milhistory.net

*

- Չեմ հասկանում, թե ինչ է կատարվում,- վառեց պատին խրված մարխը հաջորդ օրը առավոտից մի քանի ժամ անց պալատ վերադարձած Մենեսը և դարձավ ինձ,- կարծես թե արդեն ցերեկ է, բայց արևը դեռ չի ուզում դուրս գալ: Կարմրած Նեղոսն էլ մյուս կողմից, սա ում ասես, որ կարող է խելագարության հասցնել,- փնթփնթաց բարեկամս:
- Ի՞նչ են ասում պալատում, Մենես, ինչպե՞ս են բացատրում այս ամենը,- հարցրեցի ես:
- Ոչ մի կերպ, Հայկ, ոչ մի կերպ,- ձեռքերը թափ տվեց բարեկամս,- ոչ միայն Նեղոսի, այլ նաև մնացած ջրհորների ջրերն են կարմրել ու շուտով մենք ջրի լուրջ պակաս կունենանք,- մռայլված պատասխանեց բարեկամս,- Ամոնհատեպն արդեն հրամայել է քրմերին վերցնել Նեղոսի կարմրած այդ ջրից և փորձ կատարել հասկանալու, թե ինչ է կատարվում: Ինչ-որ ջրիմուռներ են գետը լցվել վերին հոսանքում, թե ինչ, բայց դրանք լրիվ փոխել են ջրի գույնը, տարածվել ջրհորներում ու խմելու համար լրիվ անպիտան են դարձրել ջուրը: Բայց այս խավարն ու մռայլությունն է, որ ինձ հատկապես դուր չի գալիս: Ընդ որում միայն մենք չենք, որ զգում ենք ջրի փոխվելը: Գորտերն ու գետի մյուս կենդանիները դուրս են նետվում ափ և արդեն սատկում են: Այն էլ այս շոգի պայմաններում,- գլուխն օրորեց բարեկամս,- շուտով վիճակն ավելի կծանրանա:

Ես փորձեցի շեղել թեման ու գոնե մի քիչ բացել բարեկամիս տամադրությունը.
- Աբրամին հանդիպեցի, Մենես, այստեղ, Թեբեի պանդոկներից մեկում:
- Գիտեմ, Հայկ, երեկ առավոտ էին նրան բաց թողել: Ճիշտն ասած վաղուց էր պետք, բայց դե ախր դա մեր պաշտոնյաներից մեկին էր սպանել: Ճիշտ է, սա, մեր մեջ ասած, գազանի մեկն էր ու սարսափելիորեն տանջում էր հանքերում աշխատող եբրայներին, բայց դե, ամեն դեպքում, սպանություն էր ու ես ահագին տանջվեցի, մինչև Ամոնհատեպին համոզեցի դրան բաց թողնել...
- Դու կարծես թե ինչ-որ ծրագի՞ր ունես,- նայեցի Մենեսին:
- Հա, Հայկ, ուղղակի այս խառնաշփոթը մի պահ մոռացության տվեց ամեն ինչ: Դու լրիվ ճիշտ էիր, բարեկամս, արևելքից եկած այդ դեսպանն իրոք որ Աժդահակն է: Երեկ առավոտյան տեսա դրան Ամանհատեպի մոտ ու միանգամից էլ ճանաչեցի, այսինք… է՜է՜է՜… զգացի: Դե, մի խոսքով էլի, գիտես: Սա էլ ինձ ճանաչեց: Գրողը դրան տանի, այս խառնաշփոթում միայն դա էր պակաս:
- Ի՞նչ էր ուզում ձեզնից,- հարցրեցի ես:
- Չես հավատա, Հայկ, ուղղակի չես հավատա, բայց խնդրում էր փարավոնից իրեն վաճառել քարհանքերում աշխատող բոլոր եբրայներին, ասում էր իբր, թե ինքը մեծ շինարարություն է սկսել և դրանք իրեն օդ ու ջրի պես պետք են: Այս ողջ խառնաշփոթում էլ, ի դեպ, եռանդուն կերպով մեղադրում էր հենց եբրայներին:
- Չէ, չեմ հավատում, Մենես, այստեղ ուրիշ պատճառ պետք է լինի: Եգիպտոսում գնել մեկ բյուր եբրայ ու անապատներով հասցնել դրանց Դամեվա՞նդ: Ի՞նչ է, Դամեվանդի շրջակայքում մարդի՞կ չկան:
- Ես էլ այդ մասին մտածեցի, Հայկ: Դրա համար էլ հրամայեցի հետախույզներիս գործել: Արդյունքները բացատրում են ամեն ինչ: Գուցե կրկին չհավատաս, Հայկ, բայց այդ Աժդահակ կոչեցյալը չգիտես ինչու գլուխն է մտցրել, որ իրեն բաժին հասած դժբախտույթուններում և նրանում, որ նա չի կարողանում տարածել իր գաղափարները, մեղավոր են հենց այդ խեղճ ու կրակ եբրայները: Դրա համար էլ ուզում է գնել դրանց ու…,- Մենեսը ձեռքը թափ տվեց ու լռեց:
- Հավատս չի գալիս, Մենես, էս ո՞ր թիվն է, որ դա նման բաների է հավատում:
- Չգիտեմ որ թիվն է, Հայկ, բայց փաստը մնում է փաստ: Սա ուղղակի և առանց այլևայլությունների առաջարկել է Ամոնհատեպին իրեն վաճառել բոլոր եբրայներին: Փարավոնն առայժմ կամուկացի մեջ է, բայց դե այս խառնաշփոթի պայմաններում հավանական է, որ նա կհամաձայնի: Դե, երկրում կքչանան ուտող, այսինք, որ ավելի կարևոր է այս պայմաններում, խմող բերանները, իսկ ինքն էլ մեծ հարստություն կստանա: Դրա համար էլ ես համենայն դեպս հասա Աբրամի ազատմանը, մարդ է, էլի, կարող է պետք գալ…

Այդ պահին հզոր կայծակը լուսավորեց երկինքը մի քանի ակնթարթ, որից հետո անհավատալի հզորության որոտ պայթեց: Նույնիսկ ես ու Մենեսը ցնցվեցինք:
- Գրողը տանի, ասես երկինքը պատռվեց…,- նետեց Մենեսը, բայց շարունակությունը ես կրկին չլսեցի` պայթեցին հետագա կայծակն ու որոտները և շրջապատը լցվեց մեծ աղմուկով: Մենք մոտեցանք պատուհանին ու տեսանք, որ անսովոր մեծության կարկուտ է սկսվել: Փողոցում մնացած թեբեցիք մի կերպ հասցրեցին պատսպարվել տանիքների տակ, բայց մի քանիսն էլ, կարկուտի հարված ստանալով գլխներին, անշնչացած փռվեցին սալահատակի վրա: Իսկ կարկուտը գնալով ուժեղանում էր և շուտով Թեբեի փողոցները ծածկվեցին սպիտակ, կարծես համատարած մի ձյունով…

Հետագա օրեին վիճակն ավելի բարդացավ: Դանդաղ, բայց անշեղորեն ուժեղացող խավարը ստիպում էր մարդկանց ողջ օրվա ընթացում վառվող մարխերով ման գալ, իսկ կործանարար կարկուտը, ինչպես նաև կայծակն ու որոտը կրկնվեցին ևս մի քանի անգամ: Ասում էին, որ նման դրության մեջ է ոչ միայն Թեբեն, այլ նաև մնացած ողջ Եգիպտոսը: Ավելին, ափ նետված ու արդեն նեխող այդ բոլոր ձկներից և գորտերից արդեն սկսվել էր մի անտանելի հոտ տարածվել, իսկ էլ արդեն սկիզբ էր առել համաճարակն ու շատանում էին մահացության դեպքերը: Մահանում էին բոլորը, և մարդիկ, և տնային կենդանիները…

Այդ օրերին Մենեսը հաճախ էր լինում Ամենհոտեպի մոտ և շուտով նա հայտնեց, որ եբրայների հարցով վերջնական որոշում Ամենհոտեպն արդեն ընդունել է: Որոշվել էր, որ իրավիճակը մի քիչ հանդարտվելուն պես Աժդահակը պետք է իր դեսպանախմբով աստիճանաբար շարժվի դեպի հյուսիս և, հավաքելով ճանապարհին հանդիպած բոլոր եբրայներին, հեռանա Եգիպտոսից Մեծ Անապատի ուղղությամբ:

Անցավ ևս մի քանի օր և խավարն աստիճանաբար սկսեց թուլանալ: Ասում էին, թե սկսվում են աստիճանաբար են մաքրվել նաև Նեղոսի ջրերը: Բայց մեզ դեռ էլի փորձություններ էին սպասվում: Մի օր առավոտ ես արթնացա նրանից, որ դեմքս խուտոտ էր գալիս: Աչքերս բացեցի և, անակնկալից ցնցվելով, գետին ընկա անկողնուց: Հետո, չդիմանալով զզվանքին, ջղաձիգ շարժումներով դեմքիս վրայից ցած նետեցի մի քանի խոշոր մորեխներ: Խելքս գլուխս հավաքեցի ու շուրջս նայեցի` սենյակս լիքն էր, ուղղակի վխտում էր մորեխներով: Տրորելով դրանց` մոտեցա պատուհանին և անակնկալից ուղղակի ցնցվեցի: Քաղաքը բառիս բուն իմաստով լցված էր մորեխներով, որոնք ամենուր էին, շենքերում, պատերի վրա, ուտելիքի մեջ: Նման բան ես չէի տեսել: Մենեսը ևս ցնցված էր, թեև այդ օրերին ես նրան շատ քիչ էի տեսնում: Մորեխների հոսքը դադարեց միայն երրորդ օրը, բայց դրանց փթող մարմինները թեբեցիներին դեռ երկար էր վիճակված մաքրել իրենց տներից ու հանել կերածի միջից:

Մորեխների այդ փորձանքից դեռ չէինք ազատվել, երբ սկսվեց մոծակների ու շնաճանճերի հարձակումը: Սրանք անվերջանալի պարսերով պտտվում էին Թեբեի վրա և մարդկանց կյանքը դեռ վերջերս այդքան հմայիչ այդ քաղաքում վերածում իսկական գեհենի: Այդ օրերին ես հասցրեցի այն պանդոկում ևս մեկ անգամ տեսնել Աբրամին: Սա մտահոգ էր ամենից առաջ եբրայների ճակատագրով և տենդագին կերպով պատրաստվում էր ճամփա ընկնելուն: Այն ժամանակ Աբրամն ինձ ասաց, որ ինքը պետք է իր ժողովրդի հետ լինի Դեմավանդում ու ես չուզեցի իրական և ավելի դաժան ճշմարտությունն ասելով վշտացնել առանց այդ էլ մտահոգ այդ մարդուն:

Փարավոնը վաղուց էր արդեն հեռացել Թեբեից, իսկ ես ու Մենեսն էլ պատրաստվում էինք հետևել նրան և ուղղություն վերցնել դեպի հյուսիս: Ասում էին, թե այնտեղ` հյուսիսում, վիճակը մի քիչ թեթև է: Բայց հետագայում մեր ծրագրերը փոխվեցին: Պարզվեց, որ Ամենհոտեպը հրամայել է Մենեսին մնալ քաղաքում և կարգի բերել այն: Սա նշանակում էր, որ մենք պետք է բաժանվենք: Դե, բաժանման պահը իրոք որ արդեն եկել էր: Մի կողմից ես պետք է վերադառնայի Հայաստան, իսկ մյուս կողմից էլ` այս եբրայների ճակատագիրը:

Որոշեցի դեպի հյուսիս շարժվել Աբրամի հետ և այդ նպատակով մի օր երեկոյան թակեցի նրա տան դուռը: Աբրամը տանն էր և սիրալիր կերպով դիմավորեց ինձ: Անմիջապես էլ ուղարկեց փոքրիկ Հիսուսին մյուս սենյակում սեղան պատրաստելու: Մինչ մենք զրուցում էինք, հանկարծ երկուսս էլ ծանոթ սուր զգացումն ունեցանք և դուռը բացվեց: Շեմին կանգնած էր ինչպես միշտ իր անկրկնելի գեղեցկության մեջ փայլող Շամին: Տեսնելով ինձ, Շամին կայծակի արագությամբ մերկացրեց թուրն ու արագորեն շարժվեց իմ ուղղությամբ: Արդեն ժամանակ չկար ոտքի կանգնելու և ես հազիվ կարողացա ցած նետվել թախտից: Շամիի հարվածն իջավ փափուկ բարձերին: Ես արագորեն ոտքի թռա և մերկացրեցի թուրս, Շամին մարտական դիրք ընդունեց, բայց Աբրամը կանգնեց մեր միջև և բարձրացրեց ձեռքերը:
- Վերջ տվեք կռվին,- գոչեց Աբրամը, բայց Շամին կարծես թե չլսեց նրան և թրով ուղիղ հարված կատարեց: Ես արագորեն հետ թռա և թուրը կտրեց օդը, իսկ այդ ընթացքում Աբրամը հասցրեց գրկել Շամիին:
- Վերջացրու, վերջացրո՜ւ, ասում եմ քեզ,- սկսեց հորդորել նա` բռնելով Շամիի ձեռքերը,- Հայկը մեր հյուրն է ու Հիսուսն էլ տանն է:
- Թող ինձ, Աբրամ,- սկսեց գոռգոռալ Շամին, փորձելով ազատվել նրա ձեռքերից,- դու չգիտես, թե ով է սա և ինչքան է իմ կյանքը հարամել:
- Մի բան արա, Աբրամ,- ժպտացի ես ու թուրս դրեցի պատյանը,- ես չեմ հասկանում, թե Շամին ինչ է ուզում ինձնից:
- Չես հասկանում, հա՞, չես հասկանում, հա՞…, դե թո՜ղ ասում եմ,- կրկին դարձավ Աբրամին Շամին:
- Հանգստացիր, Շամի, Հայկ, գնա մյուս սենյակ, մենք հիմա կգանք ու կզրուցենք:

Ես անցա կողքի սենյակը, որտեղ ժրաջան Հիսուսն արդեն սեղան էր պատրաստել: Որոշ ժամանակ անց ներս մտան նաև Աբրամն ու Շամին, առանց որևէ զենքի:
- Ես խոսեցի Շամիի հետ, Հայկ, ու նա խոստացավ իրեն հանգիստ պահել,- գլխով արեց Աբրամը,- եկեք մի կտոր հաց ուտենք և հուսանք, որ այս մորեխները մեզ ի վերջո հանգիստ կթողնեն:
- Եբրայների վրա սարսափելի վտանգ է կախված, Աբրամ,- դարձա ես զրուցակցիս, երբ մենք տեղավորվել էինք սեղանի շուրջը,- եբրայներին ուզում են վաճառել Դեմավանդի այն դաժան տիրակալին, որն ամենևին էլ ձեր օգտին չի տրամադրված: Դրա համար եմ ես այստեղ, Շամի,- դարձա ես արդեն Շամիին,- ժամանակին դու ևս ինձ քիչ վշտեր չես պատճառել ու գուցե ես ինքս էլ հիմա փորձեի քեզ հիշեցնել դրանք, բայց դե երևի թե անցածն անցած է, մանավանդ որ այժմ մենք պետք է համատեղ ուժերով փրկենք եբրայներին…
- Իբր թե ես էլ քեզ հավատացի, հա՞, վայրենի,- նետեց Շամին ու նայեց վրաս,- հենց քո մեղքով են հիմա եբրայները այստեղ, տանջվում եգիպտական գերության մեջ, իսկ հիմա դու եկել ես և ուզում ես իրենց փրկե՞լ:
- Մեղք բոլորս էլ ունենք, Շամի,- նայեցի Շամիին և նույնիսկ սա ստիպված եղավ ճշմարտության առաջ աչքերը փախցնել,- մեղք բոլորս էլ ունենք, բոլորս, բայց հաստատ ոչ հանքերում տանջվող եբրայները, որոնց այդ անասունը պատրաստվում է մատաղ անել իր ցնորված գաղափարներին: Ժամանակին ամեն մեկս խաղացել ենք մեր համար ու ամեն ինչ արդար է եղել, բայց հիմա ժամանակն է, որ բոլորս խաղանք մեկ-մեկու համար և փրկենք եբրայներին, այսքան մի բան…

Այդ երեկո մենք էլի զրուցեցինք, իսկ հաջորդ առավոտ ես հրաժեշտ տվեցի Թեբեում մնացող Մենեսին և միացա եբրայների այն խմբին, որոնց հետ փոքրիկ Հիսուսի ուղեկցությամբ դեպի հյուսիս էին շարժվում նաև Աբրամն ու Շամին…

*

Աժդահակը բուռն գործունեություն էր ծավալել: Ունենալով փարավոնի հատուկ լիազորությունը և գործելով մեծ եռանդով, սա հավաքում էր Հյուսիսային Եգիպտոսի հանքերում աշխատող բոլոր եբրայներին և տեղաբաշխում արդեն բավականին անշքացած Մեմֆիսից ահագին արևելք տարածվող լայնարձակ ճամբարում: Ես, Աբրամն ու այդպես էլ ինձ խեթ-խեթ նայելը չդադարեցրած Շամին փոքրիկ Հիսուսի հետ հաստատվել էինք ճամբարի մոտ տարածվող մի փոքրիկ քաղաքում գտնվող առանձին տներում և սպասում էինք եբրայների վերջնական հավաքմանը: Եգիպտոսը պատած խավարն արդեն աստիճանաբար նահանջում էր և օրական նույնիսկ մի քանի ժամ արև էր լինում, բայց մոծակներն ու շնաճանճերը մեզ չէին դադարեցնում անհանգստացնել: Գրեթե իր նախկին գույնին էր վերադարձել նաև Նեղոսը և այստեղ խոսում էին, որ դրա պատճառը եբրայների հեռանալն էր:

Հյուսիսային Եգիպտոսում արդեն զգացվում էր նաև պատերազմի մոտիկությունը և ինչքան էլ ես զբաղված լինեի եբրայներով, այնուհանդերձ չէի կարող չզսպել ինձ և չծանոթանալ եգիպտական բանակի հետ: Իսկ Եգիպտոսի ներկայիս բանակը հիմա ամենևին էլ այն բանակը չէր, որը ես սրանից մոտ երեք հարյուր տարի առաջ տեսել էի մերոնց դեմ մարտնչելիս: Այժմ եգիպտական բանակի հարվածային հիմնական ուժը կազմում էին մարտակառքերը ու ես ցավով համոզվեցի, ինչի վրա ուշադրություն էի դարձրել դեռևս Թեբեում, որ եգիպտական մարտակառքերը հիմա մեր հայկական մարտակառքերի գրեթե լրիվ կրկնօրինակներն են: Դե իհարկե, ի՞նչ կարիք կար այլ բան սպասելու, քանի որ Հայկազուտները առանց քաշվելու և ողջ ծավալում Եգիպտոսում կիրառության մեջ էին դրել մեր ռազմական համակարգի բոլոր մասերը: Փոխվել էին նաև հետևակայինները: Եթե առաջ դրանք զինված էին երկար թրերով, որոնք հիմնականում նախատեսված էին ծակելու համար, ապա այժմ թրերը դարձել էին կեռ և ծակելուց բացի հատկապես ծանր վերքեր էին հասցնում նաև կտրող հարված հասցնելուց: Կային նաև նիզակակիրների զորամասեր, որոնք հստակ կառուցվածք և միանման զինվածություն ունեին: Հետաքրքիր էին նաև աղեղնակիրների զորամասերը և սրանց զինվածության մեջ ես կրկին մեծ ցավով արձանագրեցի մեր հարազատ լայնալիճ աղեղների առկայությունը: Վատ չէր նաև այս մարտիկների պաշտպանական հանդերձանքը, թեև այդ տեսակետից այն չէր հասնի մեր հայկականին կամ էլ նույնիսկ բաբելոնականին:

Բանակը հատկապես զարմացրեց իր վարձկան ռազմիկների առատությամբ: Այստեղ կային վարձկան սևամորթ ռազմիկներ Քուշից, հեծյալ նետաձիգներ Արևմուտքի անապատից, հիանալի նետաձիգներ Կրետեից, ինչպես նաև, ինչը իհարկե կարելի էր սպասել, Անապատի որդիներ Մեծ Անապատից: Եգիպտոսը հարուստ երկիր էր և չէր զլանում իր ունեցած հարստությունը կիրառել մարդկային խմբեր վարձելու վրա, մարդկային խմբեր, որոնք իրենց քանակությամբ պետք է ճնշեին ցանկացած հակառակորդի և հեշտացնեին հաղթանակի ձեռք բերումը արդեն բուն եգիպտական զորամասերի համար: Եգիպտացիները այդ ժամանակ, ավելին, քան որևէ այլ ազգ, սկսել էին մարտնչել ամենից առաջ հենց իրենց ոսկով:

Իսկ եբրայների կենտրոնացումը մոտենում էր ավարտին: Ողջ այդ ժամանակ ես, Աբրամն ու Շամին հեռու էինք մնում եբրայների ճամբարից և հատկապես Աժդահակից, որ սա հանկարծ չզգա մեր ներկայությունը, բայց հեռու մնալով հանդերձ էլ ակտիվ գերծունեություն էինք ծավալում` նախապատրաստելով եբրայների ճամբարում հավաքված մարդկանց խմբակային փախուստը:

Շամիի կանացի հմայքն ու Աբրամի համոզելու շնորքը շուտով սկսեցին արդյունք տալ և եբրայների ճամբարի ղեկավարը, որը եգիպտացի տեղական մի պաշտոնյա էր, կարծես թե համաձայնեց երկու բավականին խոշոր ադամանդների դիմաց թույլ տալ եբրայների փախուստը, բայց հետո ամեն ինչ խափանվեց և սա հրաժարվեց մեր գործարքից: Իրավիճակը բարդանում էր նաև նրանով, որ հենց այդ օրերին վերջնականապես որոշվեց արդեն իսկ կենտրոնացված եբրայներին հեռացնել Եգիպտոսից: Այդ մասին հայտնեց ինձ Մենեսը` Թեբեից ուղարկված հատուկ սուրհանդակի միջոցով:

Փորձեցինք այնուհանդերձ որևէ կերպ օգնել մահվան դատապարտված եբրայներին: Ամենահավանական տարբերակը, որն ի վերջո ընտրեցինք, դա այն էր, որ եբրայներին պետք էր փորձ կատարել փրկել ճանապարհին, քանի որ առայժմ որևէ իրական հնարավորություն չկար ազատել լայնարձակ ճամբարի բարձր պատերի հետևում փակված այդ մարդկանց: Չպետք էր հաշվից հանել նաև այն հանգամանքը, որ հենց մեր կողքին լրիվ մարտական պատրաստության վիճակում էր գտնվում եգիտական մարտակառքերի վեց հարյուր միավորանոց ուժեղ ջոկատը, որը կարող էր վճռական կերպով միջամտել ու վերջ տալ փախուստի ցանկացած փորձի: Լուծումը, սակայն, անակնկալ եղավ և դա ամենևին էլ այնպիսին չէր, ինչին մենք սպասում էինք…

*

Արթնացա ուժեղ ցնցումներից: Առաստաղից մանր ավազ էր թափվում, իսկ տան պատերն էլ ուղղակի երերում էին: Մի կերպ ճանկեցի թուրս, հագուստ և քսակս ու դուրս նետվեցի փողոց: Հենց միանգամից էլ հետևումս փլվեց տունը, որը ինձ համար կարող էր գերեզման դառնալ: Մի պահ շփոթվեցի, բայց համենայն դեպս հագնվեցի ու թուրս կապեցի մեջքիս: Շուրջբոլորը ողբ էր ու կական, քանի ու ողջ քաղաքը ավերակների կույտի էր վերածվել: Ճանկեցի կողքիցս սլացող ձին ու ցատկեցի վրան: Աչքս ընկավ քաղաքի պարիսպներին, որոնք, չնայած Հայկազուտների հոգատար ձեռքով էին ամրացվել, բայց շատ տեղերում այնուհանդերձ փլվել էին:

“Պարիսպը, եբրայները…”, փայլատակեց գլխումս ու ես նետվեցի դեպի քաղաքի դարպասները: Անմիջապես էլ սուր զգացումն ունեցա և դա անցավ, բայց շուտով այդ զգացումը կրկին ունեցա: Նայեցի շուրջս և միանգամից էլ առանձնացրեցի երկու կնգուղավոր կերպարներ, որոնցից մեկը ձեռքերի վրա տանում էր լաց լինող Հիսուսին:

- Աբրա՜մ,- վարգեցի ես եբրայների առաջնորդ մոտ,- սա մեր հնարավորությունն էր, ուրիշ հնարավորություն մենք չե՜նք ունենա…
- Դու չես կարող եբրայներին ուղի ցույց տալ,- առաջ եկավ Շամին,- մեկ անգամ արդեն արել ես դա և դրան մենք երեք հարյուր տարվա գերությամբ հատուցեցինք:
- Շամի, վերջացրու,- ներքև ցատկեցի ձիուց և կանգնեցի զրուցակիցներիս դիմաց,- հիմա դրա ժամանակը չէ: Երդվում եմ հորս անունով, ես ձեզ ուղղակի օգնել եմ ցանկանում:
- Դու չես կարող…,- փորձեց կրկին խոսել Շամին, բայց Աբրամը գրկեց կնոջը և դարձավ ինձ.
- Ասա, Հայկ, ի՞նչ ծրագիր ես հղացել:
- Աբրամ,- գոռացի ես,- քաղաքի պարիսպները քանդվել են, իսկ դրանք ժամանակին, որպես Հայկազուտների հյուսիսային պաշտպանական գծի մի մաս, հիմնավորապես էին սարքվել: Ճամբարի պարիսպները հապճեպ են կառուցվել ու, ես վստահ եմ դրանում, դրանք հիմա ուղղակի չկան: Վազեք եբրայների մոտ, իսկ հետո… այնտե՜ղ, արևելքում գազպենով պատված մի սար կա, փորձեք եբրայներին հավաքել դրա մոտ: Այնտեղից մենք պետք է փորձենք շարժվել դեպի արևելք ու պոկվենք հետապնդումից:
- Մթնում մարդիկ իրար կկորցնե՜ն, բան չի՜ ստացվի,- գոռաց Շամին,- դու ուզում ես եբրայներին ցրե՜լ…
- Կրա՜կը, Շամի, կրա՜կը,- գոռացի ես ու ցատկեցի ձիուս վրա,- շուտով արևելքում, ասածս այդ սարիի վրա կպլպլա կրա՜կը: Ասեք եբրայներին, թող հավաքվեն դրա մոտ:

Աբրամը վարանոտ կանգ առավ, իսկ Շամին սպասողական նայեց կողակցին:
- Որոշիր, Աբրամ, ես չեմ ուզում, որ անմեղ մարդիկ զոհ գնան այդ խելագարին: Առանց այդ էլ արյուն շատ է թափվել, դեհ,- գոռացի ես, երբ տեսա, թե ինչպես է Աբրամը տատանվում:
- Գրողը քեզ տանի, Հայկ: Ես հավատում եմ իրեն, Շամի, իմ հետևից: Մենք պետք է փորձենք գտնել Տասներկու առաջնորդներին, մնացածն ավելի հեշտ կլինի…

Աբրամը վազեց և հետևից քարշ տվեց Հիսուսին գրկած և այնուհանդերձ մի կասկածոտ հայացք ևս վրաս գցել հասցրած Շամիին: Վարգեցի նաև ես և որոշ ժամանակ անց գազպեններով պատված այդ սարի մոտ էի: Մոտս կայծքար կար և մի քիչ տանջվելուց հետո ինձ հաջողվեց կրակ վառել: Ուժեղ քամին իմ օգտին եղավ և կարճ ժամանակ անց ինձ հաջողվեց ողջ բլուրը պարուրել կրակով: Այստեղ ես արդեն անելիք չունեի և նետվեցի շրջակայքն ուսումնասիրելու:

Գտա մի հարմար հովիտ, իսկ շուտով էլ տեսա մանր խմբերով բլրին մոտեցող մարդկանց: Նետվեցի դեպի դրանց առաջին խմբերը, խոսելով եբրայերեն և տալով Աբրամի անունը, կարողացա համոզել դրանց առաջ ուղարկել կանանց ու երեխաներին դեպի իմ գտած հովիտը, իսկ տղամարդկանց էլ` հետևել ինձ: Եբրայները շատ կազմակերպված էին գործում և շուտով ինձ հաջողվեց վառվող մարխերով ուղեցույցներ կարգել բլուրից սկսած բավականին լայն հեռավորության վրա: Այս հանգամանքը օգնեց ավելի կազմակերպված տեսք տալ դեպի բլուրը շարժվող մարդկանց խմբերին:

Արևի առաջին շողերի հետ ես վերադարձա դեպի արդեն մխացող այդ բլրի ստորոտում տարածվող հովիտը: Դիմացս Դառնահամ լիճն էր [1], որից այն կողմ արդեն Մեծ Անապատն էր: Անմիջապես էլ մարդիկ ուղարկեցի ծանծաղուտներ գտնելու, քանի որ ջուրը կարծես թե այնքան էլ խորը չէր, իսկ շատ տեղերում էր այն հետ էր քաշվել և մնացել էին միայն ցեխոտ ափերը: Շուտով ծանոթ սուր զգացումն ունեցա, անմիջապես էլ դրան հաջորդեց ևս մեկը ու ես տեսա ամբողջովին հողի ու փոշու մեջ կորած Աբրամին և Շամիին, փոքրիկ Հիսուսն էլ հետները:

- Կարծես թե ստացվեց, Հայկ,- անմիջապես ինձ մոտեցավ Աբրամն ու սեղմեց ձեռքս,- եբրայների այս կազմակերպված հեռացման համար մենք մեծապես հենց քեզ ենք պարտական…, եղբայր,- մի քիչ վարանելուց հետո ավելացրեց Աբրամը:
- Ուրախ եմ, Աբրամ, ուրախ եմ, բայց սա միայն սկիզբն է: Շուտով բոլորի ու հատկապես այդ անասուն Աժդահակի խելքը գլուխները կգա և նրանք կսկսեն հետապնդել մեզ: Դրա համար էլ մենք պետք է ակտիվ գործենք, որ չարժեզրկենք մեր այս հաջողությունը: Այնտեղ մեծ գետն է, որը թափվում է, տեսնու՞մ ես, Դառնահամ լիճը: Ես արդեն հանձնարարել եմ մարդկանց ծանծաղուտներ գտնել: Եթե անցանք մյուս ափը, ապա մեր հնարավորությունները պոկվել հետապնդումից կտրուկ կմեծանան:
- Ես արդեն տեղեկացրել եմ Տասներկու առաջնորդներին, Հայկ, որ սրանք պատրաստ պահեն իրենց ժողովրդին: Կարծում եմ, որ անցումը հենց հիմա պետք է սկսել:

Այդ պահին թաց շորերով մի քանի մարդիկ վազեցին դեպի մեզ և հայտնեցին, որ գտել են գետն անցնելու ամենահարմար տեղը` հենց այն վայրում, որտեղ գետը թափվում է լճի մեջ: Աբրամը ուշադիր լսեց հետախույզներին և հրամայեց իր մոտ կանչել Տասներկու առաջնորդներին, բայց իմ ուշադրությունն այլ բան գրավեց: Արևմուտքում ես նկատեցի փոշու բարձրացող ամպը, որը աստիճանաբար մոտենում էր:

- Դե, վազեք, բոլորդ ձեր տեղերում, հենց հիմա անցնում ենք,- գոռաց Աբրամը Տասներկու առաջնորդներին և սրանք վազեցին իրենց տեղերը,- հ՞ը, Հայկ, ինչ է եղել, ի՞նչ ես այդպես նայում:
- Փոշու ամպը, գրողը տանի՜,- պառկեցի և ականջս հպեցի գետնին` հեռվից դոփյուն և խուլ գվվոց էր գալիս,- մարտակառքերը, Աբրամ, մարտակառքե՜րը,- ոտքի թռա ու գոռացի ես,- ես միայն մեկ բան եմ ճանաչում, որ հիմա, այստեղ կարող է նման փոշու ամպ բարձրացնել և նման գվվոց արձակել…
- Աժդահակը ոտքի է հանել մարտակառքերի ջոկա՜տը,- գունատվեց Շամին և հրացայտ աչքերով դարձավ ինձ,- սա՞ էիր ուզում, Հա՜յկ, սա՞ էիր ուզում:
- Դու անուղղելի ես, Շա՜մի,- գոռացի ես, բայց հետո, արագորեն հավաքելով ինձ, դարձա Աբրամին,- հենց հիմա սկսեք անցումը, այլ ելք չկա: Կանայք ու երեխաները առջևում, տղամարդիկ` հետո,- հրամայեցի ես, բայց այդ պահին ուժեղ դղրդոց բարձրացավ:

Դղրդյունն այնքան ուժեղ էր, որ գետինը կարծես պատռվեց և սկսեց հուսահատ ցնցվել: Մարդիկ գետին էին տապալվում, դե ես էլ, ասենք, հազիվ ոտքի վրա մնացի:
- Արագ, Աբրա՜մ,- դարձա ես շփոթված առաջնորդին,- սա որոշ ժամանակ կկանգնեցին մարտակառքերին ու մենք պետք է օգտագործենք այդ ժամանակը: Վազիր, անցումը կազմակերպիր: Շա՜մի, արի հետս:

Աբրամը Հիսուսի հետ նետվեցին դեպի անցումը, իսկ ես ու Շամին վազեցինք հակառակ ուղղությամբ:
- Սա հովիտ է, Շամի, ու նրա մուտքը մի տեղում շատ նեղ է: Ինքս հասցրեցի նկատել, երբ այստեղ էի գալիս: Եթե հաջողվի այնտեղ թեկուզ փոքրիկ մի փլվացք անել, մարտակառքերին մենք էլի կպահենք…

Շամիի հետ վազեցինք դեպի հովտաբերանը: Երկրաշարժն արդեն մեծապես հեշտացրել էր մեր գործը, խարխլելով քարերը, բայց մի քիչ բան էլ մեզ այնուհանդերձ մնացել էր: Ես բարձրացա դեպի փլվածքի գագաթն ու տեսա մի քանի թուլացած քարեր: Սկսեցի դրանց տակը մաքրել: Շամին, որ հեռվում կանգնած հետևում էր գործողություններիս, ի վերջո միացավ ինձ:
- Դեհ,- ասացի ես, երբ վերևի ամենամեծ քարի տակն արդեն մաքրել էինք,- հիմա մենք պետք է ողջ ուժով հրե՜նք…,- ես կպա քարին:
- Ահ՜…,- հանկարծ հառաչեց հետևումս գտնվող Շամին և սկսեց նստել գետնին:

_________________________
[1] Լիճ Եգիպտոսի հյուսիս-արևելքում:

Անմիջապես հետ նայեցի ու տեսա, որ Շամիին նետահարել են ներքևում հայտնված մի թեթև մարտակառքից: Նետը ծակել էր Շամիի ուսը և դուրս եկել մյուս կողմից: Շուտով ներքևում հայտնված մարտակառքին միացավ ևս մեկը, իսկ վեց ռազմիկներ էլ, ցած թռչելով դրանցից, սկսեցին մագլցել դեպի վեր: Նայեցի դեպի արևմուտք: Եգիպտական մարտակառքերն արդեն այնքան մոտիկ էին, որ ես տեսնում էի դրանց վրա տեղավորված ռազմիկների դեմքերը: Նույն պահին էլ ականջիս տակ էլի նետեր սուլեցին:
- Դու կարո՞ղ ես քայլել,- դարձա ես Շամիին, որը դժվարությամբ ոտքի կանգնեց, այնուհանդերձ ձեռքից բաց չթողնելով թուրը:

Զգացի, որ արդեն չեմ հասցնի ձեռնամարտում ոչնչացնել դեպի վեր մագլցող ռազմիկներին: Մնում էին միայն քարերը: Ես ու Շամին կպանք արդեն թուլացած մեծ քարին և մի քանի հզոր հրումներ անելուց հետո այն գլորվեց ներքև` սրբելով դեպի վեր մագլցող ռազմիկներին, կոտրելով դրանց մարտակառքերը և հետը տանելով նաև այլ քարեր: Ճանապարհին լուրջ խցանում առաջացավ: Այդ պահին ես ու Շամին բնորոշ սուր զգացումն ունեցանք և նայեցինք ներքևում հայտնված մարտակառքերին: Դրանցից ամենաառաջինում ես կարողացա զանազանել Աժդահակի ծանոթ կերպարանքը: Սա կանգնեցրել էր մարտակառքը և հատու հրամաններով հրամայում էր մաքրել կիրճը:
- Գնացինք, Շամի, այստեղ մենք արդեն անելիք չունենք,- ասացի ես…

Կոտրեցի և զգուշորեն հանեցի Շամիի ուսին խրված նետը, որից հետո ընկա նրա թևը և, օգնելով Շամիին, հասանք իմ գտած հովիտը: Այստեղ արդեն գրեթե մարդ չկար, իսկ վերջին հեռացողների շարքում էլ վազում էր անխոջ Աբրամը: Մենք ևս վազեցինք և, անցնելով ծառերի վերջին խումբը, սկսեցինք մոտենալ Դառնահամ լճի հյուսիսային գետաբերանին: Հենց այդ պահին էր, որ Տասներկու առաջնորդներից մեկը նետվեց դեպի Աբրամն ու գոռաց.
- Գետը բարձրացել է, ո՜վ տեր, մեր գտած ծանծաղուտով կանայք ու երեխաները չե՜ն անցնի:

Անհավատալի էր, բայց փաստ: Մենք բարձրացանք մոտակա բլրի վրա և տեսանք, որ գետի ափերն առաջ էին եկել, իսկ ջրի մակարդակն էլ բարձրացրել էր, բարձրացել էր այն աստիճան, որ չէին երևում արդեն նույնիսկ նախկինում իմ տեսած ցեխոտ ափերը: Անելանելի վիճակ էր, քանի որ եբրայներից գրեթե և ոչ մեկը լողալ չգիտեր: Մի պահ ես, Աբրամն ու Շամին հուսահատ շուրջբոլորս էինք նայում և փորձում էինք ելք գտնել, քանի որ ամեն պահ կարող էին երևալ եգիպտական մարտակառքերը.
- Եգիպտացիների երկրում գերեզմաններ չկայի՞ն, որ մեզ բերեցիր այստեղ՝ անապատում սպանելու,- սկսեցին ներքևից գոռալ մարդիկ,- այս ի՞նչ բերեցիր մեր գլխին, ինչո՞ւ մեզ հանեցիր Եգիպտոսից,- սկսեց աղաղակել ամբոխը, իսկ մի քանիսի ձեռքերին էլ քարեր հայտնվեցին,- մի՞թե եգիպտացիների երկրում քեզ չասացինք, թե՝ թույլ տուր, որ ծառայենք եգիպտացիներին։ Մեզ համար ավելի լավ կլիներ, որ ծառայեինք եգիպտացիներին, քան մեռնեինք այս անապատում,- ամեն պահ ուժեղանում էր ներքևում հավաքված եբրայների դժգոհությունը, բայց հանկարծ ձայները սկսեցին դադարել:

Այդ պահին աչքս ընկավ Աբրամի դեմքին ու ես զարմանքից կարկամեցի: Աբրամը, իմ լավ ծանոթ ու սովորական Աբրամը, որին բազում անգամներ ես տեսել էի ամենաբազմազան իրավիճակներում, կարծես ինչ-որ մի հրաշքով փոխվել էր: Աչքերը կիսաբաց, ձեռքերը տարածած և կյանքից անեացած` երջանիկ ժպիտը ձեռքին սա առաջ էր եկել և նայում հեռուները, հեռո՜ւ-հեռուները.
- Քաջալերվե՜ք, պի՜նդ կացեք ու կտեսնեք Տիրոջ արած փրկությունը, որ նա պարգևելու է ձեզ այսօր,- հանդարտ, բայց բարձր, հաստատուն ու վստահ ձայնով սկսեց խոսել Աբրամը,- քանզի այսօր ձեր տեսած եգիպտացիներին այլևս հուր հավիտյան չե՜ք տեսնելու։ Տերը պիտի պատերազմի ձեր փոխարեն, դուք լուռ մնացեք։ Տերն ասաց ինձ, ասա իսրայելացիներին, որ շարժվեն գնան։ Իսկ դու առ գավազանդ, ձեռքդ մեկնիր ծովի վրա, ճեղքիր այն և իսրայելցիները թող մտնեն ծովի մեջ ու անցնեն ինչպես ցամաքով։ Ես կկարծրացնեմ փարավոնի և բոլոր եգիպտացիների սիրտը, սրանք նրանց հետևից ծով կմտնեն ու ես կփառավորվեմ փարավոնի, նրա ամբողջ զորքի, կառքերի և հեծելազորի առաջ։ Բոլոր եգիպտացիները կգիտենան, որ ե՜ս եմ Տերը, երբ փառավորվեմ փարավոնի, նրա կառքերի ու հեծելազորի առաջ…

Հանկարծ ուժեղ քամի փչեց և Աբրամը հրամայական կերպով ձեռքը մեկնեց Դառնահամ լճի ուղղությամբ: Եվ այստեղ կատարվեց անհավատալին` լճի ջրերը, որ թվում էր, թե ամեն պահի դուրս կգան ափերից, սկսեցին հետ քաշվել: Զարմանքի բվվոց բարձրացավ ներքևում հավաքված եբրայների մեջ, իսկ ջրերը շարունակում էին անընդհատ հետ-հետ գնալ:

- Արագ, Շամի, իմ հետևի՜ց,- գոչեցի ես ու, մինչ Աբրամը ձեռքերը տարածած հառնել էր բլրի գագաթին, մենք իջանք ներքև:
- Հենց հիմա, անցնում ենք մյուս ափ,- հրամայեցի ես դիմացս արձանացած Տասներկու առաջնորդներին, քանի որ ջրերն արդեն այնքան էին հետ քաշվել, որ գետաբերանի կողմում երևում էր լռիվ մամռապա լճի հատակը մեկ նետաթռիքչ հեռավորության վրա,- հենց հիմա, շատ արագ, բոլորը դեպի ծովը:

Վտանգը հսկայական էր, բայց ես հասկանում էի, որ այլ ելք ուղղակի արդեն չկա: Արդեն լսվում էին եգիպտացիների կառավարների հաղթական ճիչերն ու նրանք ամեն պահի կարող էին հայտնվել այստեղ: Եբրայները, տպավորված տեղի ունեցածից, հապճեպ շարժման մեջ մտան և լճի մամռապատ ու թաց հատակով և անջուր հատակին թպրտացող մանր ձկների միջով սկսեցին անցնել մյուս ափը: Շամին փոքրիկ Հիսուսին գրկած անցնողների առջևում էր, իսկ ես մնացի վերջում: Եբրայների արդեն վերջին խմբերն էին անցնում մամռապատ հատակով, երբ ես նետվեցի դեպի ձեռքերը դեռևս պարզած և երջանիկ ժպիտը դեմքին բլրի վրա անշարժացած Աբրամն ու գոռացի.

- Ժամանակն է, Աբրամ, ժամանակն է արդեն, որ մենք էլ անցնենք:

Մի կերպ կարողացա ուշքի բերել իր իսկ արածից տպավորված Աբրամին ու մենք ևս, վազելով հատելով մամռապատ հատակը, անցանք մյուս ափ: Ամեն ինչ ճիշտ ժամանակին էր, քանի որ հենց այդ պահին էլ մեր լքած ափում երևացին եգիպտական առաջին մարտակառքերը, որոնց հետևեցին մյուսները: Մարդիկ սկսեցին ահաբեկված հետ նայել ու սպասողական հայացքները կրկին հառեցին Աբրամին.
- Եգիպտացիները հետապնդեցին նրանց և փարվոնի ամբողջ հեծելազորը, նրա կառքերն ու հեծյալները նրանց հետևից մտան ծովը,- քարոզում էր կրկին մի բարձր տեղ բարձրացած ու ձեռքերը տարածած Աբրամը,- բայց Տերը կաշկանդեց նրանց կառքերի անիվները և նրանք դժվարությամբ էին առաջ շարժվում։ Ու Տերն ասաց Մովսեսին. “Ձեռքդ մեկնիր ծովի վրա ու ջրերը թող միանան և ծածկեն եգիպտացիներին, նրանց կառքերն ու հեծյալներին”։

Աբրամը հրամայական շարժումով միացրեց ձեռքերը Դառնահամ լճի ուղղությամբ ու ես տեսա, որ մինչ այդ նահանջող ջուրը, որն արդեն դադարեցրել էր նահանջը, սկսեց աստիճանաբար ուժեղացող թափով սեղմել տղմոտ և առանց այդ էլ անհարթ հատակին անչափ դանդաղ սողացող մարտակառքերին.

- Եգիպտացիները փորձեցին փախչել ջրից, բայց Տերը եգիպտացիներին թափեց ծովը և նորից իրար միացնելով ծովի ջրերը, ծածկեց կառքերը, հեծյալներին և փարավոնի բոլոր զորքերին, որոնք ծովն էին մտել նրանց հետ։ Ու նրանցից և ոչ ոք կենդանի չմնաց,- հաղթական ժպիտով դիմացը տեսածն էր փոխանցում Աբրամը հիացած մարդկանց և ի վերջո, երբ ալիքները կլանեցին վերջին մարտակառքերն ու Դառնահամ լճի ալիքները, մի քանի անգամ ուժեղ հարվածելով ափերին, իր սովորական տեսքը վերադարձրին լճին, իջեցրեց ձեռքերը և հաղթականորեն ավետեց,- փա՜ռք Տիրոջը, որը միակն էր ու փրկեց իրեն հավատացած ժողովրդին…

Ներքևում հավաքված եբրայները խլեցին Աբրահամի խոսքերը և դրանից հետո դեռ երկար ժամանակ Դառնահամ լճի ափերը որոտում էին խանդավառված եբրայների աղաղակներից…

*

Ծովով մեր այդ հրաշանման անցումն ու եգիպտական մարտակառքերի կործանումը սկզբում ինձ համար անբացատրելի հրաշքների նման մի բան թվացին: Բայց հետո, Շարուքենում, երբ եբրայների կողմից սիրալիրորեն ինձ տրամադրված վրանում նստած ես ավելի հանգիստ պայմաններում վերհիշեցի դրանք, հասկացա, որ մեզ ընդամենը օգնության էր հասել երջանիկ պատահականությունը, պատահականությունը, որը կատարվում էր բյուր-բյուրից մեկ անգամ, բայց այդ անգամ ամեն դեպքում բաժին էր հասել հենց մեզ: Հիշեցի ջրերի առաջին նահանջն ու երկրաշարժը, ընդհանուր պատկերի մեջ տեղադրեցի երկրորդ երկրաշարժն ու ջրերի նոր նահանջը, ամեն ինչ կարծես թե աստիճանաբար սկսեց պարզվել…

Այս խոհերի մեջ էի, երբ կրկնակի սուր զգացումն ունեցա: Գրեթե անմիջապես էլ վրանիս դուռը ծածկող կտորը բարձրացավ և Աբրամն ու Շամին ներս եկան: Այդ օրը եբրայները վերջնականապես որոշել էին իրենց անելիքը, դե ինքս ևս ասենք արդեն այդ վիճակում էի: Ժամանակն էր արդեն, որ ես էլ շարժվեի դեպի Հայաստան և Աբրամն ու Շամին եկել էին ինձ հրաժեշտ տալու:

- Գուցե այնուհանդերձ մնա՞ս, Հայկ,- ողջունելուց հետո սիրալիր ժպտաց Աբրամն ու ինձ նայեց,- այստեղ ամենևին էլ վատ չէ, իսկ Ավետյաց երկրում էլ եբրայները նոր կյանք կկառուցեն…
- Չեմ կարող, հարգելին իմ Աբրամ,- գլուխս թափ տվեցի ես,- երկար ժամանակ է արդեն, որ ես չեմ եղել Հայաստանում, իսկ իմ Ավետյաց երկիրը դա է, ուրիշ Ավետյաց երկիր ինձ համար չկա ու չի եղել…
- Հայերին դու շուտով կտեսնես,- հասկացած գլխով արեց Աբրամը,- իհարկե, երբեմնի ձեր միասնական Հայոց թագավորությունը չէ, բայց դե ամեն դեպքում, սա էլ թույլ մի պետություն չէ: Միտանիի բանակն է, որ դեպի հարավ է շարժվել և շուտով կլինի այս կողմերում: Հայերին լուրեր են հասել Եգիպտոսին բաժին հասած դժբախտությունների մասին և իրենք որոշել են դեպի հարավ շարժվել, կանխարգելիչ հարված հասցնել, սենց ասենք: Ասորիքն արդեն ապստամբել է…
- Դեհ, եգիպտացիք երբեք էլ առանձնապես ամուր չեն տիրել Ասորիքին, իսկ Եգիպտոսին բաժին հասած դժբախտություններն ու հատկապես դրանց մարտակառքերի ուժեղ այդ խմբավորման ոչնչացումն էլ իր հերթին բոլոր հույսերը կարող էր տալ այստեղի ժողովրդին` ազատվելու փարավոնի իշխանությունից: Դա կարելի էր սպասել, Աբրամ, ու երևի թե իրոք, շուտով ես կմիանամ մերոնց: Դո՞ւ ինչ պիտի անես, ի՞նչ ծրագրեր ունես, ի՞նչ են մտածում եբրայները…
- Մենք կհաստատվենք Ավետյաց երկրում, Հայկ, մեր` եբրայների Ավետյաց երկրում,- վրաս նայեց Աբրամը և շարունակեց,- կհաստատվենք այնտեղ ու կփորձենք մեր պետությունը կառուցել: Հուսով եմ, որ դու չես մոռանա մեզ ու երբեմն-երբեմն կերևաս մեր կողմերում,- սիրալիր կերպով ուսիս թփթփացրեց Աբրամն ու ժպտաց,- անպայման արի, մենք ուրախ կլինենք…
- Անպայման, իհարկե,- ծիծաղեցի ես,- նման հրավերը ես չեմ կարող մոռանալ:

Աբրամն ու Շամին ոտքի կանգնեցին և պատրաստվում էին գնալ, բայց վերջին պահին Աբրամն այնուհանդերձ դարձավ ինձ և, աչքով անելով ցույց տալով Շամիին, ասաց.
- Շամին քեզ ինչ-որ բան ունի ասելու, Հայկ,- ծիծաղեց Աբրամը,- գիտե՞ս, այս կանայք հետաքրքիր արարածներ են: Շատ ուշ են ընդունում իրենց սխալները, բայց որ ընդունում են, չէ՞, չեն կարողանում դա մեջներում պահել, անպայման պիտի արտահայտվեն: Հիմա սա ուզում է արտահայտվել, բայց ոչ մի կերպ չի կարողանում կողմնորոշվել, թե ինչից սկսի…
- Լսում եմ, Շամի ջան, ասա,- դարձա ես աննմանորեն չքնաղ այդ կնոջն ու ժպտացի:
- Գրողը քեզ տանի, Հայկ, ֆո՜ւ…,- փնչացրեց Շամին, թափ տվեց գլուխը, հայացքը պտտեցրեց վրանով մեկ և կրկին դարձավ ինձ,- երբեք չէի մտածում, որ ստիպված կլինեմ ներողություն խնդրել քեզնից և շնորհակալություն հայտնել արածներիդ համար, բայց հիմա այլ ելք ուղղակի չկա,- Շամին խորը շունչ քաշեց, մի պահ ևս լռեց ու կրկին շարունակեց,- կներես ամեն ինչի համար, Հայկ, ու շնորհակալություն քեզ այն ամենի համար, ինչ դու վերջերս արեցիր եբրայների հաշվով, սատանա…,- կրկին փնչացրեց Շամին, բայց հետո խորը շունչ քաշեց ու թեթևացած ծիծաղեց,- սատանան քեզ տանի, Հայկ, ո՞նց դու կարողացար ստիպել ինձ ասել այս ամենը…

Նայելով Շամիի շփոթված ու ծիծաղող կերպարանքին` ինքս էլ չկարողացա զսպել ինձ և պայթեցի ուժեղ հռհռոցով: Աբրամը, որ զարմացած ինձ ու Շամիին էր նայում, ի վերջո ինքն էլ չդիմացավ և շուտով իմ փոքրիկ վրանը ցնցվում էր երեք մարդկանց հզոր ծիծաղից…

*

Հաջորդ օրը ես թողեցի եբրայներին ու սկսեցի շարժվել դեպի հյուսիս: Աբրամն ասաց, ինքս էլ տեղացիներից էի լսել, որ դեպի հարավ է շաժվում Միտանիի ու Խեթական թագավորության միացյալ և բավականին հզոր բանակախումբը, որին արդեն Ասորիքում միանում էին Եգիպտոսի դեմ ապստամբած տեղական մեծաթիվ իշխանությունների մանր ջոկատները: Հույս ունեի միանալ Հայկական բանակին և հետագայում հայերի հետ վերադառնալ Հայաստան:

Հարազատ դեմքերին ես գտա Պաղեստինի հյուսիսում` Մեգիդո քաղաքի մոտակայքում: Կարծես վերադարձել էին հին ժամանակները, երբ Հայկական մարտակառքերը իջնում էին դեպի հարավ: Բայց չկար, չկար արդեն նախկին միասնությունը, տխրությամբ արձանագրեցի ես, չկար արդեն Հայոց թագավորության նախկին այն մեկ, կուռ միասնությունը, որին չկարողացավ դիմանալ նույնիսկ հզոր Եգիպտոսը, այս ու նման մտքեր էին անցնում գլխովս, երբ ես դիտարկում էի Մեգիդոյից հարավ տեղակայված լայնարձակ ճամբարում խեթական մարակառքերի հետ միասին տեղակայված մեր մարտակառքերը.

- Ասացի, չէ՞, որ գաս Սասուն, ինձ հարցրու,- հանկարծ լսեցի կողքիցս և շուռ եկա,- դու չեկար Սասուն, բայց ահա, ես քեզ այնուհանդերձ գտա, խիստ ժամանակին միջամտած իմ փրկարար,- շարունակեց ձայնը և երեկոյան արևի ճանճանչափայլ շողերի մեջ ես տեսա շքեղ հագնված մի մարդու, որի հանդերձներն այնուհանդերձ չխանգարեցին ինձ ի դեմս նրան ճանաչել ասորեստանցիների ճանկերից փրկված այն ճարպիկ Սասունին:
- Դե ինչ արած, հարգելի իմ Սասուն,- ողջունեցի ու խոնհարվեցի ես,- առևտրականի ոտքերը միշտ էլ նրան հեռուներն են տանում և այդ ոտքերը ինձ հենց նոր բերեցին Մեգիդոյի մոտ:
- Դե լա՜վ, առևտրականի՜,- հասկացող ժպտաց Սասունը,- ոչ մի առևտրական նույնիսկ իր ամենահամարձակ երազների մեջ էլ չի կարող քեզ նման մարտնչել, Հայկ, ու խնդրում եմ ինձ հակառակը չհամոզե՜ս,- մատ թափ տալով քթիս տակ` ծիծաղեց զրուցակիցս:
- Չեմ համոզի, Սասուն ջան,- ծիծաղեցի ես,- ընդունիր ինձ որպես հայ մի մարդու, որը հեռու տեղերից հայրենիք է վերադառնում…
- Իհարկե, Հայկ, իհարկե, ի՞նչ է, դու կարծում էիր, թե այդքան հե՞շտ կպրծնես ինձնից: Սա դեռ սկիզբն է, եղբայր իմ պատվական, դեռ սկի՜զբն է: Հայերն ասում են` պարտքը հատուցումով է գեղեցիկ: Ընտիր հյուրասիրությունը քեզ հենց հիմա ես ինքս եմ խոստանում, բայց ասա, եղբայր, ուրիշ է՞լ ինչ կարող եմ անել ես քեզ համար:

Նայեցի Սասունին ու արևի վերջին շողերի տակ փայլող սրա դիմագծերում մաղխազական գնդի իմ երբեմնի զորանոցային ընկեր Սասունի հետ հանկարծ այնպիսի մի նմանություն տեսա, որ չկարողացա ինձ զսպել և ասացի.
- Ես վաղուց է, որ մարտի դաշտում թուր չեմ մերկացրել Հայաստանի համար, Սասուն, ուզում եմ, որ մոտակա իրադարձություններում դու ինձ հենց նման մի հնարավորություն տաս…

Այդ պահին մեկը վազելով մոտեցավ Սասունին և ռազմի կարգով նրան պատիվ տալուց ու ականջին մի քանի բառ շշնջալուց հետո հետ վազեց.
- Ասեմ, Հայկ, որ դու շատ ճիշտ հասցեով ես դիմել: Խեթական զորավար Պուսուրաման, որին, ինչպես և ինձ Մեծն Արտակը, իրենց արքան հանձնարարել է ղեկավարել խեթական բանակախումբը, ինձ հայտնում է, որ հարավից դեպի մեզ են շարժվում եգիպտական խոշոր ուժեր: Եվ ինձ համար պատիվ կլինի, եղբայր, մոտակա մարտում սեփական մարտակառքում մարտնչել քեզ նման մի մարդու հետ ուս-ուսի տված, մարդու, որին ես պարտական եմ կյանքս և որին առիթի դեպքում ես կվերադարձնեմ այդ պարտքը…

Տեսնելով զարմանքս առ այն, որ հզոր մի բանակախմբի ղեկավարն իրեն այդքան հասարակ էր պահում, Սասունը մոտեցավ ինձ, ձեռքը գցեց ուսովս և ծիծաղեց.
- Պաշտոնով մեծանում են միայն ոչնչությունները, Հայկ, նրանք, որոնք մեծանալու այլ հնարավորություն ուղղակի չունեն, համաձայն չե՞ս: Որպես արևելքում շատ թափառած մարդ, դու պետք է, որ ինձ հետ այս հարցում համաձայն լինես…

*

Այդպես ես դարձա Աղձնիքի հզոր իշխան Սասունի զինակիրը նրա մարտակառքի վրա: Մարտակառքերի վրա բնականաբար ես առաջ էլ էի կռվել, սակայն միշտ այնպես էր ստացվել, որ գլխավոր ռազմիկը ես էի եղել և ինքս էի ունեցել զինակիրներ: Բայց ստեղծված իրավիճակն ինձ մազաչափ իսկ չէր խոցում, քանի որ պետք է մարտի գնայի հայերի համար ու հանուն Հայաստանի: Իսկ մարտն իրոք որ հասունանում էր, քանի որ շուտով պարզվեց, որ Արտակն իր պաշտպանության տակ է առել նաև Եգիպտոսից դուրս պրծած եբրայներին ու պահանջել է Ամենհոտեպից հանգիստ թողնել սրանց…

Սասունի տրամադրության տակ կար մեկ բյուր ռազմիկ և հարյուր մարտակառք: Ուղիղ այդքան էլ ուղարկել էին խեթերը: Մեր բանակի հիմնական մասը կազմում էին Ասորիքի բնակիչները, Ասորիքում հայտնված Մեծ Անապատի այդ որդիները, որոնք առաջին քայլերն էին անում պետականաշինության ու հետևաբար նաև բանակաշինության ոլորտում և առայժմ լուրջ խնդիրներ ունեին: Սրանք մարտադաշտ էին հանել մոտ երեք բյուր ռազմիկ և հարյուր մարտակառք, սակայն, բացառությամբ իրենց քանակության, մնացած հատկանիշներով լրջորեն զիջում էին ոչ միայն մեզ, այլև խեթերին: Մեր օգտին եղավ այն հանգամանքը, որ եգիպտական մարտակառքերի խոշոր ու հարվածային այն ջոկատը շարքից դուրս էր եկել դեռ եբրայներին հետապնդելիս և դրա համար էլ հիմա, թեև եգիպտական բանակը կազմում էր յոթ բյուր, բայց մարտակառքերը նրանում ընդամենը երեքհարյուրն էին:

Սասունի հետ հանդիպելու հենց հաջորդ օրը մեր բանակը շարունակեց մարտարշավը դեպի հարավ, հետո թեքվեց դեպի արևելք ու մենք տեղավորվեցին Մեռյալ ծովի հարավ-արևելյան ափերին գտնվող Ուրստ փոքրիկ քաղաքի շրջակայքում: Շուտով տեղեկություններ եկան, որ հարավից մոտենում են նաև եգիպտացիները: Քաղաքից հարավ տարածվում էր լայնարձակ մի տափաստան և այլ հարմար վայր ճակատամարտ տալու համար երևի թե մենք չէինք գտնի:

- Առաջարկում եմ իմոնց և ձերոց տեղադրել այստեղ, թևերում,- առաջինը խոսեց Սասունը երեկոյան տեղի ունեցած խորհրդակցությունում և դարձավ Պուսուրամանին,- մերոնք կլինեն ձախ, իսկ ձերոնք` աջ թևում: Կենտրոնում կտեղադրենք Ասորիքի բանակը, որի առաջին շարքերը մեր թևերից մի քիչ առաջ կլինեն:
- Դու ուզում ես թևերից գրկել եգիպտացիներին,- հասկացող տոնով ժպտաց Պուսուրամանը:
- Այո,- հաստատեց Սասունը և դարձավ Ասորիքի մնացած առաջնորդներին,- խեթական զորավարը համաձայն է ինձ հետ` դուք կտեղավորվեք մեր մարտակառքերի միջև ու նահանջելով, ձեր հետևից կտանեք եգիպտացիների ուժերին: Հենց այդ ժամանակ էլ մենք նրանց կհարվածենք թևերից:

Բոլորը որպես համաձայնության նշան գլխով արեցին և խորհրդակցությունը ըստ էության դրանով էլ վերջացավ: Հաջորդ առավոտը մեզ գտավ մարտաշարքով կանգնած` եգիպտական բանակի դեմ հանդիման…

Մեզնից հարավ երկու երկար շարքերով իրենց առաջին գծում շարվել էին եգիպտական մարտակառքերը և ակնհայտ էր, որ առաջինը հենց դրանք են մարտի գնալու: Մարտակառքերի հետևում, երկրորդ գծում, սևին էին տալիս հետևակի գորշ զանգվածները: Դրան հակառակ, մեր մարտակարգի կենտրոնում տեղավորվել էին Ասորիքի իշխանների ուժերը, իսկ ձախ թևում էլ գտնվում էր Միտանիի բանակը: Խեթերը գտնվում էին աջ թևում: Ես ու Սասունը գտնվում էինք միտանական մարտակառքերի մոտ և մեր շուրջ էին հավաքվել թագավորության լավագույն մարիաները [1]: Սասունը պատրաստ պահում էր նաև հեծյալ սուրհանդակներին, մարտի ժամանակ խեթերի հետ համագործակցությունը հնարավորինս լավ ապահովելու համար:

Արևը ծագելուն պես եգիպտական բանակը ձեռնամուխ եղավ ակտիվ գործողությունների: Մենք նկատեցինք, թե ինչպես թշնամու մարտակառքերի շարքերը, աստիճանաբար հեռանալով իրենց հետևակից, սկսեցին շարժվել մեր կենտրոնի ուղղությամբ:
- Ուզում են Մեգիդոն խաղալ,- ծիծաղեց Սասունն ու աչքով արեց ինձ,- այն ժամանակ Թութմոսին հաջողվեց հենց այսպես, ճակատային պարզ հարվածով փախուստի մատնել Ասորիքի ժողովրդին, իսկ մենք էլ, որ գտնվում էինք վերջապահում, ոչինչ չկարողացանք անել…
- Վատ է այն զորավարը, որ չի սովորում իր պարտություններից,- ժպտացի ես,- բայց ավելի վատ է այն զորավարը, որը չի սովորում իր հաղթանակներից, Սասուն: Եգիպտացիք կարծես թե որևէ նոր բան չեն սովորել, ինչը չէի ասի քո պարագայում…

_______________________
[1] Միտանիի բանակի էլիտար ռազմիկներ, որոնք հատկապես էին աչքի ընկնում իրենց մարտական կարողություններով և որպես կանոն մարտնչում էին մարտակառքերով:

Այդ ընթացքում թշնամական մարտակառքերը, փոշու ամպեր բարձրացնելով իրենց հետևից, սկսեցին մոտենալ մեր բանակի կենտրոնին: Հասնելով Ասորիքի հետևակայինների շարքերին մեկ նետընկեց հեռավորության վրա` սրանք դանդաղեցրեցին ընթացքը և փորձեցին նետերի հեղեղ թափել անպաշտպան հետևակայինների ուղղությամբ: Բայց այս անգամ եգիպտացիներին չհաջողվեց անել այն, ինչ իրենց դեմ ժամանակին արել էինք մենք Եգիպտոսում, քանի որ Ասորիքի իշխանությունների բանակի մարտակառքերը դուրս եկան սեփական շարքերից և ուղղություն վերցրին դեպի հակառակորդը: Սկսվեց մարտը արդեն բուն մարտակառքերի միջև ու, թեև պարզից էլ պարզ էր, որ հաղթանակ տանելու են եգիտացիները, բայց մենք էլ մեր հաշիվներն ունեինք:

Փոշու հսկայական ամպը պատել էր մարտադաշտը և աստիճանաբար մոտենում էր մեր բանակի կենտրոնին, երբ ի վերջո պարզ դարձավ, որ, իրոք, մարտակառքերի այդ ընդհարումում հաղթանակը եգիտացիների կողմում է: Խառնած սկզբնական մարտակարգը և արդեն չենթարկվելով որևէ հրամանի` ասորիքյան մարտակառքերի դեմ հաղթանակ տանելուց հետո սրանք շարունակեցին արշավանքը և հարվածեցին ուղիղ արդեն մեր բանակի կենտրոնի հետևակին:

- Ահա, հենց հիմա, ժամանակն է,- նետեց Սասունը և հրամայեց վառել կրակը: Թանձր ու սպիտակ ծուխը բարձր բարձրացավ այն բլրի վրա, որտեղ տեղավորված էինք մենք: Գրեթե անմիջապես էլ հեռվում, մեզնից ահագին դեպի արևմուտք, այնտեղ, որտեղ տեղավորված էին Պուսուրաման ու նրա զինակիցները, մենք նկատեցինք սպիտակ ծխի պատասխան բարակ ամպը:

- Մարիաննե՜ր, իմ հետևի՜ց,- գոչեց Սասունը և մենք իջանք ներքև:

Մարտակառքերը վաղուց արդեն գտնվում էին մարտական լիակատար պատրաստության վիճակում: Ես ու Սասունը ցատկեցինք մեր մարտակառքի վրա և, գլխավորելով մեր մարտակառքերը, շարժվեցինք առաջ: Առջևում փոքրիկ մի բլուր էր, որը անցնելու հետ էլ հենց մենք պետք է բացազատվեինք դաշտում ու թևերից հարվածեինք հենց այդ ժամանակ մեր դիմացը հայտնված եգիպտացիներին: Նույնը պետք է անեին նաև խեթերը:

Ես զինված էին երկար նիզակով ու հետս ունեին նաև մեծ մի վահան, որով պետք է պաշտպանեի Սասունին: Մեջքիս կախված էր նաև հարազատ ծանր թուրս, որից ես չէի բաժանվել արդեն երկար հարյուրամյակներ: Մարտակառքերի մեր շարքը, փոշու ամպեր բարձրացնելով իր վրա, ի վերջո շրջանցեց մեզնից դեպի աջ գտնվող բլուրը և աջից մենք միանգամից էլ տեսանք փոշու հերթական ամպը: Դա եգիպտական մարտակառքերն էին, որ արդեն փախուստի էին մատնել մեր կենտրոնում տեղակայված հետևակայիններին և փորձում էին զարգացնել հաջողությունը:

- Առա՜ջ, չթեքվե՜ս,- գոռաց Սասունը կառավարին,- իմ հետևի՜ց, չթեքվե՜լ,- ավելի շուտ ձեռքի շարժումով, քան բառերով այդ աղմուկի մեջ հասցրեց հրաման տալ վերջինս:

Իրոք, եթե այդ պահին մենք թեքվենք դեպի եգիպտացիք, ապա մարտի մեջ կմտնեինք հերթով և առանձին առանձին, այն դեպքում, երբ Սասունն ակնհայտորեն ուզում էր մեր լրիվ հարյուրյակը ողջ կազմով հանել բլրի հետևից, բացազատել այն, հետո նոր միայն շուռ տալ այն և լայն ճակատով ու թևի ամբողջ երկարությամբ հարվածել թշնամիներին: Բացարձակապես հնարավորություն չկար իմանալու, թե ինչ են անում խեթերը, բայց մենք հույս ունեինք, որ նրանք ևս մեզ նման էին վարվում:

Արդեն ահագին առաջ էինք սլացել, երբ Սասունը հրամայեց կառավարին ձախ քաշվել ու կանգ առնել` բաց թողնելով կողքից սլացող մեր մարտակառքերը: Հաշվել էինք արդեն դրանցից երեսունին, երբ Սասունը մոտակա մարտակառքին հրամայեց կանգ առնել: Սրա վրա գտնվողները նույն հրամանը փոխանցեցին իրենցից առաջ ու հետև և մեր մարտակառքերը շուտով շարվեցին մի լայն գծով` դեմքով դեպի արևմուտք` թշնամու ուղղությամբ: Ես ու Սասունը մեր մարտակառքով անցանք մարտակառքերի արդեն բացազատված շղթայից առաջ ու տեսանք, որ թևային հարվածի համար մերոնք արդեն իրոք որ լրիվ պատրաստ են:

- Հա՜ա՜ա՜ա՜յ՜յ՜յ՜կ՜կ՜կ՜,- թուրը հանելով և օդում թափահարելով գոռաց Սասունը և նրա մարտակոչը խլեցին մյուս մարտակառքերը,- Հայկ՜ը հզո՜ո՜ր է՜,- շարունակեց մարտակոչը Սասունը,- Հայկ աստծո որդիները հզո՜ր են: Հայկ աստծո զորությա՜ա՜մ՜բ՜: Իմ հետևի՜ց…

Սասունի մարտակառքի կառավարը, որն ըստ երևույթին վաղուց գիտեր իր տիրոջ սովորույթները, նույն պահին էլ խթանեց եռաձիերին և մենք շարժվեցինք դեպի ճեղքած ու մեր բանակի կենտրոնի ուղղությամբ առաջ եկած թշնամու մարտակառքերը: Սկզբում, որպեսզի չհոգնեցնենք ձիերին, մենք առաջ էինք շարժվում քայլով: Հետո, երբ թշնամին արդեն մոտիկ էր, եռաձիերն անցան վարգի, իսկ վերջում էլ մենք արդեն սրընթաց ընթացքի անցանք: Ես պատրաստ էի պահում աղեղն ու վրան դրված նետը: Հանկարծ փոշու ամպից դուրս լողաց եգիպտական մի մարտակառք, որին ես միանգամից առանձնացի կառավարի բարձր, միայն եգիպտացիներին բնորոշ գլխարկից: Անմիջապես էլ լարեցի աղեղս ու, թեև նշան էի բռնել գլխավոր ռազմիկին, բայց խոցեցի կառավարին: Սա թուլացող ձեռքերով ընկավ մարտակառքի առջևի պատնեշի վրա, իսկ այդ պահին էլ գլխավոր ռազմիկը, որը միայն այդ պահին նկատեց ինձ, նետ արձակեց մեր ուղղությամբ: Բարեբախտաբար նետը հեռու թռավ, իսկ այդ ընթացքում ես արդեն երկրորդ նետով խոցեցի դրան: Սա փռվեց իր մարտակառքի մեջ և կատաղած ձիերն այդ մարտակառքը հեռու տարան:

Տարվելով առաջին այդ մենամարտով` մենք բավականին խորացել էինք թշնամու շարքերում և այժմ բոլոր կողմերից մեզ շրջապատող փոշու ամպերից մեկ այստեղ ու մեկ այնտեղ սկսեցին դուրս լողալ եգիպտական մենավոր մարտակառքերը: Բարեբախտաբար մենք դեռ պահում էինք շարքը և դա մեզ առժամանակ առավելություն տվեց, քանի որ թշնամին չէր կարողանում ուշքի գալ և առանձին-առանձին դեպի մեր կողմ շարժվող մարտակառքերին մենք ոչնչացնում էինք աղեղների միահամուռ հարվածներով: Նետերի բազմությունը փոխարինում էր դիպուկությանը, որը, հաշվի առնելով, որ նետեր էինք ձգում շարժվող կառքերից, այնուհանդերձ բավականին ցածր էր:

Մենք ու խեթերը երկու կողմից սեղմել էինք կարգը կորցրած եգիպտական մարտակառքերին և արդեն պարզ էր, որ սրանք պարտություն են կրում: Շուտով եգիպտական մարտակառքերն ավելի շատացան և մարտը բարձրացած փոշու հսկայական ու խիտ ամպի պայմաններում քաոսային բնույթ ընդունեց: Ես անընդհատ հարվածում էի աղեղով, իսկ Սասուն էլլ խփում էր նիզակով: Մարտակառքերը սլանում էին միմյանց վրա, բայց շուտով ես զգացի, որ մերոնք ավելի խորամանկ են վարվում ու, եթե եգիպտական մարտակառքերն անընդհատ շարժման մեջ էին և այդ պատճառով էլ նրանց նետաձիգների հարվածները բավականին անարդյունավետ էին, ապա մերոնք, երբ առաջին հարվածի արդյունավետությունն անցավ ու մարտը ընդունեց մարտակառքերի միջև ընթացքող առանձին մենամարտերի բնույթ, որպես կանոն կանգնեցնում էին մարտակառքերը և նետահարում արդեն անշարժ հարթակից: Ընդ որում մերոնք, ինչպես ես ու Սասունի կառավարը վարվեցինք, մի կողմ թողեցինք ամեն ինչ և սկսեցինք մեծ վահաններով դիմացից ու հետևից պաշտպանել արագորեն նետեր արձակող Սասունին:

Հանկարծ մեր մարտակառքի դիմաց ուղղակի հենց փոշուց հառնեց եգիպտական մենավոր մի մարտակառք: Այդ պահին Սասունը հերթական նետը դեռ չէր տեղադրել աղեղին և եգիպտացին հասցրեց առաջինը նետ արձակել: Նետը ընդունեցի վահանիս, որից հետո ներքև ցատկեցի մարտակառքի հետևի կողմից: Տեսնելով, որ իր վրա եմ գալիս, մարտակառքի գլխավոր ռազմիկը արագորեն մեկ նետ էլ դրեց աղեղին և փորձեց արձակել այն, բայց ես արդեն մոտիկ էի և հակառակորդի վրա նետեցի դաշույնս: Այն խրվեց հակառակորդիս կոկորդը և նա, թեքվելով կողքի, դուրս ընկավ մարտակառքից: Միանգամից էլ ցատկեցի հակառակորդի մարտակառքի սայլակը և դիմադրել փորձող կառավարին դուրս շպրտեցի այնտեղից: Բայց հենց այդ պահին էլ մարտակառքը, որը վերջին պահին թափ էր հավաքել, անցավ մեկ այլ խորտակված մարտակառքի վրայով և ուժեղ վերև նետվեց: Չկարողացա մնալ կառքի վրա և դուրս ընկա նրանից: Շուրջ բոլորս փոշի էր և աղմուկ ու ես ոչինչ զանազանել չէի կարողանում: Հանկարծ նկատեցի, որ վրաս է սլանում եգիպտական ևս մեկ մարտակառք ու հազիվ հասցրեցի մի կողմ նետվել: Ոտքերիս տակ հայտնվեց ինչ-որ մեկի վահանը: Ես վերցրեցի այն և դրա վրա ընդունեցի չգիտես որտեղից արձակված նետը:

*

Այդ պահին հանկարծ զգացի, որ մարտադաշտը լցվեց եգիպտական հետևակայիններով: Դրանք հետևել էին իրենց մարտակառքերին և այժմ փորձում էին փրկել սրանց վերջնական ջախջախումից: Վաղուց արդեն տեսադաշտից կորցրել էի Սասունի ու մնացել էի ինքս ինձ: Դեպի ինձ, զինված իրենց կեռ թրերով, վազեց եգիպտական սևամորթ վարձկանների մի խումբ: Հետ մղեցի առաջին կտրող հարվածը թրով և դնչի տակից խոցեցի, վազեցի դեպի հետ և բաժանեցի վրաս եկող հակառակորդներին, հետ մղեցի ևս մեկի կտրող հարվածն ու պտտվող կռացած հարվածով կտրեցի ոտքը: Վրաս եկող ռազմիկներից վերջինը փորձեց փախչել, բայց դրա վրա էլ նետեցի թուրս և տապալեցի գետին: Վազեցի դեպի ընկած հակառակորդս, բայց այդ պահին եգիպտական ռազմիկների մի նոր խումբ հարձակվեց վրաս: Հետ թռա մեկի թրի կտրող հարվածից և ընկա գետին: Այդ պահին թշնամու ռազմիկներից մյուսը փորձեց տապարով հարվածել ինձ, բայց ես փակվեցի կողքիս գլորվող վահանով, որից հետո գետնին ընկած մի պատահական նիզակով կրծքից խորը խոցեցի կրկին հարվածել փորձող այդ տապարակիր ռազմիկին: Ոտքս հենելով ընկած ռազմիկի մարմինին` արագորեն դուրս քաշեցի թուրս և միաժամանակ էլ ձախ ձեռքի հարված կշռեցի կողքից մոտեցող մեկի դեմքին: Մի կողմ քաշվեցին մեկ ուրիշ ռազմիկի կտրող հարվածից ու հարվածեցի վերևից, որից հետո թրատեցի դրան մեջքից: Անմիջապես էլ կռացա և կտրող հարված հասցրեցի մեկ ուրիշի փորին, որից հետո ծակեցի հակառակորդիս կոկորդը:

Մի պահ կտրվեցի մարտի տարափից և փորձեցի շրջակայքում կատարվողը հասկանալ: Աստիճանաբար զգացի, որ եգիպտական ռազմիկները քչանում են, իսկ շուրջս էլ իրար հետևից հայտնվում են մեր ու ասորիքյան հետևակայինները: Միայն հետո իմացա, որ մեր բաժանվելուց հետո դրանց բերել ու մարտի է նետել անկոտրում Սասունը: Ըստ էության հայտնվել էի հասարակ ռազմիկի կարգավիճակում և ինձնից արդեն ոչինչ կախված չէր:

Եգիպտական մարտակառքերն արդեն հիմնականում ոչնչացված էին: Միացա մեր հետևակայինների խմբերին և հարձակման գնացինք թշնամու հիմնական բանակի վրա: Ու թեև սրանք փորձեցին դիմադրել, սակայն մեր մարտակառքերի շեղընթացները, ինչպես նաև հետևակի հուժկու հարվածները եգիպտացիներին այլևս և ոչ մի հնարավորություն չտվեցին: Մինչև երեկո հետապնդեցինք ու ոչնչացրեցինք թշնամու ռազմիկներին և միայն ուշ գիշերով վերադարձանք ելման դիրքեր:

Հզոր Եգիպտոսի արևելյան բանակը ծանր պարտություն էր կրել և մենք պետք է փորձեինք զարգացնել ձեռք բերած հաջողությունը… [1]

_______________________
[1] Ուրստի ճակատամարտը տեղի ունեցավ մ.թ.ա. 1439 թ-ին: Չնայած եգիպտական աղբյուրներում պահպանված և հասկանալի պատճառներով միակողմանի ու հպանցիկ բնույթ ունեցող հաղորդումներին, այնուհանդերձ հայտնի է, որ այս ճակատամարտում եգիպտական բանակը ծանր պարտություն է կրել, ինչն էլ լրջորեն սահմանափակել է Եգիպտոսի ագրեսիվ մղումները Ասորիքի ուղղությամբ:

*

Եգիպտական արևելյան բանակը, որպես կազմակերպված ուժ, դադարեց գոյություն ունենալ: Հենց հաջորդ իսկ օրը մենք կարգի բերեցինք մեր բանակն ու Մեռյալ ծովի հարավային ափերով առաջ շարժվելով գրավեցինք Ասորիքի հարավը, իսկ այնտեղից էլ մտանք Փյունիկիա և Պաղեստին: Հասանք արժանահիշատակ Շարուքենի շրջակայքը և կանգ առանք, քանի որ տեղեկություններ հայտնվեցին, որ մեր դեմ է շարժվում եգիպտական խոշոր մի բանակային միավորում: Բայց բանն այս անգամ ընդհարման այդպես էլ չհասավ, քանի որ դրան Եգիպտոսը, դե ինչու չէ, ինչ-որ տեղ նաև մենք, պատրաստ չէինք: Դե ընդհարումը մեզ առանձնապես պետք էլ չէր, քանի որ հասկանալի էր, որ այսպես թե այնպես, բայց մեր ուժերը քիչ են ոչ միայն Եգիպտոսը գրավելու, այլ նույնիսկ մարտադաշտ դուրս եկող նրա հերթական բանակների հետ ընդհարվելու համար: Հետագայում ես Սասունից իմացա, որ Ամենհոտեպը զինադադար էր խնդրել, որից հետո մի մեծ դեսպանախումբ էր ուղարկել Արտակի մոտ: Արդյունքում և մեր, և եգիպտական բանակները հրաման ստացան զերծ մնալ ընդհարումից: Մի քանի ամիս հետո վերջնական զինադադար կնքվեց և մենք սկսեցինք հետ քաշել ուժերը Ասորիքից:

Որոշվել էր, որ Հյուսիսային Ասորիքը կմնա մեր տիրապետության տակ, իսկ Կենտրոնական ու Հարավային Ասորիքը, Փյունիկիայի և Պաղեստինի հետ միասին, թեև կրկին կանցնեն Եգիպտոսի տիրապետության տակ, բայց տեղական իշխանությունները կպահպանեն ներքին լայն ինքնավարություն, իսկ փարավոնն էլ իրավունք չի ունենա այնտեղ բանակային ուժեր տեղադրել: Սրանից ավելին Արտակի ըստ էության պետք էլ չէր…

Վերջին պատրաստություններ էինք տեսնում Սասունի հետ դեպի հյուսիս վերադառնալու համար և մարտակառքի կառավարի հետ մեր մարտակառքի անվահեծերն ու սռնիներն էինք յուղում, երբ բնորոշ սուր զգացումն ունեցա: Հետ նայեցի ու տեսա իր անփոխարինելի սքեմի մեջ փաթաթված և գավազանը ձեռքին ինձ նայող Աբրամին: Թողեցի կառավարին և, շորի մի կտորով սրբելով ձեռքերս, մոտեցա եբրայների առաջնորդին.
- Ահա և վերջ, Հայկ,- ժպտաց Աբրամն ու սեղմեց թևս,- կարծում եմ, որ մեր թափառումներն անապատներում իրենց վերջը այնուհանդերձ գտան: Եբրայներն ի վերջո գտան իրենց Ավետյաց երկիրն ու մենք այսուհետ կհաստատվենք Քանանում: Ես այլ առաջնորդների հետ միասին եկել եմ ձեր ճամբար Սասունին և Պուսուրամանին, իսկ ի դեմս նրանց նաև Միտանիին ու Խեթիին շնորհակալություն հայտնելու,- շարունակեց Աբրամը,- բայց չեմ թաքցնի, եղբայր,- մի առանձին ջերմություն դնելով վերջին բառերի մեջ, ժպտաց զրուցակիցս,- որ դրանից ոչ պակաս ես ամենից առաջ ուզում էի նաև հենց քեզ տեսնել:

Վերջնականապես սրբեցի ձեռքերս, հետո մի կողմ նետեցի շորի կտորը ու տակից նայեցի Աբրամին:

- Ուզում եմ իմ շնորհակալությունը հայտնել քեզ, Հայկ, իմ, եբրայների ու… մեկ էլ Շամիի և փոքրիկ Հիսուսի անունից: Այն անպետք Աժդահակի մասին այլևս ոչ-ոք ոչինչ չի լսել և ասում են, թե եգիպտական կառավարներից և ոչ մեկը չի փրկվել ջրի հուժկու ալիքների հորձանքից: Փոքրիկ Հիսուսն իր Ավետյաց երկիրը գտավ ու ես չեմ կարող այդ գործում չմատնանշել քո ունեցած մեծ, հսկայականորեն մեծ դերը: Դու մի կողմ դրեցիր ամեն ինչ և օգնեցիր եբրայներին, եբրայներին, որոնք ժամանակին… ձեզ հե՜տ…,- Աբրամը թափ տվեց ձեռքը և լռեց:
- Ոչ մի ազգ, Աբրամ,- նայեցի զրուցակցիս ու ժպտացի,- ոչ մի ազգ, եղբայր, արժանի չէ նրան, ինչ պատրաստվում էր անել Աժդահակը եբրայների հետ: Ես դա կանեի ցանկացած մեկ այլ ազգի նկատմամբ, բայց ուրախ եմ, որ ջանքերիս արդյունքում փրկվեցին հատկապես հենց եբրայները, քո խելոք ու ստեղծագործ այդ ժողովուրդը: Կանցնեն հարյուրամյակներ, Աբրամ, իսկ գուցե նույնիսկ հազարամյակներ, բայց ես վստահ եմ, որ եբրայներն այսուհետ ու հավերժ այլ ազգերի շարքում այս հողի վրա իրենց արժանի տեղը կզբաղեցնեն: Արժանի ու արժանապատիվ տեղը, Աբրամ, վստահ եմ,- կրկին ժպտացի ու սեղմեցի Աբրամի մեկնած ձեռքը:
- Ես գնում եմ, Հայկ, ու չգիտեմ, թե մենք այլևս երբ կհանդիպենք: Իմ տեղը Քանանն է, քոնն էլ, ինչքան հասկացա, Հայաստանը: Բայց դու կարող ես միշտ վստահ լինել, որ ուր էլ ես լինեմ, միշտ կարող ես իմ օգնության վրա հույս դնել,- ասաց Աբրամը:
- Եղավ, Աբրամ, հասկացա,- գլխով արեցի ես,- քո խոսքերը ես հաշվի կառնեմ ու գուցե և օրերից մի օր էլ, ո՞վ գիտի, հիշեցնեմ քեզ դրանք…

Մենք մի պահ լռեցինք, հետո ծիծաղեցինք և ուժեղ գրկախառնվեցինք: Եբրայների իմաստուն առաջնորդը հրաժեշտ տվեց ինձ, շուռ եկավ ու, հենվելով իր գավազանի վրա, արագ քայլերով սկսեց հեռանալ: Եբրայների համար սկսվում էր նոր կյանք, նոր կյանք էր սկսվում նաև իմ` Հայկազունի Հայկի համար…