճակատով: Անհավանական աղմուկ էր ու փոշու ամպեր էին բարձրանում:

Մարտակառքերի առաջին շարքը մոտեցավ բլուրների ստորոտին և այդ պահին աչքովս ընկավ Մենեսի հաղթական ժպիտը: Զգում էի, որ բարեկամս այստեղ ինչ-որ բան է նախապատրաստել: Իրոք, գրեթե միանգամից էլ ես նկատեցի, որ առավել առաջ գտնվող մի քանի մարտակառքերի նժույգներ կարծես աներևույթ ուժի հարվածից խորտակվող նավերի պես մի կողքի վրա շուռ եկան ու իրենց հետ շուռ տվեցին նաև սայլակները, որի արդյունքում դրանցում տեղավորված ռազմիկները գետին գլորվեցին: Մյուս մարտակառքերից կառավարները, սակայն, կարողացան պահել իրենց ձիերին և շուռ տալ դրանք դեպի հետ: Խորտակված մարտակառքերի ռազմիկներից մի քանիսը խոցվեցին կրետյան նետերով, բայց մի մասն էլ հաջողացրեց ցատկել հեռացող իրենց ընկերների մարտակառքի սայլակներն ու դուրս գալ հարվածի տակից.
-Սեխմե՜տ,- առաջ եկավ ու գոչեց Մենեսը,- ահա այդպես ես դու պատժում մեր երկրի վրա հարձակվողներին:

Ես գիտեի, որ Սեխմետը եգիպտացիների պատերազմի աստվածն էր, բայց այստեղ նա առանձնապես երևի թե գործ էլ չուներ. մարտակառքերի նժույգները խորտակվել էին Մենեսի կամ նրա օգնականների հմուտ ձեռքերով գետնին շատ մոտ ձգված բարակ պարանների մեջ խճճվելու արդյունքում: Մարտը թուլացավ, իսկ մարտադաշտի վրա տարածվող փոշին էլ սկսեց նոսրանալ: Ես նկատեցի, որ մարտակառքերը լքում են հայոց բանակի կենտրոնը ու հնգական հարյուրյակներով շարժվում են դեպի թևերը: Մերոնք կարծես թե այս անգամ էլ ուզում էին եգիպտական մարտակարգը խոցել շեղընթացներով:

Այդ ընթացքում Մերնեֆերին, ըստ երևույթին ցանկացավ զարգացնել ձեռք բերած հաջողությունը, առաջին շարքը կազմող եգիպտական թեթև հետևակի ուժերով փորձեց հարձակում գործել մարտարշավի մեջ գտնվող մարտակառքերի վրա: Նման բանը, սակայն, չէր անցնի ու ես դա լավ գիտեի: Եգիպտական հետևակի առաջին ալիքը, չհասնելով էլ նույնիսկ մարտակառքերին ու գրեթե միանգամից էլ ընկնելով հայոց աղեղների հզոր հարվածի տակ, հնձված հասկի պես տարածվեց մարտադաշտի ողջ երկայնքով: Եվ իզուր էր Մերնեֆերին հետևակի նորանոր շարքեր նետում մարտարշավը շարունակող մեր մարտակառքերի վրա, մեկ ժամ տևած ապարդյուն ջանքերի արդյունքում նա ոչ մի արդյունքի այդպես էլ չհասավ:
- Չի կարելի այդպես, Սեխմետը վկա,- ի վերջո գոչեց անվերջորեն շրթունքները կրծող Մենեսը և նետեց իրեն դեպի փարավոնի ամպհովանին:

Արդյունքում հետևակային հարվածները դադարեցին, բայց ես հո լավ գիտեի, որ այժմ սեփական շարքերը վերադարձած ծեծված հետևակի մնացորդները լրացուցիչ խուճապ և շփոթ են առաջացնելու մարտին չմասնակցած արդեն մյուս հետևակայինների շարքերում: Բայց հաստատ դա չէր ամենասարսափելին, որ հիմա պետք է կատարվեր եգիպտական բանակի հետ:

Մարտարշավն ավարտած ու երկու թևերից իրենց կուտակումից միաժամանակ առաջ եկած մարտակառքերը սկսեցին լուսնաձև-շեղընթաց սուրալ դեպի եգիպտական մարտակարգի կենտրոնը` ընթացքում դասավորության ողջ երկայնքով նետերի տարափ տեղալով թշնամու մարտակարգի վրա: Ընդ որում թշնամու հոծ շարքերի առկայությունը որևէ հնարավորություն չէր թողնում վրիպելու ու եգիպտական ռազմիկներին չէր փրկում նույնիսկ հզոր վահանափակը, քանի որ Մեծամորի ընտիր երկաթից կռած ծայրակալները հաճախ միջնաթափանց ծակում էին վահանները և նույնիսկ զրահները: Մարտակառքերը, սկսելով ընթացքը իրենց թևի առջևից ու շեղընթացում առավելագույնս մոտենալով թշնամուն նրա դասավորության կենտրոնում, դրանից հետո աստիճանաբար հեռանում էին և, շարունակելով շեղընթացը, կուտակվում արդեն մյուս թևում ու պատրաստվում կրկնել իրենց շարժումը: Այսպես շարունակվեց մի քանի անգամ:

Ի վերջո բլրի իմ դիտակետից ես տեսա, որ Մերնեֆերին Մենեսի գլխավորությամբ առաջ ուղարկեց կրետացի նետաձիգների առանձնացված ու բավականին խոշոր ջոկատը, ակնհայտորեն խնդիր դրած լինելով նրա առաջ խանգարել մեր մարտակառքերի լուսնաձև երթը: Սկզբում կարծես թե ստացվեց ու ես նկատեցի, որ մարտակառքերն իրոք որ սկսում են նահանջել:

Տեսնելով դա` փայլփլուն զրահների մեջ շողացող Մենեսը փորձ կատարեց հասնել մարտակառքերին, բայց ակնհայտորեն մի քիչ շատ ավելի առաջ եկավ, քան պետք է դա աներ, և ես կրկին ականատես եղա նրան, ինչը ինձ համար ամենևին էլ նորություն չէր` մարտակառքերը միանգամից ողջ կազմով շուռ եկան և ծանր հետևակի օժանդակ ջոկատների հետ միաժամանակ աքցանի մեջ առան Մենեսի գլխավորած կրետացիների ջոկատին: Կրետացիների վերջին շարքերը փորձեցին հետ վազել դեպի իրենց դասավորությունը, բայց հայկական աղեղները նրանց ոչ մի հնարավորություն այդպես էլ չթողեցին: Հայոց մարտակառքերը կուռ շարքերով շրջապատեցին Մենեսի ջոկատին ու սկսեցին վարգել օղակի արտաքին երկայնքով: Խելագար արագությամբ ես իջա բլրից ու մոտեցա եգիպտական մարտակարգի հետևի շարքերին: Մենեսի ջոկատը դեռևս դիմանում էր, քանի որ կրետական հիանալի աղեղներով զինված հետևակայիններին առայժմ հաջողվում էր հետ մղել իրենց շարքերին մոտեցող մեր մարտակառքերին և, խորտակելով դրանցից մի քանիսը, բավարար տարածություն ապահովել իրենց ու մարտակառքերի շղթայի միջև: Բայց ես հո իրականում լավ գիտեի, որ այդպես երկար շարունակվել չի կարող և հենց հիմա Սասունը մարտի կնետի ծանր հետևակայիններին:

Արդեն անցել էի եգիպտական մարտակարգի առաջին շարքերը, երբ տիպիկ ծանր դոփյունից գլուխս բարձրացրեցի ու տեսա, որ մինչև ծնկները հասնող ծանր զրահով պատված նիզակակիրների հոծ շարքերը մի նետընկեց տարածության վրա սկսեցին արագորեն աքցանել կրետացիներին: Մենեսը խելագարի պես վազում էր շարքերի միջով ու պահանջում էր պահել դասավորությունը, բայց նիզակակիրների հարվածին կրետացիները հաստատ է, որ չէին դիմանալու: Այդ պահին կարևորը ճշգրիտ գործելն էր` ես պետք է հայտնվեին Մենեսի մոտ ոչ շուտ և ոչ էլ ուշ, այլ ուղիղ այն պահին, երբ կրետացիների շարքերը արդեն ճեղքված կլինեն, բայց հայոց նիզակակիրները դեռևս բոլորին չէ, որ սրբած կլինեին: Թաքնվելով դիակների շարքերում, գլորվելով ու սողալով, ես ի վերջո կարողացա բավականին մոտենալ թեժ ընդհարման վայրին: Հենց այդ պահին էլ նիզակակիրները ընդհանուր հարձակման գնացին:

Կրետացիները սկսեցին նետերի հեղեղ թափել և մի քանի տասնյակին խոցեցին, բայց արդեն պարզ էր, որ նրանք դատապարտված են: Գրեթե միանգամից էլ ծանր զրահավորված ու մեր սարսափազդու նիզակներով զինված ռազմիկների հեղեղը ընդհուպ մոտեցավ կրետացիների շարքերին և սրանց օղակը միանգամից էլ այնպես ճզմվեց, ինչպես ձուն հզոր ռազմիկի մատների արանքում: Բարեբախտաբար բուն ընդհարման վայրում միանգամից էլ մեծ խառնաշփոթ սկսվեց, իսկ Մենեսի փայլուն զրահներն էլ թույլ չտվեցին ինձ տեսադաշտից կորցնել բարեկամիս: Կրետացիները սարսափելի ջարդ էին ուտում և գետինը մածուցիկ էր դարձել հորդված արյունից, երբ աչքս ընկավ, որ արդեն գրեթե միայնակ մնացած Մենեսը հուսահատորեն պաշտպանվում է իր վրա ուղղված հինգ նիզակակիրների հատու հարվածներից: Պահը կորցնել արդեն չէր կարելի.
- Տենց չի կարելի, տղե՜րք,- աննկատ մոտենալով հետևի կողմից` նիզակակիրների ուղիղ ականջների տակ գոռացի ես, որից հետո թրիս տափակ մասով հարված իջեցրեցի երկուսի սաղավարտին:

Սրանք օրորվեցին ու սկսեցին նստել գետնին, իսկ այդ ընթացքում օձի ճարպկության տիրապետող Մենեսը անհավանական մի վազքով սուրաց մյուս երեքի նիզակների վրայով և, մի պահ կանգնելով երկու ռազմիկների ուսերին, նրանց մեջքի կողմից ցատկեց ներքև: Սրանք միանգամից էլ շուռ եկան և փորձեցին արդեն այս կողմից խոցել բարեկամիս, բայց նույն պահին էլ ես վերցրեցի ոտքիս տակ գլորվող ինչ-որ մեկի վահանն ու նետեցի այն նիզակակիրների վրա:
- Բռնիր, Մենես,- գոռացի ես ու կողքիս հայտնված բարեկամիս նետեցի արդեն մեկ ուրիշ վահան:

Մենեսը արագորեն գցեց վահանը ուսին և նույն պահին էլ այն իր վրա ընդունեց նիզակակիրների հերթական հարվածները: Անանկալ կերպով թեժացած մարտը ու բարձրացրած աղմուկը, սակայն, մեզ վրա հրավիրեցին ուրիշ նիզակակիրների ուշադրությունը և ես զգացի, որ շուտով մենք արդեն կբռնվենք: Բոլոր կողմերից դեպի մեզ էին վազում նիզակները ցցած ու թրերը մերկացրած մարտիկներ և թվում էր, թե ելք արդեն չկա, բայց հենց նույն պահին էլ բարեբախտաբար ես նկատեցի ոչ հեռվում սուրացող միայնակ մարտակառքը:
- Շուտ, Մենես, արի,- քաշեցի բարեկամիս թևից և մենք անհավանական արագությամբ վազեցինք դեպի մարտակառքը: Սրա վրա գտնվող նետաձիգն այդ պահին զբաղված էր նետը աղեղի վրա տեղադրելով և ինձ, որ հետևի կողմից էի մոտեցել իրեն, չափազանց ուշ նկատեց:
- Կներես, ախպե՜րս,- նետեցի ես` ցատկելով սայլակն ու հզոր հարվածով դուրս շպրտելով այնտեղից նետաձգին: Այդ պահին միայն կառավարը նկատեց ինձ, բայց նրա ձեռքերը զբաղված էին սանձերով և, մինչ նա կթողներ դրանք ու կմերկացներ դաշունը, դաշույնս դրեցի կոկորդին:
- Քշիր դեպի եգիպտացինե՜րը,- գոռացի ես հայերեն և ապշահար կառավարը չհամարձակվեց չհնազանդվել:

Նույն պահին էլ սայլակ ցատկեց Մենեսը և, արագորեն հանելով վահանը ուսից, պատսպարեց մեզ երեքիս վրաներս եկող նետերի ամպից: Վահանը ամբողջովին ծակոտվեց, բայց որևէ վնասվածք մենք բարեբախտաբար այդպես էլ չստացանք: Մարտադաշտում իսկական քաոս էր, ինչը հնարավորություն տվեց մեզ հաջողությամբ կորել փոշու թանձր ամպի ծածկույթում: Արդեն երևում էին եգիպտական մոտակա շարքերը, երբ ես, իբր կորցնելով հավասարակշռությունս, ուժեղ կերպով ընկա Մենեսի վրա ու մենք մարտակառքի հետևի կողմից գետին գլորվեցինք: Անակնկալ շրջադարձից ուրախացած կառավարը հաղթական ճիչ արձակեց և, մեծ մի շրջան կատարելով շուռ տալով ձիերի գլուխները, իր հերթին կորավ փոշու ամպի թանձր ծածկույթում արդեն հայկական բանակի կողմում.
- Գրողը քեզ տանի, Հայկ,- գոռաց լրիվ փոշեթաթախ եղած Մենեսը,- նույնիսկ այս վիճակում էլ այդ ռազմիկի մասին չմոռացար...
- Դու կվկայես, Մենես, որ թեև ես զենք բարձրացրի իմ հայրենակիցների դեմ, բայց նրանցից և ոչ մեկին ես այդպես էլ չվնասեցի,- պատասխանեցի բարեկամիս ու մենք վազեցինք դեպի եգիպտական շարքերը:

Մարտի թափը կարծես թե կրկին ընկավ, սակայն արդեն պարզ էր, որ եգիպտական բանակը հայտնվել է անելանելի վիճակում: Ես ու Մենեսը մի կերպ հասանք փարավոնի բլրակը, որտեղ նոր միայն ամեն ինչ հասկացած Մերնեֆերին կանգնել էր ամպհովանու տակ և մարտադաշտն էր ուսումնասիրում: Ես մի քիչ հետ մնացի, իսկ Մենեսը հասավ փարավոնի շքախմբին և նույնիսկ առանց ավելորդ խոսքերի էլ փարավոնի համար արդեն պարզ էր, որ կրետացիների հակահարձակումը լիովին ձախողվել է:

Մարտադաշտի վրա տարածվող փոշին աստիճանաբար նստեց և, կրկին անդրադառնալով մեր բանակին, ես նկատեցի, որ այստեղ շարքը նախկինի պես վերականգնվել է: Կրետացիների հետ տեղի ունեցած ընդհարումից հետո հայերը արագորեն ոչնչացրեցին թշնամու վիրավորներին ու թիկունք տեղափոխեցին յուրային խոցվածներին, որից հետո կրկին պետք է սկիզբ առներ մարտակառքերի այդ կախարդական շրջապտույտը:

Ամեն ինչ եղավ այնպես, ինչպես և ես սպասում էի: Արդեն կեսօրն անց էր, երբ մեր մարտակառքերը վերսկսեցին իրենց լուսնաձև երթը և նետերի հոծ տարափի տակ առան իրար հաջորդող շարքերով բարձրունքի վրա տեղավորված ու դրանով իսկ հիանալի թիրախ հանդիսացող եգիպտական մարտակարգերը: Իսկ այստեղ խուճապային տրամադրություններ էին տիրում և անզեն աչքով էլ արդեն նկատվում էր, որ վարձկաններից շատերն արդեն լքում են դիրքերը, կարծես փլվող պատ` նորանոր ճեղքեր ավելացնելով եգիպտացիների մինչ այդ հոծ թվացող շարքերում: Աչքի պոչով նկատեցի, որ դատարկվել է արդեն նաև փարավոնի ամպհովանին: Դեկտեմբերյան կարճ օրը մոտենում էր ավարտին, բայց ես գիտեի, որ Սասունը մարտը հաստատ դեռևս ավարտված չի համարում: Կեսօրից երևի մի քանի ժամ էր անցել, երբ մարտակառքերի մի քանի հատկապես ուժեղ շեղընթացներ վերջնականապես ցրեցին եգիպտացիների մարտակարգը և ողջ ճակատով հարձակման անցան ծանր հետևակայինները:
- Սա իրոք որ արդեն վերջն է, Մենես,- կամաց ասացի կողքիս արձանացած ու ակընդետ հայացքով մարտադաշտին հետևող բարեկամիս,- դու կարող ես մնալ այստեղ, բարեկամս, և կատարել քո պարտքը հայրենիքիդ առաջ մինչև վերջ: Երդվում եմ հորս անունով, ես չեմ սկսի համոզել քեզ հիմա, որ հետևես ինձ: Բայց ես պետք է գնամ, ինքդ էլ ես հասկանում, որ այս բյուրերի երկաթյա հարվածի դեմ երկու, թեկուզ և մեզ նման մարդիկ, ոչինչ անել արդեն չեն կարողանա: Ես հեռանում եմ, Մենես, և շատ կուեզնայի, որ դու էլ իմ հետևից գայիր…

Այդ ընթացքում հարձակման անցած նիզակակիրները հասան բլուրների վրա տեղակայված եգիպտական մարտակարգերի մնացորդներին և այստեղ միանգամից էլ սկսեց եռալ ձեռնամարտը: Պետք էր արժանին մատուցել եգիպտական բանակի միջին ու հատկապես մանր օղակի հրամանատարներին: Այն դեպքում, երբ վարձկանները հիմնականում վաղուց արդեն փախուստի էին դիմել և հեռվում էին, սրանք, շուրջը հավաքած իրենց վերջին ենթականերին, հուսահատ արիությամբ դիմադրում էին բոլոր կողմից սեղմող նիզակակիրների երկաթյա հեղեղին և ընկնում էին միայն մահացու հարված ստանալուց հետո:
- Գրողը տանի՜, Սեմենխե՜տ, - անմարդկային մի ոռնոց արձակեց բարեկամս, հանեց սաղավարտը, զարկեց այն գետնին, բայց անմիջապես էլ, ինձ համար լիովին անսպասելի, հնձված հասկի նման գետին տապալվեց:

“Գուցե և այդպես ավելի լավ էր”,- ի՞նչ մեղքս թաքցնեմ, մտածեցի ես և ուսիս առա բարեկամիս մարմինը,- “դու իրոք որ չէիր հեռանա, իսկ այդ դեպքում ես ինքս էլ ստիպված էի լինելու մնալ”,- անցավ մտքովս ու ես, հևալով գերմարդկային լարումից ուշաթափ եղած Մենեսի ծանրության տակ, մի կերպ դուրս բերեցի բարեկամիս եռացող մարտադաշտից…

*

Ես ձեռք գցեցի Եգիպտոսի գումակային ջորիներից երկուսը և, մեկի վրա տեղավորելով դեռևս ուշքի չեկած Մենեսին, իսկ մյուսին էլ հեծնելով ինքս, սրընթաց երթով ուղղություն վերցրեցի դեպի Մեմֆիս: Գիտեի, որ բարեկամս ինքն էլ ուշքի գալուց հետո կուզենար առաջինը հենց այդ քաղաքում լինել: Իսկ այստեղ լիակատար խառնաշփոթ էր և խուճապ: Փարավոնն ու իր արքունիքը պետական ողջ գանձարանով նախորդ օրն արդեն իսկ լքել էին քաղաքը և ուղղություն վերցրել դեպի Նեղոսի ակունքները, իսկ քաղաքում այն աստիճան անկումնային տրամադրություններ էին տիրում, որ նույնիսկ դարպասները պահպանողներ չկային:

Հակառակ իմ սպասումներին ու թափածս եռանդուն ջանքերին, Մենեսը ուշքի չեկավ ոչ այդ և ոչ էլ հաջորդ օրը: Բարեբախտաբար մեր երկարատև ծանոթության ընթացքում ես արդեն բավականին հասցրել էի ուսումնասիրել բարեկամիս սովորույթները և նրա գանձարանն ու արխիվը, ինչպես նաև ինձ համար այնքան հարազատ դարձած իմ սալիկները ես կարողացա գտնել: Մի քանի օր ես ծախսեցի դրանք հուսալի թաքստոցներում թաքցնելու վրա, որից հետո լքեցի Մենեսի չափազանց հայտնի պալատն ու դեռևս ուշքի չեկած բարեկամիս հետ տեղափոխվեցի Մեմֆիսի ծայրամասային ու արդեն վաղուց լքված տներից մեկը: Մեմֆիսն արդեն չկար, վերջ, և նույնիսկ քաղաքացիներն էլ երևի թե չզարմացան, որ, երբ քաղաքին մոտեցան մեր թեթև մարտակառքերի առաջին թռուցիկ ջոկատները, երբեմնի հզորագույն պետության այդ սիրտն ու վիթխարի բուրգերի տիրակալ փարավոնների գլխավոր այդ քաղաքը առանց որևէ դիմադրության հանձնվեց:

- Դու փրկեցիր իմ կյանքը, Հայկ,- ասաց Մենեսը, երբ Մեմֆիսի անկումից մի քանի օր անց ի վերջո ուշքի եկավ ու ես պատմեցի նրան մեր գլխով անցածը,- ու թեև մեր մեջ նման բաների համար շնորհակալություն հայտնելը վաղուց արդեն ընդունված չէ, բայց… համենայն դեպս,- բարեկամիս խոսքերում ես անսահմանորեն մեծ գորով զգացի:
- Նման բաները մեր մեջ իրոք որ ավելորդ են, Մենես,- պատասխանեցի ես,- դու անչափ շատ բան ես արել ինձ համար այս կյանքում և այն, ինչ արեցի ես, ընդամենը եղբայրական պարտքն էր իմ սովորական, ոչ ավելին:
- Հասկանում եմ, Հայկ, ու չեմ էլ կասկածում, որ դա այդպես է,- ասաց Մենեսը,- ամեն դեպքում, եղբայր, մենք մեծ փոթորիկների մեջ ենք և ես ուզում էի, որ դու իմանայիր այդ ամենի մասին: Եգիպտոսը տապալված է, բայց ոչ երբեք պարտված: Սա այսպես չի մնա,- շարունակես բարեկամս ու նրա աչքերում ես երկաթի իսկական մի փայլ տեսա:
- Գիտեմ, Մենես, գիտեմ ու պատկերացնում եմ, թե ինչեր ես պատրաստվում անելու: Քո իրավունքն է, եղբայր, ես գիտեմ, թե ինչքան ես դու սիրում քո երկիրն ու քո ազգը և դու էլ լավ գիտես, թե այս ամենը ինչ աստիճան իմ սրտովը չէ: Եգիպտոսը նման ճակատագրի չարժեր ու ես ցավում եմ, որ այս ամենը նաև իմ մեղքով եղավ:
- Քո մեղքո՞վ: Ի՞նչ ես ասում, Հայկ,- զարմացավ Մենեսը:
- Այո, եղբայր, նաև իմ մեղքով: Ես չկարողացա կանխել հայերի կողմից սխալ ճանապարհի ընտրությունը և ի վիճակի չեղա անել այնպես, որ նրանք հետ կանգնեն խոտոր ուղուց,- ինձնից անկախ կախեցի գլուխս` ուժ չգտնելով մեջս նայելու բարեկամիս աչքերին:
- Իմ ազնիվ լեռնեցի,- Մենեսը առաջ եկավ, ուժեղ գրկեց ինձ և շարունակեց,- պետություններն ու ազգերը ապրում են իրենց օրենքներով, Հայկ, որոնք մարդկանց, նույնիսկ մեզ նման մարդկանց կամքին երբեմն հասու չեն: Ես գիտեմ, Հայկ, մազաչափ էլ չեմ կասկածում ասածներիդ ճշմարտացիությանը: Ավելին, այն ինչ ես տեսա երբևէ իմ ճանաչած ամենաարժանապատիվ հայի աչքերում, լրացուցիչ անգամ վկայեց, որ քո հարցում ես չեմ սխալվել,- ավելացրեց բարեկամս:
- Ես ուրախ եմ, որ մեր բարեկամությունը դիմացավ այս փորձությանը, իմ լավ Մենես,- մի կերպ բարեկամիս դեմքին նայելով` ժպտացի ես, բայց երևի շատ տխուր ստացվեց այդ ժպիտը,- ու սա երևի թե միակ լավ բանն էր, որ վերջին տարիներին եղավ հետս իմ կյանքում: Իմ ու արիների ուղիները բաժանվեցին, բարեկամս, սիրտս կոտրված է, իսկ կյանքս` դատարկված: Ես հիմա չեմ էլ պատկերացնում, թե ինչ պետք է անեմ: Երևի գնամ այստեղից, հեռուներ, հեռու-հեռուներ ու չգիտեմ էլ, կվերադառնա՞մ, թե ոչ…
- Ես քեզ հասկանում եմ, եղբայր,- գլուխն օրորեց բարեկամս,- դու պայքարեցիր քո ազգի հզորության համար, սակայն հանկարծ ստացվեց այնպես, որ նույն այդ քո պայքարը հայերին կանգնեցրեց խոտոր ուղու վրա: Նվաճումները ամեն մի ազգի թուլացման, եթե ոչ կործանման հիմքն են և ով-ով, բայց ես ու դու դա շատ լավ գիտենք: Զգում եմ, եղբայր, հասկանում եմ,- Մենեսը կրկին կարեկացանքով օրորեց գլուխը ու ավելացրեց,- հեշտ չէ այդ ամենի հետ համակերպվել, բարեկամս, բայց ի՞նչ կարող ես անել…
Ես խոսքեր չգտա ասելու և զգացի, որ արցունքները գլորվում են այտերս ի վար:

- Դու իմ եղբայրն ես, Հայկ,- շարունակեց Մենեսը և ես այս անգամ արդեն անսահման կարեկցանք զգացի բարեկամիս խոսքերում,- ու դու պետք է իմանաս, որ ցանկացած ժամանակ կարող ես հույս դնել իմ աջակցության և օգնության վրա: Սա է, եղբայր, մնացածը հոգու վերքեր են, որ ամեն մարդ պետք է ինքը ինքնուրույն բուժի…
- Ապրես, բարեկամս, քո խոսքերը ասես ամոքիչ սպեղանի լինեն վերքերիս համար: Երևի թե մենք արդեն երկար ժամանակ կլինի սրանից հետո, որ չենք տեսնվի ու երևի թե հարյուրամյակներ շարունակ ես արդեն չեմ լսի նման սրտացավ խոսքեր: Դրա համար էլ դրանք ինձ համար առավել, քան կարևոր են:
- Ես կամ, Հայկ, մի տխրիր,- բարեկամս ժպտաց և աչքով արեց,- ու իմ լեռնեցի բարեկամը միշտ էլ պետք է իմանա, որ այս աշխարհում իր համար ես միշտ էլ… կամ:
- Ապրես, եղբայր ու որպես ապացույց ասածդ խոսքերիդ անկեղծությանը, ուզում եմ քեզնից մի բան խնդրել: Վաղուց էի ուզում ասել, բայց հոգիս կրծում էր կասկածը` ունե՞մ ես դրա իրավունքը, թե ոչ: Հիմա զգացի, որ ունեմ:
- Ասա, Հայկ ջան, ես քեզ լսում եմ:
- Դիմացը պատերազմ է, Մենես, մենք երկուսս էլ լավ գիտենք, որ Եգիպտոսը այս վիճակի հետ չի համակերպվի: Ու նաև լավ գիտենք, որ այդ պայքարում հենց դու ես լինելու հայերի ամենաակտիվ հակառակորդը:
Ես մի պահ լռեցի, իսկ հետո շարունակեցի.
- Ես միշտ էլ պայքարել եմ հայերի հակառակորդների դեմ, Մենես, դու դա լավ գիտես, ու նույնիսկ հիմա էլ ես թույլ չեմ տա նեղացնել Հայաստանն ու հայերին: Բայց մնալ նվաճված տարածքներում ու պայքարել նվաճված ժողովուրդներին հպատակության մեջ պահելու համար ես չեմ կարող, ես դա չեմ համարում պայքար հայերի ու Հայաստանի համար…
- “Մարդկության դժբախտությունները գալիս են նրանից, որ մարդիկ որոշում են տիրել միմյանց վրա: Մենք ոչ ավելին ենք այլ ցեղերից և ոչ էլ հատկապես՝ պակաս: Բոլոր ցեղերն էլ իրավունք ունեն ապրելու այս աշխարհի վրա: Ոչ ոք առաջնություն չունի մյուսի նկատմամբ և իրավունք չունի իրեն մյուսից բարձր դասելու”,- ինչպես մի անգամ շատ հարյուրամյակներ առաջ, այս անգամ ևս ժպտալով հորս խոսքերը հիշեցրեց ինձ Մենեսը,- այո, Հայկ, ես շատ եմ լսել քեզնից ժամանակին հորիցդ պատգամ մնացած այդ խոսքերը և դրանք ինձ այնքան են դուր եկել, որ, տեսնում ես, դրանք ես բերանացի եմ արել:
- Այո, Մենես, դու ինձ հասկացար: Ես ուրախ եմ, որ դու ինձ ճիշտ հասկացար: Այս ամենը իմ սրտով չէ և որոշումն արդեն ընդունված է` ես հեռանում եմ: Արդեն գիտես, թե որտեղ եմ թաքցրել քո գանձարանը, արխիվն ու իմ սալիկները: Դրանք քեզ ապավեն, բարեկամս, բայց ասածս հիմա դրանց չի վերաբերվելու: Մի խնդրանք ունեմ, բարեկամս, որպես իմ հին բարեկամի, վերջին մի խնդրանք:
- Ես քեզ ուշադրությամբ լսում եմ,- գլխով արեց Մենեսը:
- Երբ պայքարդ շարունակես, Մենես, խնդրում եմ, ավելորդ ու չարացածորեն դաժան չլինես հայերի ու Հայաստանի նկատմամբ: Մենք առանց այդ էլ մեզ արդեն պատժեցինք, պատժեցինք` այս նվաճումներով,- ես խորը հոգոց հանեցի ու շարունակեցի,- հնարավորինս մեղմ եղիր իմ հայրենակիցների ու իմ երկրի նկատմամբ, բարեկամս, ահա նման մի տարօրինակ խնդրանք ունի քեզ քո բարեկամը: Կանցնի ժամանակ, Մենես, ես զգում եմ, բարեկամս, մի ասա, ես զգում եմ, որ կանցնի ժամանակ ու մենք սրանից հետո արդեն երկար ժամանակ կլինի, որ չենք հանդիպի, բայց ես շա՜տ կուզենայի, անչա՜փ շատ կուզենայի, որ իմ այս խնդրանքը դու երբեք չմոռանաս…,- ձայնս դողաց ու ես այլևս չկարողացա շարունակել խոսքս:
Առանց հեկեկոցի ու անձայն լաց էի լինում:
- Գնաս բարով, Հայկ,- Մենես մի վերջին անգամ ամուր կերպով սեղմեց ինձ կրծքին ու ես զգացի, որ այս բաժանումը բարեկամիս ևս ծանր է տրվում,- գնաս բարով, եղբայրս, ու որ հեռավոր հորիզոններն էլ, որ կյանքը իրեն նետի, թող հաջողությունը իմ ազնիվ բարեկամից անպակաս լինի: Եվ երբևէ իմ ճանաչած արիներից ամենաազնիվը թող լավ իմանա` Մենես Գոռախայի համար Հայկազունի Հայկի հայտնած խնդրանքը միշտ էլ կմնա որպես սրբազան մի պատգամ…
Փողոցից լսվեցին մի խումբ հայ ռազմիկների ուրախության հաղթական ճիչեր: Այլ պարագայում ես ինքս էլ կիջնեի տղերքի հետ ուրախանալու, բայց այժմ այդ ճիչերը ինձ միայն դառնություն բերեցին ու ես չկարողացա ինձ չբռնել այն մտքի վրա, որ այս մարդիկ ուրախանում են իրենց ազգի ապագա դժբախտությունների վրա: Մենք իրար հրաժեշտ տվեցինք ու ես դուրս եկա տանից: Սկսվում էր մի նոր կյանք, որը ոչ մի կերպ նման չէր լինելու նախկինում ապրած իմ տարիներին…

*

Հակառակորդս, մեջքի հետևում ձգելով երկար փայտը և կիսով չափ ծալելով ոտքերը, երկար, դեղին շորեր հագած վանականների կուռ շրջանի մեջ մարտական դիրք ընդունեց: Սա ինձ համար նորություն չէր, քանի որ ես շատ անգամներ էին տեսել այդ դիրքավորումը: Ասում էին, որ ինձ հետ ուժերը չափելու եկած այս մարտիկը համարվում էր Հնդկաստանի միջին ու հարավային մասի լավագույն մարզիկներից մեկը: Թխամաշկ, ոչ այնքան մարմնեղ, բայց բավականին ջլոտ և ճկուն, հակառակորդս աչքի էր ընկնում իր արագաշարժությամբ ու երևի թե բոլոր հիմքերն ուներ հավակնելու առաջինը լինելու պատվին: Ժամանակն էր արդեն, որ ես էլ առաջ գայի: Հանեցի տոգաս ու մնացի կարճ մի անդրավարտիքով: Դրանից հետո վերցրեցի Բադրինատխայի [1] վանահայր Դխրիտարաշատրայի կողմից սիրալիորեն ինձ մատուցված երկար փայտն ու հետ քաշված վանականների շրջանի միջով ներս մտա...

...Արդեն վաղուց էր, որ ես համարվում էի Երկնահաս լեռների լավագույն մարտիկներից մեկը այդ թվում նաև դագանակամարտում: Իսկ մարտական զենքերով կամ թեկուզ դրանց նմանակող առարկաներով մենամարտեր այստեղ ընդունված չէր, այդպիսին էր այն ժողովրդի սովորությունը, որի մեջ ես հյուրընկալվել էի արդեն բավականին երկար ժամանակ: Շատ անգամներ էր եղել, որ հեռու-հեռավոր վայրերից Բադրինատխա էին ժամանել իրենց տարածաշրջաններում հայտնի մարտիկներ և մարտակոչ էին նետել ինձ: Բայց միշտ էլ այնպես էր ստացվել, որ նրանցից և ոչ-ոք չէր կարողացել հաղթանակ տանել իմ նկատմամբ: Այդ ամենը զգալի հեղինակություն էր ավելացրել ինձ, իսկ դրա հետ մեկտեղ, ինչու չէ, նաև Բադրինատխային, որի վանահայրը, ես դա գիտեի, այդ հանգամանքով շատ էր հպարտանում և թաքուն կերպով ձգտում էր նրան, որ ես հնարավորինս երկար մնամ իր վանքում…

Թմբուկի բամբ ձայնը ավետեց մարտի սկիզբը: Հակառակորդս կատվին բնորոշ շարժումներով սկսեց մոտենալ ինձ: Նրա ոտքի մկանները պրկված էին և զգացվում էր, որ դրանք պատրաստ են ամեն վայրկյան բացվելու: Ձգված ձեռքերում հակառակորդս պահել էր դագանակը, որի դիրքը ամեն պահի փոխում էր` հույս ունենալով անակնկալի բերել ինձ: Ի պատասխան այս ամենի, ես ինքս էլ մարտական դիրք ընդունեցի, թեև այն ավելի պարզ էր և ինձ համար ավելի սովորական. ես գիտեի այս ժողովրդի կռվելու ոճը, նրա ուժեղ ու թույլ կողմերը:

Արդեն բավականին մոտեցած հակառակորդս անակնկալ հարված հասցրեց վերևից, բայց ես այն վերցրեցի իմ փայտի վրա: Հետևեցին արագ հարվածները փայտի ներքևի մասով, բայց դրանք ևս դեմ առան իմ դագանակի համապատասխան մասերին: Դրանից հետո հակառակորդս մի պահ շունչ առավ, որից էլ օգտվելով ես դագանակիս ներքևի մասով ճարպիկ հարված հասցրեցի նրա ծնոտին ու որոշակիորեն շշմեցրի: Հետևեցին իմ հարվածները հակառակորդիս դաստակներին, իսկ վերջում էլ ոտքի ուղիղ հարվածով ես հեռու շպրտեցի իմ դեմ դուրս եկած այս մարտիկին: Մի կողմ նետելով դագանակը, ես արագորեն տեղավորվեցի նրա վրա և խեղդող հնարք կիրառեցի: Մի պահ ուշքի եկած հակառակորդս փորձեց ոլորվել ու դուրս գալ տակիցս, բայց դրանով ավելի վատացրեց իր դիրքը և թույլ տվեց ինձ կիրառել ձեռքի կոտրում հնարքը: Այս պայմաններում հակառակորդիս այլ բան չէր մնում, քան թփթփացնել ոտքիս և հայտնել իր հանձնվելու մասին:

Ես միանգամից էլ թողեցի հնարքը և մենք ոտքի կանգնեցինք: Զարմանալի էր, բայց ինչպես և անցած անգամները, այս անգամ ևս հակառակորդիս աչքերում ես չարություն չտեսա: Այս ժողովրդի համար սա ընդամենը ուժի չափում էր և դրանից նրանք հեռուն գնացող հետևություններ չէին անում: Աստվածներն էին տնօրինում հաղթանակը, սա էր նրանց փիլիսոփայությունը…

Մենք սիրալիր գլուխ տվեցինք միմյանց, որից հետո Դխրիտարաշատրայի հաղթական ժպիտի ուղեկցությամբ ուղևորվեցինք ճաշելու` գեղեցիկ միջոցառումը գեղեցիկ ավարտով վերջացնելու համար: Այս մարզիկին հաղթելուց հետո Երկնահաս լեռներում չմնաց այլևս և ոչ մի մարտիկ, որը պատրաստ կլիներ չափվելու ինձ հետ: Սեղանի մոտ ես ու վանահայրը տեղավորվեցինք միմյանց դեմ, իսկ իմ կողքին տեղավորվեց ոչ վաղուցվա հակառակորդս: Այդպիսին էր կարգը. մենք պարտավոր էինք կուշտ ու կուռ հյուրասիրել միմյանց, որ, աստված մի արասցե, ուժային այդ պարզագույն մրցույթը մեր միջև հանկարծ թշնամություն չառաջացներ:

Քեֆի սկզբից մի քանի ժամ անց նախկին հակառակորդս արդեն մուշ-մուշ քնել էր, գլուխը դրած սեղանին և Դխրիտարաշատրան ինքն էլ ևս կարծես թե մոտենում էր այդ վիճակին: Ոտքի վրա մնացած վանականները շարունակում էին ուրախանալ իրենց վանքի հերթական այս հաջողության վրա, սակայն այդ ամենը ինձ արդեն վաղուց չէր հուզում: Ես ոչ ուրախանում էի, ոչ էլ հատկապես` ցնծում: Վաղուց էր արդեն, որ նման բաները իմ արյունը եռք չէին տալիս, իսկ վերջերս էլ դրան գումարվել էր նաև Մենավոր այդ հսկան…

_______________________
[1] Հնագույն և սրբազան համարվող վանք Տիբեթում:

*

…Անծայրածիր մի դաշտավայր էր, անսկիզբ ու անվերջ, կանաչ ու շատ գեղեցիկ: Լուսավոր մի օր էր և միայն հեռու-հեռուներում էին երևում բարձրագագաթ լեռների կատարները: Ես քայլում եմ այդ դաշտում, ինքս էլ չգիտեմ թե ուր եմ գնում: Հետո հայտնվում եմ մացառուտների մեջ: Հանկարծ, կարծես ինչ-որ հրաշքով, ես սկսում եմ վեր բարձրանալ ու վերևից նայել շրջապատին: Ինչ-որ մի արագահաս ուժ ինձ անակնկալ կերպով առնում է իր թևերի վրա ու տանում լեռների ուղղությամբ: Ես սկսում եմ մոտենալ դրանց և հանկարծ նկատում եմ Մենավոր հսկային, որը, կանգնած լեռների շարանի ամենասկզբում ու ձեռքերով հով անելով աչքերին, նայում է հեռուն ու կարծես թե ինչ-որ մեկին է փնտրում: Ես փորձում եմ տեսնել այդ հսկայի դեմքն ու ճանաչել նրան, բայց չի ստացվում. ինձ պարուրած ուժը պտտում է ինձ լեռների շրջակայքում ու ոչ մի կերպ հնարավորություն չի տալիս տեսնել այդ հսկայի դեմքը: Ես փորձում էմ դուրս պրծնել ինձ պարփակած անտեսանելի կապանքներից, ջանքեր եմ գործադրում: Ի վերջո ինձ կաշկանդող ուժն անակնկալ թոուլանում է և թևերը կոտրած թռչնակի պես ես գահավիժում եմ ներքև…

…Տագնապահար արթնացա ու զգացի, որ պաղ քրտինք է պատել ողջ մարմինս: Խորը գիշեր էր և Բադրինատխաում բոլորը քնած էին. նույնիսկ ամենաամուր վանականներին էլ քունը պարուրել էիր իր անուրջներով: Նստեցի անկողնուս ծայրին և գլուխս առա ափերիս մեջ: Այս երազը, որ վերջերս այցելում է ինձ ամեն գիշեր, Մենավոր այդ հսկան, որը միշտ կա իմ երազներում ու ինձ այնքան ծանոթ է, բայց որին ես ոչ մի անգամ այդպես էլ չեմ կարողանում ճանաչել: Մտքերս խռնվում էին ու ես չէի կարողանում որևէ բանի վրա կենտրոնանալ:

Արդեն քանի՞ տարի է, որ ես Բադրինատխայում եմ, ե՞րբ էր, որ ես այստեղ եկա, չեմ հիշում, բայց վստահ եմ, որ եթե մի քիչ կենտրոնանամ, կհիշեմ: Գլուխս կրկին առա ափերիս մեջ ու վերջին հարյուրամյակներն անցան աչքերիս առջևով, հարյուրամյակները, որոնք ես ոչ թե ապրել էի, այլ որոնց ընթացքում ես ընդամենը իմ գոյությունն էի քարշ տվել: Չէ, վատ չէր եղել: Ես մարտարվեստին վատ չէի տիրապետում և ինձ նման պատրաստված մարտիկը ոչ մի տիրակալի մոտ էլ խնդիրներ չէր ունենա ու կկարողանար ոչ միայն կերակրել իրեն, այլև հասնել բարձր դիրքի, բայց… սրբեցի ճակատիս դուրս տված սառը քրտինքը և հուշերը ինձ կրկին տարան իրենց հետևից…

Տարիների հաշիվը ես լավ էի պահում և դա միակ բանն էր, որ խարսխի պես պահում էր ինձ այս կյանքում ու ստիպում զգալ ժամանակի շունչը, չէ՞ որ ես ընդունակ չէի ծերանալու: Սրանից ուղիղ երկու հարյուր յոթանասունմեկ տարի առաջ էր, որ Մեմֆիսում ես վերջին անգամ տեսա Մենեսին ու հեռացա Եգիպտոսից: Այն ժամանակ ես ինձ լավ չէի զգում ու կորցրել էի ոտքերիս տակի հողը: Եգիպտոսը թողնելուց հետո, ինչպես հարյուրավոր տարիներ դրանից առաջ, ես ուղևորվեցի դեպի արևելք, եղա Ուղիղ քաղաքների թագավորությունում [1] ու փորձեցի հաստատվել այդտեղ: Սակայն մի քանի տարի էլ չէր անցել, երբ ինձ լուրեր հասան, որ արիները պատրաստվում են արշավել նաև այդ կողմերը: Ես թողեցի Ուղիղ քաղաքների թագավորությունն ու շարունակեցի հեռանալ դեպի արևելք, իսկ շուտով էլ իմացա, որ թագավորությունն արդեն ընկել է իմ հայրենակիցների հաղթական հարվածներից: Իսկ հայրենակիցներս կարծես թե որոշել էին այլևս և ոչ մի տեղ չթողնել այս աշխարհի վրա, որտեղ կկարողանար պատսպարվել երբեմնի իրենց շարքերում անձնուրաց կերպով մարտնչող այս մարտիկը…

Ուղիղ թագավորության անկումից հետո հայերը մոտեցան Մեծ գետերի թագավորությանը [2]: Ես այս թագավորությունն էլ թողեցի, իսկ արիների իշխանությունը տարածվեց մինչև Երկնահաս լեռների փեշերը: Հայոց հզորությունը տարածվեց առավել, քան եղել էր երբևէ, սակայն փոխարենը... աշխարհն ինձ համար ավելի նեղացավ:

Արևելք գնալ արդեն չէի կարող, այնտեղ անանցանելի անտառներ էին, և ինձ այլ ելք չէր մնում, քան շարժվել դեպի հյուսիս, դեպի Յոթ գետերի աշխարհը [3]: Ես անցա հյուսիսային առաջին մեծ գետը, որ հայրենակիցներս հետագայում Արաքս էին կոչելու, և շարժվեցի դեպի հյուսիս-արևելք, դեպի անվերջ ու անծայրածիր տափաստանները: Դա էր, դրանից հետո արիների նվաճումների ալիքն ինձ արդեն չհասավ…

_________________________
[1] Նկատի են ունեցվում այսպես կոչված Հարապպայի ու Մոհանջո-Դարոյի քաղաքակրթությունները:
[2] Նկատի է ունեցվում Հյուսիսային Հնդկաստանի մինչարիական թագավորությունը:
[3] Նկատի է ունեցվում Յոթնագետքը` երկրամաս ներկայիս Չինաստանի ծայր արևմուտքում և նրա սահմանների մոտ:

…Ոտքի կանգնեցի ու մոտեցա խցիս անկյունում դրված կժին: Այն է, արդեն պետք է ձեռքս վերցնեի դա, երբ ուժեղ քամի ներխուժեց խուցս և հանգցրեց գիշերը միշտ վառ պահվող մարխի փոքրիկ կտորը: Գրեթե միանգամից էլ զգացի, որ խցումս մենակ չեմ:
- Հայկ,- լսեցի անունս, որը չէի լսել մի քանի հարյուրամյակ, և ցնցվեցի:

Շուռ եկա ձանի ուղղությամբ, սակայն խուցս մութ էր և ոչ-ոքի չտեսա: Ու թեև չէի ունեցել բնորոշ սուր զգացումը, բայց համենայն դեպս մոտեցա անկողնուս, որի կողքին միշտ պատրաստ պահում էի իմ թուրը:
- Հայկ,- կրկին լսեցի անունս և ասվածում այս անգամ արդեն այնքան սեր ու գորովանք կար, որ ինձնից անկախ տեղը դրեցի թուրս:
- Դու ո՞վ ես,- հարցրեցի ես:
- Ես քեզ վաղուց էի փնտրում, Հայկ,- լսեցի նույն ձայնը,- չի կարելի այդքան խորը թաքնվել:
- Ես չեմ թաքնվել,- պատասխանեցի և այնուհանդերձ փորձեցի տեսնել խոսքերի հեղինակին,- ուղղակի ես կորել եմ այս աշխարհից, այսքան բան: Այս աշխարհին ես վաղուց արդեն ասելիք չունեմ:
- Ես մի քիչ այլ կարծիքին եմ,- շարունակեց ձայնը, որն ինձ մահու չափ ծանոթ թվաց,- դու դեռ շատ ասելիք ունես… որդիս:
- Որդի՞ս,- գոչեցի ես, վեր թռա տեղիցս ու նետվեցի ձայնի ուղղությամբ:

Դա էր, ոչինչ չկար, խցումս ես էի, մեն-մենակ: Նետվեցի միջանցք, բայց այստեղ էլ մարդ չկար: Միայն խավարն էր, որ արագորեն ինձ վրա եկավ…

Վեր թռա տեղիցս ու պարզվեց, որ նստած վիճակում քնել եմ: Բայց ամեն ինչ այնքան իրական էր: Դուրս եկա խցիցս, միջանցքւմ ոչ-ոք չկար: Երա՞զ էր, իսկ գուցե իրականությո՞ւն: Հազարամյակ էր արդեն, որ ոչ-ոք ինձ որդի չէր կոչել: Եղել էին, իհարկե, Պերճը, այլ մարդիկ, որոնք հայրական գորովանքով էին այդ բառն ինձ ասել, բայց սա հաստատ այդ դեպքը չէր: Հայրս էր. մի՞թե խելագարվում եմ…

Պառկեցի ինձ անկողին ծառայող տախտակի վրա ու փորձեցի մտքերս գլուխս հավաքել: Այսքան տարիների ընթացքում, երբ ես այստեղ եմ, իրապես ինձ ճանաչած մարդկանցից ինձ այստեղ այցելել է միայն Ու-Վանը: Ու-Վա՜նը…

Ես շուռ եկա մյուս կողքիս ու սկսեցի հիշել. Ու-Վանի հետ ես ծանոթացա սրանից ուղիղ հարյուր յոթանասուն տարի առաջ: Այն ժամանակ ես, փախչելով արիների նվաճումներից, հետևումս էի թողել Արաքսն ու խորացել էի Յոթ գետերի երկրում ապրող և իրար հետ մշտական թշնամություն անող ցեղերի [1] տարածքների մեջ: Դրանք կարմրահեր ու կատաղի մարդիկ էին, որոնք դրա հետ միաժամանակ էլ սակայն գտնվում էին զարգացման ամենասկզբնական աստիճանի վրա: Սրանց հետ միացած ես երկար տասնամյակներ մասնակցեցի դեպի ավելի արևելք գտնվող Շան երկրի [2] ժողովրդի դեմ պատերազմին, սակայն հետո զգացի, որ այդ ամենն ինձ համար չէ: Հենց այդ ժամանակներում էլ ծանոթացա Ու-Վանի հետ, որը ինձ նման անմահ մի մարդ էր ու երևի թե մի քիչ էր միայն փոքր ինձնից…

Ոտքի կանգնեցի ու սկսեցի քայլել խցումս: Միայն Ու-Վանը ու մեկ էլ Մենեսը կկարողանային գտնել ինձ այստեղ: Հիսուներկու տարի առաջ Ու-Վանը այցելեց ինձ, բայց այն ժամանակ նա դա արեց բացահայտ և իր արածին ոչ մի խորհրդավորություն էլ չհաղորդեց: Մենե՞ս, բայց չէ, եթե դա իրականություն էր, ապա ամեն դեպքում սա հաստատ նրանը չէր. ես կրկին նստեցի անկողնուս ծայրին, բայց գիշերվա մնացած մասը այդպես էլ չկարողացա քնել: Իսկ հաջորդ օրը տեղի ունեցան իրադարձություններ, որոնց վիճակված էր լինելու անվերադարձ կերպով փոխել վաղուց արդեն թմրությանը հանձնված իմ կյանքը…

_________________________
[1] Նկատի են ունեցվում որպես "կարմրահեր դևեր" հայտնի եվրոպոիդ ժուների և դիերի ցեղերը:
[2] Նկատի է ունեցվում սկզբում տեղական, իսկ հետագայում արդեն համաչինական նշանակություն ձեռք բերած Շանի թագավորությունը:

*

- Բադրինատխա էի բարձրանում, երբ տեսա սրան,- շունչը հազիվ տեղը բերելով պատմում էր երեկվա հակառակորդս,- լրիվ արյունաթաթախ էր ու հազիվ էր շնչում, մտածեցի, բերեմ այստեղ, գուցե փրկենք…

Ես ու Դխրիտարաշատրան մոտեցանք վանականների կուռ շարքին, որոնք հետ-հետ գնացին և մեզ տեղ տվեցինք: Գետնին պառկած էր հազիվ շնչող ու լրիվ արյունոտված մի մարդ: Դխրիտարաշատրան կռացավ, իսկ այդ ընթացքում ես հասցրեցի գնահատել կիսամեռ այդ մարդու բացառիկ շքեղ ու թանկարժեք հանդերձանքը և զինվածությունը: Իհարկե, դրանք կտրտված էին ու արյունոտված, բայց նույնիսկ այդ վիճակում էլ պարզ երևում էր, որ մեր դիմաց հասարակ ռազմիկ չէ, որ պառկած է:
- Սա Պանդվա Արջուն [1] է, Պանդվա եղբայրներից միջնեկը,- արագ ուղղվեց Դխրիտարաշատրան և դարձավ վանականներին,- շտապ, վերցրեք նրան: Մենք պետք է փորձենք փրկել նրա կյանքը:

Մենք Արջուին տեղափոխեցինք Դխրիտարաշատրայի սենյակը և նրան բժշկական օգնություն ցույց տվեցինք: Պանդվաների ու Կուարավաների անհաշտ թշնամության մասին ես վաղուց էի լսել: Արիական արշավանքների արդյունքում Հնդկաստանում հաստատված հայերի հետ խնամիացած ու մեծապես էլ մեր հոգևոր ազդեցությանը ենթարկված տեղական գահատոհմի երկու ճյուղերն էին, որոնք, մի չնչին առիթով թշնամացած լինելով միմյանց հետ, վերջին տասնամյակներում անհաշտ ատելությամբ ոչնչացնում էին մեկ-մեկու: Ես գիտեի, որ վերջերս Պանդվաներն ու Կուարավաները կենտրոնացրել էին իրենց բոլոր ուժերը և վճռական ընդհարման համար հանդիպել միմյանց Կուրուկշետրի հովտում: Ասում էին, որ մարդկության արարումից ի վեր Հնդկաստանը չէր տեսել նման խոշոր բանակներ և այդպիսի արյունահեղ ճակատամարտ: Կուարավաները պարտություն էին կրել ու գլխովին ոչնչացել էին, բայց անչափ թուլացել էին նաև Պանդվաները, որոնք դրանից հետո կորցրել էին իրենց ողջ իշխանությունը նույնիսկ սեփական հպատակների նկատմամբ [2]: Եվ ահա, Արջուն, միայնակ ու ծանր վիրավորված… վանքի բժիշկը նրան մեկ օրից ավել կյանք էլ չէր խոստանում…

- Նման ճակատամարտ այս երկիրը չէր տեսել մարդկության արարումից ի վեր,- շնչասպառ լինելով պատմեց Արջուն, երբ ես ու Դխրիտարաշատրան երեկոյան այցելեցինք իրեն,- ինչպե՜ս էինք մենք կռվում, իսկ այդ անիծյալ Կուարավաները… գետնի տակն անցնեն դրանք,- Արջուի շունչը կտրվեց և նա, հետ ընկնելով անկողնուն, սկսեց ջղաձիգ հազալ:
- Հանգստացիր, եղբայր Արջու, քեզ չի կարելի հուզվել,- Դխրիտարաշատրան հոգատար կերպով մոտեցավ հիվանդին ու շոյեց նրա գլուխը:
- Այդ անիծյալ Կուարավաները,- չէր հանգստանում Արջուն,- երիցս անիծյալ լինեն դրանք, որ այսքան դժբախտությունների պատճառ դարձան,- Արջուն սկսեց հևալ ու նրա շրթունքներին արյունի կաթիլներ երևացին,- դրանք սպանեցին մեր երկրի արիական ոգին, եղբայր, հասկանո՞ւմ ես, արիական ոգին արդեն չկա՜…,- այս անգամ Արջուն դարձավ ինձ ու ջղաձիգ կերպով ճանկեց թևս,- չի՜ի՜ի՜ կարելի, փոխադարձ ատելությունն ու թշնամանքը, եղբայրների փոխադարձ ատելություն ու թշնամանքը կործանման դո՜ւռ բացեց…
- Հանգստացիր, Արջու,- զգուշորեն իջեցրի զրուցակցիս գլուխը բարձին արդեն ես,- դու քաջաբար ես կռվել ու, ես վստահ եմ, որ դու քո ուժերի ներածի չափով ամեն ինչ արել ես այս երկրի համար: Ամեն ինչ, ինչ քո ուժերի սահմաններում է եղել, դու արել ես:
- Այս երկրի՜,- ջղաձիգ հռհռաց Արջուն ու ես զգացի, որ այս ռազմիկը արդեն ոտք է դրել հավերժության կածանին,- այս երկրի՞, ասում ես այս երկրի՞, եղբայր: Իսկ ի՞նչ տվեց մեզ այս երկիրը, հ՞ը, ի՞նչ տվեց այս երկիրը արիներին: Այս երկիրը, հա, հա, հա՜,- խռպոտած հռհռաց Արջուն,- մենք կորա՜նք այս երկրում, եղբա՜յր, արիները կորա՜ն: Ինչպես մի կաթիլ ջուրը անապատում, կորանք… չի՜ի՜ի՜ կարելի, արմատից կտրված կաղնին ի վերջո ընկնում է…է…է,- հևաց Արջուն,- ինչքան էլ որ այն հզոր լինի` ընկնո՜ւմ է…

Արջուն կրկին հետ ընկավ բարձին ու ջղաձիգ հազը վերջնականապես կտրեց նրա խոսքը: Մի քանի րոպե շարունակ ես ու Դխրիտարաշատրան նայում էինք, թե ինչպես է չնայած բժշկի հուսահատ ջանքերին մահանում Հնդկաստանի երբեմնի ամենահզոր ռազմիկներից մեկը: Ասում էին, որ Արդնին ինքն է մարտնչում Արջուի կողքին սրա մարտակառքի վրա, իսկ հիմա, ահա, չնայած Բադրինատխայի բուժակի հուսահատ ջանքերին, Պանդվաներից ամենահզորը թփրտում է մահվան ջղաձգումներում…

- Գուցե այնուհանդերձ մնա՞ս,- վերսկսեց զրույցը Դխրիտարաշատրան այն բանից հետո, երբ ես հայտնեցի նրան Բադրինատխայից հեռանալու իմ որոշման մասին,- այստեղ ամենևին էլ վատ չէ, կյանքի ունայնությունն ու քաոսն էլ չի զգացվում:
- Չեմ կարող, Դխրիտարաշատրա,- գլուխս օրորեցի ես,- զգում եմ, որ այսպես արդեն խելագարվում եմ: Նույնիսկ սեփական հոգու գաղտնարաններում թափառելը ինձ չի օգնում…
- Ես կասկածում էի, որ դա այդպես է,- պատասխանեց Դխրիտարաշատրան,- դա օգնում է մեզ, բայց դու մեզնից չես: Գիտեմ, որ գիշերները շատ անհանգիստ ես լինում…
- Գիշերնե՜րը…,- ասացի ես ու հիշեցի Մենավոր հսկային,- Մենավոր հսկան ինձ հանգիստ չի տալիս, Դխրիտարաշատրա, նա քշում, հեռացնում է ինձ քո վանքից: Մեր ուղիները բաժանվում են…
- Ամեն մարդ ինքն է ընտրում իր ուղին, եղբայր,- Դխրիտարաշատրան ոտքի կանգնեց ու գրկեց ինձ,- դու ընտրեցիր քո ճանապարհը ու ինձ մնում է միայն հաջողություն մաղթել քեզ…

Հաջորդ օրն առավոտյան վանականները հավաքվել էին Բադրինատխայի դարպասի մոտ և ճանապարհ էին դնում ինձ: Դխրիտարաշատրան վանքի միջոցների հաշվին ձեռք էր բերել մի ընտիր նժույգ, որը պետք է ես հեծնեի, ու ևս մեկը, որը պետք է տաներ իմ իրերը: Երկար հրաժեշտներ ես երբեք էլ չեմ սիրել, այդպիսին է իմ կյանքը: Բոլոր խոսքերն արդեն ասված էին: Ես ձեռքով արեցի մեղմիկ երգով ինձ բարի երթ մաղթող վանականներին ու ճանապարհ ընկա…

_________________________
[1] Արիական տերության անկումից հետո Հյուսիսային Հնդկաստանում հսկայական ազդեցության հասած Պանդվաների տոհմի ըստ էության վերջին ներկայացուցիչը:
[2] Խոսքը վերաբերվում է մ.թ.ա. մոտ 1439 թ-ին տեղի ունեցած Կուրուկշետրի ճակատամարտին, որի արդյունքում Պանդվաները "Պյուրոսյան հաղթանակ" տարան և արիականությունը Հնդկաստանում անկում ապրեց:

*

Ճանապարհը տրամադրում է խոհերի, իսկ մենակությունն էլ օգնում է առավել լավ պատկերացնել ինքդ քեզ: Ես անշտապ առաջ էի մղում նժույգս և փորձում զգալ ու պատկերացնել իմ հետագա անելիքները: Որպես համր պատկերներ, միմյանց էին հաջորդում Երկնահաս լեռների գեղեցիկ տեսարանները, սակայն այս անգամ հաստատ դրանք չէին իմ հոգսը: Բահլ քաղաքի [1] մոտակայքում էի և շուտով պետք է տեղավորվեի հյուրընկալ այդ քաղաքում, երբ կրկին տարվեցի խոհերովս: Արջուի մահվան հենց հաջորդ գիշերը ես կրկին քայլում էի արևոտ դաշտում, երբ հեռվից տեսա ինձ փնտրող Մենավոր հսկային…

…Անծայրածիր դաշտավայր, անսկիզբ ու անվերջ, կանաչ ու շատ գեղեցիկ: Լուսավոր մի օր էր և միայն հեռու հեռուներում էին երևում բարձրագագաթ լեռների կատարները: Ես քայլում եմ այդ դաշտում, ինքս էլ չգիտեմ թե ուր եմ գնում: Հետո հայտնվում եմ մացառուտների մեջ: Հանկարծ, կարծես ինչ-որ հրաշքով, ես վեր բարձրացա ու սկսեցի վերևից նայել շրջապատին: Անմիջապես էլ ինչ-որ արագահաս մի ուժ ինձ անակնկալ կերպով առավ իր թևերի վրա ու տարավ լեռների ուղղությամբ: Ես սկսեցի մոտենալ դրանց և կրկին նկատեցի Մենավոր հսկային, որը, ինչպես միշտ, կանգնած լեռների շարանի ամենասկզբում ու ձեռքերով հով անելով աչքերին, նայում էր հեռուն ու կարծես թե ինչ-որ մեկին էր փնտրում: Ես փորձեցի տեսնել հսկայի դեմքն ու ճանաչել նրան, բայց չստացվեց. ինձ պարուրած ուժը պտտեց ինձ լեռան շրջակայքում ու ոչ մի կերպ հնարավորություն չտվեց տեսնել այդ հսկայի դեմքը: Ես փորձեցի դուրս պրծնել ինձ պարփակած անտեսանելի կապանքներից, բայց հանկարծ Մենավոր հսկան բարձրացրեց գլուխն ու ես անհուն զարմանքով տեսա ինձ այդքան հարազատ և սիրելի դիմագծերը…

…- Հայկ,- կրկին լսեցի անունս և զգացի վաղուց կարոտած սերն ու գորովանքը,- ես քեզ վաղուց էի փնտրում, Հայկ, չի կարելի այդքան խորը թաքնվել:
- Ես չեմ թաքնվել,- պատասխանեցի ես ու կրկին, ինչպես հազարամյակ առաջ, ինձ զգացի որպես մի անփորձ պատանի, որը կարկամում է հոր դիտողությունը լսելիս,- ուղղակի ես կորել եմ այս աշխարհից, այսքան բան: Այս աշխարհին ես վաղուց արդեն ասելիք չունեմ:

Չդիմացա ու ընկա վաղուց կարոտած հորս գիրկը: Ինչքան էի ես քեզ հիշում ու պատկերացնում, ինչքան էի ես քեզ տեսել մարտադաշտում արիներին մարտի տանելիս, բայց հիմա, այսպես մոտիկ ու իրական…
- Ասելիք դու միշտ էլ ունեցել ես, որդիս,- շշնջաց հայրս և, ինչպես այն հեռավոր ժամանակներում, խառնեց մազերս,- իմ որդին հայերին միշտ էլ ասելիք ունեցել է:
- Հայերը խոտոր ճանապարհ ընտրեցին, հայր,- շշնջացի ես ու կրկին զգացի Նահապետի ուժեղ ողջագուրումը,- իմ ու արիների ուղիները բաժանվեցին…

Հայրս բաց թողեց ինձ գրկից և մենք միմյանց նայեցինք: Ինչպես էի կարոտել ես այդ հրավառ հայացքը, որի խստացած շանթերի տակ ես այս անգամ էլ աչքերս կախեցի.
- Հայերը հեռացան իմ նախանշած ուղուց, որդիս,- ուղիղ վրաս նայելով շարունակեց հայրս,- արիները բռնեցին նվաճման ուղին, մոռացան իմ պատվիրանները…
- Ու ես էլ հեռացա իրենցից,- չկարողացա զսպել ինձ ու ընդհատեցի հորս,- ես հեռացա իրենցից, հայր, քանի որ իրենք կարող էին, իսկ ես չէի կարող մոռանալ քո պատվիրանները:
- Դու մենակ ես թողել իմ որդիներին, Հայկ,- գլուխն օրորեց արիների հզոր Նահապետը,- չկարողանալով մոռանալ իմ պատվիրանները` դու լքեցիր քո եղբայրներին:
- Բայց նրանք սխալ ուղի ընտրեցին…
- Ու նաև նեղացրին քեզ,- ժպտաց հայրս:
- Նրանք նվաճումների ուղին բռնեցին…
- Ու նաև հալածեցին քեզ…
- Ես չկարողացա մնալ հայերի հետ:
- Ու նաև չուզեցիր…
- Հայր…
- Դու լքեցիր որդիներիս, Հայկ, դու լքեցիր իմ որդիներին ու երկար հարյուրամյակներ սկսեցիր ապրել միայն քեզ, ինքդ քեզ համար,- գլուխն օրորեց հայրս ու լռեց:
- Հայերը խոտոր ուղի ընտրեցին… ու ես…,- բան չգտա ասելու և օրորեցի գլուխս,- ու ես, այո, լքեցի իրենց...
- Եվ ապրեցիր միայն քեզ համար, որդիս:

Զգացի հորս խոսքերում հնչող նախատիքը և կրկին կախեցի գլուխս, իսկ հայրս շարունակեց.
- Երեխաները հաճախ են խոտոր ուղի ընտրում, որդիս,- հայրս մոտեցավ ինձ ու շարունակեց,- բայց լքել մենք կարող ենք օտարին, ոչ երբեք մեր զավակներին: Ծնողը պետք է ոչ թե նեղանա ու լքի, այլ մնա իր զավակի հետ և հետ պահի նրան խոտոր ուղուց:
- Իսկ ուղին, հայր, եթե ուղին այնուհանդերձ արդեն ընտրված է,- բռնեցի հորս ձեռքն ու նայեցի ուղիղ աչքերին:

Հայրս ժպտաց և ոչինչ չպատասխանեց:
- Ուղին, հայր,- գոչեցի ես,- իսկ եթե ուղին… արդեն,- անակնկալ սառեցի հորս խոսուն ժպիտի առաջ ու զգացի, որ կարկամում եմ,- իսկ եթե ուղին… արդեն…,- մրմնջացի ես:
- Դու գտար քո պատասխանը, Հայկ,- ժպտաց հայրս ու ձեռքը դրեց գլխիս,- բարի ճանապարհ քեզ, որդիս, ծնողը պետք է միշտ էլ իր զավակի հետ լինի…

Արեգակի վերջին շողերի հետ էր, որ ես հյուրընկալվեցի Բահլում, անվերջ տափաստանի հյուրերին միշտ հանգրվանելու պատրաստ այդ գեղեցիկ քաղաքում…

__________________
[1] Քաղաք Միջին Ասիայի հարավում:

*

Գիշերելով Բահլում ու պետք եղածի պես կերակրելով նժույգներիս` հաջորդ օրը արեգակի առաջին շողերի հետ ես լքեցի այն և շարունակեցի երթս դեպի արևմուտք: Անցնում էի Արիական երբեմնի գոյություն ունեցած տերության կենտրոնական շրջաններով և ճանապարհը ինձ անվերջ հուշեր էր բերում: Իհարկե, շատ իրադարձությունների մասնակիցը ես չէի եղել, քանի որ հեռու էի պահում ինձ այդ ամենից, բայց շատ ու շատ բաներ էլ լսել էի, իսկ հետո էլ ճշտել տարբեր աղբյուրներից: Խթանեցի նժույգս ու նորից հանձնվեցի խոհերիս…

Նորաստեղծ Արիական տերության կազմում Հայաստանը փաստացի չկարողացավ հանդես գալ որպես տերության քաղաքական կենտրոն: Իհարկե, դա ինչ-որ մի բացառիկ բան չէր, քանի որ այդպիսին է բոլոր այն պետական միավորների ճակատագրերը, որոնք կատարում են իրենց չափսերից էականորեն մեծ նվաճումներ: Չէ՞ որ ստեղծված լայնատարած պետության կազմում Հայաստանը հայտնվել էր ծայրամասային վիճակում: Արդեն այն ժամանակ, Անուշավան Սոսանվերի կառավարման վերջին տարիներին էր նույնիսկ այս գործընթացը իրեն զգացնել տալիս, իսկ Անուշավանի մահվանից հետո իրենց ըստ էության արդեն ազատ զգացին գրեթե բոլորը` ինչպես Հայմարտն ու նրա սերունդները արևելքում, այնպես էլ Հայկազուտները Եգիպտոսում և Կարդունիասի տիրակալները Միջագետքում ու Ասորիքում:

Ինձնից անկախ ժպտացի` հիշելով Հայոմարտի պայծառ կերպարն ու նրա մեծ ծրագրերը: Նվաճված արևելյան տարածքների կառավարումը Անուշավանը հանձնարարեց իր փոքր եղբորը և Հայոմարտը հիանալի կատարեց այդ դերը: Շիկահեր, հաղթանդամ, խելացի և բարի այդ երիտասարդը բնիկների պատկերացումների մեջ այդպես էլ հավերժ մնաց որպես առաջնամարդ, որպես ամեն ինչի ու ամեն բանի սկիզբ: Իրոք, Հայոմարտը հիանալի կերպով կարգավորեց իր հսկողությանը հանձնված տարածքի ներքին կյանքը, ամեն ինչից զատ նաև հայկական ձևով իրականացնելով տարվա բաժանումը 12 ամիսների և մեծ զարկ տալով գրականությանն ու արվեստին: Իր իշխանությունը սկզբնական տարիներին Հայոմարտը խնդիրներ ունեցավ թերևս միայն Արիական տերության ամենաարևելքում, որտեղ հաստատված տեղական ցեղերը ոչ մի կերպ չէին ցանկանում խաղաղ կերպով նահանջել նվաճումների առջև:

Այդ ժամանակ ես արդեն հեռուներում էի, բայց նույնիսկ այդ պայմաններում էլ իմ ականջին հասավ իրադարձությունների ընդհանուր պատկերը: Հայկական բանակը ղեկավարում էր Սուդասը [1], որը Ռավի գետի [2] ափին տեղի ունեցած Տասն արքաների ճակատամարտում պարտության մատնեց ուժերը միավորած և իր դեմ շարժված տեղական տասն արքաների միացյալ բանակին: Ընդ որում ճակատամարտը սկզբում ամենևին էլ չէր զարգանում Սուդասի բանակի օգտին, որը հայտնվել էր շրջապատման մեջ և ստիպված էր մարտերով նահանջել: Հետագայում, սակայն, ռազմի Արդնի աստծո օգնությամբ Սուդասին հաջողվեց դուրս պրծնել շրջապատումից և ծանր պարտության մատնել հակառակորդին: Թշնամու բանակը ծանր կորուստներ կրեց, իսկ նրա ռազմիկների մեծ մասն էլ խեղդվեց Ռավի գետում: Արդյունքում Հայոմարտի իշխանության տակ հայտնված տարածքի արևելքը կազմող տարածքներում իշխանությունն առժամանակ անցավ Սուդասին: Այս դեպքերից մի քանի տարի անց Սուդասի հաջորդ Բխարտայի [3] բանակի դեմ կրկին ոտքի ելան տեղական հինգ արքաների միացյալ ուժերը, սակայն Հինգի հերթական ճակատամարտում այս միությունը ևս պարտություն կրեց: Այո, Հայոմարտ, դեռ այն ժամանակ ես զգացի, որ քեզ մեծ ապագա է սպասվում, թեև կյանքիդ վերջին տարիները մթագնվեցին խորը վշտով:

Հայոմարտի իշխանության վերջին տարիներին արևելքից Արիական տերության սահմանների վրա հզոր հարձակում տեղի ունեցավ...

Հիշեցի Յոթ գետերի երկիրն ու այնտեղ բնակվող կատաղի վայրենիներին: Սրանք պաշտում էին թևավոր վիշապին և շրջակա բոլոր ազգերին հայտնի էին որպես դևերի ժողովուրդ կամ էլ ուղղակի որպես դևեր: Կարմրահեր ու կատաղի, դևերի այս ժողովուրդն իր անունը ստացել էր ոչ միայն դրա, այլ նաև մարտում դրսևորած իր անգթության ու ամենակուլ կատաղության համար: Այդ դևերի մեջ թափառելով դեպի արևելք էի շարժվում, երբ տեղեկություն ստացա իմ հետևում զարգացող իրադարձությունների մասին: Այն ժամանակ Յոթ գետերի երկրից արևելք փայլում էր Սյայի թագավորության [4] աստղը և դևերը ոչ մի կերպ չէին համարձակվում հարձակում իրականացնել այդ ուղղությամբ: Մնում էր հարավ-արևելքից իրենց սահմաններին մոտեցած ու դեռևս անծանոթ Արիական տերությունը, որի դեմ էլ հենց ուղղվեց սրանց հիմնական հարվածը: Դևերը խոշոր ուժերով ներխուժեցին Հայոմարտի հսկողության տակ գտնվող տարածք և արդյունքում Հայոմարտի որդի Սիյամեկի [5] ղեկավարության տակ գտնվող Արիական տերության բանակը պարտություն կրեց, իսկ Սիյամեկն էլ ընկավ մարտում:

__________________
[1] Սուդաս: Մ.թ.ա. XVII դարի սկզբում արիական բանակի առաջնորդ Արիական տերության արևելքում:
[2] Գետ Հյուսիսային Հնդկաստանում, որի ափերին մ.թ.ա. մոտ 1690 և 1685 թվականների տեղի ունեցան Տաս և Հինգ արքաների ճակատամարտերը:
[3] Բխարտա: Մ.թ.ա. XVII դարի սկզբում արիական բանակի առաջնորդ Արիական տերության արևելքում, որից սերեցին տեղական Լուսնային և Արևային գահատոհմերը:
[4] Նկատի է ունեցվում համաչինական նշանակություն ունեցող Սյայի թագավորությունը:
[5] Սիյամեկ: Հայոմարտի որդին, որը պարտություն կրեց ժուների ու դիերի դեմ մղված ճակատամարտում և զոհվեց մ.թ.ա. մոտ 1671 թ-ին: