milhistory.net

*

Հայկազունի Հայկ մեր ուշադրության կենտրոնում կրկին հայտնվեց չորրորդ Թութմոսի [1] գահակալության առաջին տարիներին: Հիմք ընդունելով դիտորդներից ստացված տվյալները, ինչպես նաև իմ հազվադեպ հանդիպումները Հայկի հետ, կարող եմ ասել, որ Ուրստի ճակատամարտից հետո և մինչև չորրորդ Թութմոսի թագավորության առաջին տարիները Հայկը հանդես է եկել որպես մարիա: “Մարիա”-ն իր բնավորությամբ, դավանած սկզբունքներով և հոգու հատկանիշներով մինչ այդ հայերի մոտ գոյություն ունեցած նույն “արիա”-ի կրկնությունն էր: Այսինքն դա նույն “արիա”-ն է, որն այս անգամ ուղղակի հանդես է գալիս Միտանիի բանակի կազմում և դրա համար էլ կոչվում է “Միտանի արիա” կամ, կարճ ասած` “մարիա”: Մարիաները մարտնչում են հիմնականում մարտակառքերով և նրանց հետ բաց մարտում շատ դժվար է: Այս ռազմիկներին գրեթե անհնար է սարսափ ազդելը, իսկ նրանց հայտնվելը հայոց այլ ռազմիկների շարքերում շատ է ոգևորում վերջիններիս:

Մարիաները առաջ էլ էին հայտնի Միտանիի բանակում, բայց ասում էին, որ Հայկից լավ մարիաի այդ բանակ երբեք չի տեսել: Այդ ժամանակներում ես մի քանի անգամ հանդիպել եմ Հայկին, որը հաստատվել էր Միտանիի մայրաքաղաք Ոսկանիում [2]` հյուսիսի Անիի [3] կրկնօրինակը կոչված լինելուն ուղղված Միտանիի արքաների այդ մայրաքաղաքում, իր շքեղությամբ հայտնի Ոսկե Անիում [4]: Հայկն այդ ժամանակ զգալի ազդեցություն ուներ Արտակ արքայի արքունիքում և կարող եմ արձանագրել, որ այդ տարիներին նա մեծ հաշվով գոհ էր իր կյանքից, եթե չհաշվենք իհարկե այն, որ, ինչպես շատ անգամ է ասել նա ինձ դա անձնական զրույցներում, նրան շատ ծանր էր տրվում այն փաստը, որ իրենց Հայաստանը ներկայումս բաժանված է հինգ թագավորությունների միջև և բացակայում է կենտրոնացված պետությունը:

Հետաքրքիր է նշել, որ, լինելով Հայկազունի և այս տոհմի գործի համար եռանդուն կերպով պայքարած մի մարդ, Հայկ այնուհանդերձ ոչ մի կերպ չէր տանջվում տոհմական խոցված փառասիրությունից: Իսկ այդ հանգամանքը թվում էր, թե պետք է առկա լիներ, քանի որ երբեմնի միացյալ Հայաստանի կամ, ինչպես Հայկն է սիրում ասել` Հայոց թագավորության, տիրակալները` Հայկ Նահապետից սերող Հայկազունիները, այժմյան Հայաստանում նույնիսկ երկրորդ տեղն էլ չեն զբաղեցնում: Բանն այն է, որ, թեև Հայաստանի կենտրոնական նահանգներում պարփակված Արմենիի թագավորության Հայկազունի տիրակալները դեռևս գերագահություն ունեն Հայաստանի տարածքում ու այնտեղ իշխող մյուս գահակալների նկատմամբ, սակայն իրականում դա զուտ ձևական բնույթ է կրում, այն դեպքում, երբ առաջին տեղում ողջ փայլով շողում է Հյուսիսային Ասորիքում մեր առաջխաղացումը կասեցրած Միտանիի թագավորությունը: Միտանիի թագավորության մասին նախորդ հաշվետվության գրքերում ես մանրամասն գրել եմ, ասենք առանց դրա էլ սրա հզորությունը հայտնի էր:

Արմենիի Հայկազունիներից ուժեղ է նաև Միտանիից ավելի հյուսիս, հյուսիսային Մեծ ծովի ափերին գտնվող Հայայի թագավորությունը, որի կենտրոնն է հայերի համար գլխավոր սրբատեղիներից մեկ հանդիսացող Անի ամրացված քաղաքը: Հենց Անիի տաճարում ժառանգաբար իշխող քրմերն են, որ միացյալ Հայաստանի անկումից հետո հիմք են դրել Հայայի անկախ թագավորությանը և իրենց ուժով այժմ քիչ են զիջում Միտանիի հզոր տիրակալներին:

Այս պայմաններում կարելի էր սպասել, որ Հայկ կհաստատվի Արմենիում կամ գոնե Արարատյան թագավորությունում, որտեղ գտնվում էր իր սրտին երբեմնի այնքան հաճելի Կորճայքն ու որը կառավարում էին Հայկազունիների երբեմնի ժառանգական սպարապետներ հանդիսացած Արծրունիները [5], բայց իրականում այդպես չեղավ: Ինչպես արդեն ասվեց, Հայկ հաստատվել էր Ոսկանիում և, լինելով Միտանիի լավագույն մարիան, իրեն այստեղ ամենևին էլ վատ չէր զգում:

Իմ վաղեմի բարեկամի հետ անձնական զրույցներից ես այդ ժամանակ այն տպավորությունն եմ ստացել, որ Հայկ առժամանակ խուսափում էր որևէ լուրջ հարաբերությունից, ընկերությունից կամ բարեկամությունից, լինի դա սիրային, թե այլ բնույթի, չհաշված, իհարկե, մեր բարեկամությունը, որն առանձնահատուկ է և արդեն բոլորել է հազար տարին: Ես Հայկին լավ էի հասկանում, քանի որ ինքս էլ եմ շատ անգամ զգացել մեր անեծքն ու մեր սրտին հարազատ մարդկանց հեռանալու անտանելի ցավը ու այս հարցում նրան մեղադրել չի կարելի:

Միտանիի հետ մեր վերջին պատերազմից հետո Ասորիքում հաստատվեց բավականին երկար տևած խաղաղություն: Ինչպես արդեն ասացի, մարիաների հետ շատ դժվար էր բաց մարտում, իսկ Միտանիի թիկունքում էլ կանգնած էին հայկական մնացած չորս թագավորությունները, որոնք առիթի դեպքում, եթե հանկարծ Միտանիի վիճակ ծանրանար, կարող էին հենց թեկուզ իրենց շահերից դրդված ու մեր առաջխաղացումը կասեցնելու նպատակով օժանդակել իրենց հայրենակիցներին: Դեռևս երրորդ փարավոն Թութմոսն էր սիրում ասել, որ հայերի երկրում երկինքը հենված է չորս սյունների վրա և իրոք որ դա այդպես էր [6]: Եթե չհաշվենք բավականին թույլ և զգալիորեն խեթական ազդեցության ոլորտում գտնվող Կիլիկիան, ապա իրոք որ հենց այդ չորս սյուններն էին, որ ի դեմս հայոց մնացած չորս թագավորությունների պահում էին երկինքը արմենների այդ երկրում: Այս պայմաններում և հատկապես հաշվի առնելով երկրորդ Ամոնհատեպի խելոք նախազգուշացումները` չորրորդ փարավոն Թութմոսը զերծ մնաց հայերի հետ նոր պատերազմից և սկսեցին հոսել որոշակիորեն միօրինակ մի քանի տասնամյակներ:

_______________________
[1] Թութմոս IV (մ.թ.ա. 1425-1412): Եգիպտոսի XVIII գահատոհմի փարավոն:
[2] Միտանիի մայրաքաղաքը, որը գտնվել է Հայոց Միջագետք նահանգի հարավ-արևելքում:
[3] Պաշտանմունքային խոշոր կենտրոն հանդիսացող Անի-Կեմախն է` Հայայի թագավորության մայրաքաղաքը: Չշփոթել Բագրատունյաց թագավորության Անիի հետ:
[4] Տրվում է Միտանիի մայրաքաղաք Վասուգանեի անվան կամայական ստուգաբանումը:
[5] Նկարագրած ժամանակներում` իշխող տոհմ Արարատյան թագավորությունում:
[6] Արտահայտությունը հանդիպում է Թութմոս III-ի թողած արձանագրություններից մեկում:

*

Ոսկանիում հաստատված Հայկի կյանքը, սակայն, կտրուկ կերպով փոխվեց մեր փարավոն Թութմոսի կյանքի վերջին տարիներին: Հայկի կյանքի վրա ազդած այդ իրադարձություններին ես ավելի մանրամասն եմ տեղյակ, քանի որ, եթե նախորդ տեղեկությունները հիմնականում վերցված էին իմ դիտորդների զեկուցագրերից, ապա այս պարագայում ես երբեմն հանդես եմ եկել նաև որպես դեպքերի անմիջական մասնակից ու բավականին հաճախ եմ հանդիպել Հայկի հետ:

Իսկ ամեն ինչ սկսվեց նրանից, որ, չնայած փարավոն Թութմոսի խաղաղ տրամադրվածությանը, Ասորիքում մեր գործերը աստիճանաբար կրկին սկսեցին վատանալ և այստեղ առաջացած խնդիրները սկսեցին հրատապ լուծում պահանջել: Ինչպես հայտնի է, Ուրստի ճակատամարտից հետո Միտանիի դեմ այլ մարտական գործողություններ մենք այդպես էլ չմղեցինք, բայց ոչ պատերազմի ու ոչ էլ խաղաղության այս վիճակը իր վերջը չգտավ, քանի որ իր ժամանակին Ամոնհատեպը խուսափեց խաղաղության համաձայնագիր կնքելուց, իսկ Թութմոսն էլ ականջի հետև գցեց այդ կարևոր գործը: Այս պայմաններում Ասորիքում իշխող բոլոր այդ մանր իշխաններն ու իշխանիկները, որոնց սրտին ծանր էր գալիս մեծն Եգիպտոսի արդարադատ իշխանությունը և նրա հաստատած կարգուկանոնը, սկսեցին անվերջ ինտրիգներ հյուսել ու փորձեր կատարել հարաբերությունների մեջ մտնել Միտանիի տիրակալ Արտակի հետ:

Արդյունքում արդեն Թութմոսի տիրապետության վերջին տարիներին ստեղծվել էր մի վիճակ, երբ մեր գերիշխանությունը Ասորիքում հայտնվել էր հարցականի տակ: Հենց այս հանգամանքն էր, որ ստիպեց արդեն ծանր հիվանդ ու մահվան կածանին ոտք դրած Թութմոսին ի վերջո մտածել հաշտության վերջնական համաձայնագրի կնքման մասին և իմ գլխավորությամբ մի դեսպանություն ուղարկել Ոսկանի: Մեր դեսպանությունը ժամանեց Արտակի մայրաքաղաք և ես, առաջին անգամ լինելով այդ քաղաքում ու գործելով այնպես, ինչպես գրեթե միշտ, Միտանիի արքային իմ հարգանքի հավաստիքը հավաստելուց հետո հյուրընկալվեցի Հայկի տանիքի տակ:

Զարմանալի է, բայց նման սառն ընդունելություն, որն այդ անգամ ցույց տվեց ինձ Հայկը, ես նրա կողմից երբեք չէի տեսել: Արդեն սկսում էի մտածել, որ իմ բարեկամը փոխվել է և, որ ժամանակը իր կործանարար ազդեցությունն է ունեցել նաև այս ազնիվ մարդու վրա, բայց հետագա խոսակցության ընթացքում պարզվեց, որ խնդիրը ամենևին էլ ես չեմ: Բանն այն էր, որ երկար տասնամյակներ, իսկ գուցե նաև հարյուրամյակներ իրեն զսպելուց հետո Հայկը կրկին սիրահարվել էր, ընդ որում սիրահարվել էր ոչ այլ մեկին, քան Արտակ արքայի աղջիկ Ծովինարին: Աղջիկը Հայկին պատասխանում էր փոխադարձությամբ և Ոսկանիի արքունիքում արդեն սկսել էին խոսել Հայկի ու Ծովինարի մոտակա ամուսնության մասին: Իհարկե, զույգն ավելի քան հարմար էր: Մարտերի բովով անցած ու իրեն փառքով պսակած, առանց որևէ կասկածի Միտանիի առաջին մարիան հանդիսացող, մեծ խելքի ու կենսուրախ բնավորության տեր առնական տղամարդը մի կողմից, իսկ մյուս կողմից էլ Միտանիի, իսկ գուցե նաև ողջ Հայաստանի իրավմամբ առաջին գեղեցկուհին հռչակված, առաքինի ու խելոք Ծովինարը` այս կինն ու տղամարդը ավելի, քան հարմար էին իրար ու կարծես ստեղծված էին միմյանց համար: Ընդ որում իմ գործակալները հայտնում էին, որ Արտակ արքան ինքն էլ մեծ հաշվով դեմ չէր նախատեսվող միությանը, բայց ահա մեր դեսպանության գալը խաթարել էր բարեկամիս սպասվող ողջ երջանկությունը: Եվ այս պայմաններում իրենց կորցրած Հայկից սառնություն տեսնելը իրոք որ սպասելի էր: Ու թեև անակնկալ այդ զարգացումը իմ սրտին ևս մեծ տխրություն բերեց, բայց դե ի՞նչ կարող էի անել ես, մի մարդ, որն այդ մեծ խաղում ինքն էլ ընդամենը փոքրիկ մի զինվոր էր…

Խնդիրը նրանում էր, որ մեր երկրի վաղեմի սովորության համաձայն ամեն մի պատերազմից հետո կնքվող հաշտությունը պետք է նշանավորվեր մեր փարավոնի և մյուս կողմի արքայի աղջկա կամ որևէ այլ մոտիկ ազգականի ամուսնությամբ: Իսկ այս դեպքում Թութմոսը, որ ինքն էլ էր լսել Ծովինարի աննման գեղեցկության մասին, նպատակ էր դրել հասնել հաշտության կնքմանը և իր պսակադրությանը այս աղջկա հետ: Ընդ որում փարավոնը իմ առջև հստակ խնդիր էր դրել մերժման դեպքում Արտակին սպառնալ պատերազմով: Հայտնի է, որ ի վերջո հաշտությունը այնուհանդերձ կնքվեց և դրա արդյունքում Հյուսիսային Ասորիքը անցավ Միտանիի թագավորությանը, իսկ Փյունիկիան, Պաղեստինը ու Հարավային Ասորիքը մեզ` Եգիպտոսին:

Այստեղ, հաշվի առնելով ստեղծված վիճակի յուրօրինակությունը և այն, որ հետագայում հայտնվելիք տվյալները անկասկած շատ յուրօրինակ և հետաքրքիր նշանակություն կունենան տարեգրության համար, ես թույլ կտամ ինձ մի քիչ շեղվել հաշվետվության իմ սովորական ոճից և մեջբերել Հայկազունի Հայկի խոսքերը, որոնք ես մի քանի օրվա ընթացքում լսեցի ու հասցրեցի գրի առնել այն ժամանակ, երբ խնամում էի Լախիշի ճակատամարտւմ [1] ծանր վիրավորված և խորը քնի կամ ուշաթափության մեջ հայտնված բարեկամիս: Պետք է ասել, որ Հայկի խոսքերը սկզբում ինձ անկապ բարբաջանք թվացին ու ես ուշադրություն չդարձրեցի դրանց վրա, բայց հետագայում, երբ սկսեցի ավելի ուշադիր լսել դրանք, աստիճանաբար հասկացա, որ խորը քնած կամ երևի թե ուշաթափված Հայկը խոսում է անցած հարյուրամյակներում իր գլխով անցած իրադարձությունների մասին:

Հենց այս զարմանալի հանգամանքն էր, որ, ինչպես արդեն ասացի վերևում, ստիպեց ինձ նահանջել հաշվետվությունը վարելու իմ սովորական ոճից և բացառություն անել: Կարևորում եմ նշել նաև այն հանգամանքը, որ Հայկի խոսքը հաճախ իրոք անկապ էր, իսկ որոշ հայերեն բառեր էլ ես չկարողացա լավ հասկանալ: Այնուհանդերձ, տեղյակ լինելով իրադարձությունների ընդհանուր պատկերին, ես հիմնականում կարողացա վերականգնել Հայկի ասածի իմաստը և, համադրելով դրանք դիտորդների հայտնած ու ինձ հայտնի տեղեկությունների հետ, ստանալ ամբողջականին բավականին մոտ մի պատկեր: Հետագայում, ինչպես դա առաջին անգամ կանեմ ես հիմա ստորև, պետք եղած տեղերում ես կներկայացնեմ Հայկի խոսքերը հնարավորինս մեծ ճշգրտությամբ, այն չափով, որր չափով որ կարողացա ես դրանք գրի առնել` երբ նստած էի բարեկամիս անկողնու մոտ ու խնամում էի նրան:

Եվ այսպես, ինչպես արդեն ասացի, Ծովինարի գեղեցկության մասին լսած Թութմոսը` մահվան մահճում հայտնված այդ հիվանդ մարդը, իմ առջև այնուհանդերձ հստակ խնդիր էր դրել, թեկուզև սպառնալով պատերազմով, գլուխ բերել հաշտության գործը և պսակել այն իր ու Ծովինարի ամուսնությամբ: Այս կապակցությամբ ահա թե ինչ հաջողվեց ինձ գրի առնել Հայկի խոսքերից…

_______________________
[1] Տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 1176 թ-ին Ծովի ժողովուրդների և Եգիպտոսի միջև հյուսիս-արևելյան Եգիպտոսում: Արդյունքում Եգիպտոսը վճռական հաղթանակ տարավ և ողջ Մերձավոր Արևելքի համար պատուհաս դարձած Ծովի ժողովուրդների ավերիչ արշավանքները դադարեցին:

*

Ես փարավոնի շքախմբում էի, երբ մենք Ծովինարին վերցրած ուղղություն բռնեցինք դեպի Եգիպտոս: Հարկ է նշել, որ Ծովինարի չնախատեսված ամուսնությունը կտրուկ կերպով փոխեց Միտանիի ամենաքաջարի ռազմիկներից մեկի կյանքը: Ամուսնության վերաբերյալ կայացված վերջնական որոշումից հետո Հայկին Ոսկանիում այլևս ոչ-ոք չտեսավ: Հայկի անակնկալ անհետանալը նույնիսկ իմ դիտորդների համար էր զարմանալի, բայց ինքս դրանում զարմանալի ոչինչ չտեսա, քանի որ ինձ համար դժվար չէր իր դեմս մորուքապատ ու երկար հանդերձների մեջ ծպտված Ծովինարի ուղեկից քրմի ճանաչել իմ լավ բարեկամին: Լավն այն էր, որ Հայկ խնդիրը չանձնավորեց և, ըստ երևույթին ինքն էլ զգալով, որ Ծովինարի ամուսնության հարցում ես ևս իր նման ևս իրադարձությունների գերի մի մարդ եմ, իմ նկատմամբ քեն չպահեց: Անկեղծ ասած ինձ համար ծանր կլիներ զրկվել այդ ազնիվ լեռնեցու բարեկամությունից, քանի որ մեկ ամբողջ հազարամյակում ես հասցրել էի գնահատել դրա իրական արժեքը:

Միտանիից վերադառնալուց կարճ ժամանակ անց չորրորդ փարավոն Թութմոսը մահացավ և Եգիպտոսի ղեկին կանգնեց նրա տասնամյա որդին, իր պապի անունը կրող Ամոնհատեպը [1]: Ստեղծված պայմաններում Ծովինարը գրեթե լրիվ մոռացության մատնվեց և իր համար աննկատ, մի կողմ քաշված շուրջը ծավալվող իրադարձություններից, սկսեց ապրել Թեբե մայրաքաղաքում` հատուկ իր համար կառուցված պալատում: Պալատը կառուցված էր Նեղոսի արևմտյան ափին և իրենից ներկայացնում էր մեկհարկանի հսկայական մի շինություն, որի ներսի կողմից պատերը զարդարված էին գեղեցկագույն նկարներով, բարեմաղթանքներով և ոսկեզօծ զարդերով: Պալատին կից գտնվում էին ծառաների տներն ու հյուրատները, խոհարարական շենքերն ու ձիանոցները: Ժողովուրդը այդ պալատը սկսեց կոչել “Ուրախության տուն” և պետք է ասել, որ այն շատ մոտ էր այդ անվանմանը [2]: Լավն այն էր, որ Ամոնհատեպը փոքր տարիքից կապված էր նուբիական արմատներ ունեցող, անասնագոմի անհայտ մի տիրոջ աղջիկ հանդիսացող խելոք ու եռանդուն Տեյեյի [3] հետ, իսկ տարիների հետ էլ այդ կապվածությունը վերածվեց մեծ սիրո: Արդյունքում ստեղծվեց մի վիճակ, երբ արդեն հասուն տարիքի հասած ու Տեյեյի հետ ամուսնացած Ամոնհատեպը, ի մեծ ուրախություն իմ բարեկամ Հայկի, այդպես էլ ոչ մի հետաքրքրություն չցուցաբերեց Ծովինարի նկատմամբ:

Երրորդ Ամոնհատեպի օրոք մեր երկիրը գտնվում էր իր հզորության գագաթնակետին և վայելում էր գրեթե չընդհատվող խաղաղություն: Միտանիի արքան մեր խնամին էր, Բաբելոնի արքաների հետ տիրում էր անխախտ բարեկամություն, իսկ Կիպրոսի արքան էլ գրեթե մեր վասալն էր: Մի քանի մանր ընդհարումներ եղան միայն Քուշում, բայց դրանք որևէ էական նշանակություն չունեցան: Ստեղծված անդորրը կարծես թմրեցրել էր նաև Հայկին, որը, վայելելով իր երջանկությունը Ծովինարի հետ, կարծես թե այլ բանի չէր էլ ձգտում:

Իհարկե, նա գտնվում էր Թեբեում, իմ անմիջական հարևանությամբ, բայց ես որևէ կերպ չէի ուզում իմ հաճախակի այցելություններով անհամար վիճակի մեջ դնել որպես Ծովինարին սպասարկող քուրմ ծպտված Հայկին կամ էլ, աստված ոչ անի, կասկածի ստվեր գցել այդ երջանիկ զույգի վրա ու վտանգի տակ դնել նրանց երջանկությունը: Մեկ անգամ ես Հայկին տեսա Թեբեում հաստատվելու սկզբնական օրերին, հետո էլ հազիվ հանդիպեցինք մեկ անգամ, այն էլ բացահայտ, երբ ես Ամոնհատեպի հանձնարարությամբ սրա թագավորության տասներորդ տարում ձևականորեն վավերացրեցի մեր փարավոնի և Ծովինարի ամուսնությունը [4]: Այսպես անցավ մոտ տասնհինգ տարի և կարծում եմ, որ վերջին հարյուրամյակներում դրանք Հայկի կյանքի երևի թե ամենաերջանիկ տարիներն էին:

Վիճակ սկսեց փոխվել, երբ Հայաստանից արևմուտք սկսեց հզորանալ Խեթական թագավորությունը: Երկրորդ Խաթթուսիլի [5] օրոք այս թագավորությունը բռնեց զարգացման ուղին և աստիճանաբար սկսեց ավելի ու ավելի մեծ հավակնություններ ունենալ: Իսկ Խեթական թագավորության կողքին էր գտնվում Հայաստանը և պարզ էր, որ վերջինիս թշնամությունը ամենից առաջ պետք է ուղղվեր հենց հայերի դեմ: Եվ երբ ես տեղեկություն ստացա, որ Ամոնհատեպի թագավորության յոթերորդ տարում Խաթթուսիլի գլխավորությամբ հարձակման անցած Խեթական թագավորության բանակ գրավել է Անդրեփրատյան Ծոփքի հյուսիսը Հայայի թագավորության բանակից, զգացի, որ մեր Հայկի կյանքի խաղաղ տարիները վերջ գտան [6]: Խեթերի հարձակման լուրը ստանալուց որոշ ժամանակ անց ես մի չեզոք առիթով տեսնվեցի Հայկի հետ ու զգացի, որ սկսված հարձակումը իրեն ևս սկսել է լրջորեն անհանգստացնել: Իսկ հետագայում իրադարձությունները ավելի սպառնալից ընթացք ստացան:

_______________________
[1] Ամենհոտեպ III (մ.թ.ա.1412-1379): Եգիպտոսի XVIII գահատոհմի հզոր փարավոն, որի օրոք Եգիպտոսը հասավ իր հզորության գագաթնակետին:
[2] Պալատը գտնվում է Թեբեի մոտ և հանդիսանում է եգիպտական ճարտարապետության գլուխգործոցներից մեկը:
[3] Ամենհոտեպ III-ի կինը, որը մեծ ազդեցություն ուներ երկրի կառավարման հարցերում:
[4] Հայտնի է, որ իր թագավորության տասներորդ տարում Ամենհոտեպ III-ը, վավերացրեց իր ամուսնությունը Միտանիի արքայադստեր հետ, որի անունը, դժբախտաբար, մեզ չի հասել:
[5] Խաթթուսիլ II (մ.թ.ա. մոտ 1420-1400): Խեթական թագավորության արքա, որի օրոք սկսվեց թագավորության հերթական հզորացումը:
[6] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1405 թվականով:

*

Ցանկանալով միանգամից կոտրել Հայայի թագավորության հայերի դիմադրության ոգին, ցամաքային հարձակման հետ միաժամանակ մեր փարավոնի իններորդ տարում խեթերը հարձակման անցան նաև ծովից [1]: Հետախույզներիս հայտնած տվյալները հակասական էին և նույնիսկ ես բավականին երկար ժամանակ հրաժարվում էի դրանցից առավել տպավորիչներին հավատ ընծայել, բայց հետագայում շատ բան ճշտեցի և պարզեցի, որ ամեն ինչ առավել, քան իրական էր: Իսկ ոչ իրական էր ինձ թվացել այն հանգամանքը, որ, ինչպես պատմում էին, Հայայի ծովափնյա մասի կառավարիչ, մեր Հայկի տոհմի հետ հեռավոր ազգակցական կապեր ունեցող Անգեղյաց տոհմի իշխան Տորքը, պարտության է մատնել խեթական նավատորմին, չունենալով, սակայն, որևէ քիչ թե շատ լուրջ ծովային հզորություն: Իսկ գաղտնիքը, ինչպես հետագայում Հայկից իմացա ես, կայանում էր նրանում, որ այս իշխանը հաջողությամբ կիրառել էր նետողական մեքենաներ: Մինչև թշնամու նավերի մոտենալը շրջակա ծովահայաց բարձրունքների վրա տեղադրելով հիմնականում իր հնարած մեքենաները, այս խոհեմ իշխանը կարողացել էր հաշվարկել քարերի թռիչքի հեռավորությունը ըստ որոշակի կետերի և, երբ իրենց ափերին մոտեցող թշնամու նավերը հայտնվել են դրանց մոտ, խոշոր քարերի հարվածների տակ էր առել վերջիններիս: Ըստ ինձ հասած տեղեկությունների խեթական նավատորմը ծանր կորուստներ էր կրել ու դրանից հետո իսպառ հրաժարվել էր ծովային հարձակումների մարտավարությունից:

Այն ժամանակ այս իրադարձությունները վառել էին Հայկի հոգին ու ես զգում էի, որ բարեկամս Եգիպտոսում երկար չի մնա: Իրոք, մի քանի տարի անց [2], երբ խեթերի նոր արքա Թուդհալիայի [3] գլխավորած Խեթական թագավորության բանակը Կատխարիայի ճակատամարտում հաղթեց Հայայի թագավորության և սրա դաշնակից Կասկայի իշխանության միացյալ բանակին ու ասպատակեց Անդրեփրատյան Ծոփքը [4], Հայկը լքեց Եգիպտոսը և ծպտված ուղղություն վերցրեց դեպի Հայա: Համաձայն իմ դիտորդների հաղորդումների` Հայկ, վայելելով Անգեղյաց իշխան Տորքի հովանավորությունը, կարողացել էր շատ արագ առաջատար դիրքեր զբաղեցնել ռազմական գործին որոշակիորեն անսովոր Հայայի արքա Կար-Անիի [5] արքունիքում:

Իմ ձեռքի տակ եղած տեղեկությունները անկասկած կերպով հավաստում են, որ հենց Հայկն է հանդիսացել Անիի պատերի տակ ձեռք բերված մեծագույն հաղթանակի կազմակերպիչը, հաղթանակ, որը ոչ միայն մի քանի տասնամյակ Հայայի համար վերացրեց խեթական վտանգը ու շրջադարձային հանդիսացավ պատերազմի հետագա ընթացքի համար, այլև ոչ պակաս, քան Անգեղյաց իշխան Տորքին, փառք բերեց իմ լավ բարեկամ Հայկազունի Հայկին [6]: Այս կապակցությամբ ես կրկին կարողացա հետաքրքիր գրառումներ անել խորը քնած կամ ուշաթափ վիճակում խոսող Հայկի խոսքերից, որոնք ավելորդ չեմ գտնում մեջբերել ներքևում…

_______________________
[1] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1403 թվականով:
[2] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1397 թվականով:
[3] Թուդհալիա III (մ.թ.ա. մոտ 1400-1380): Խեթական թագավորության արքա, որի օրոք թագավորության հզորացումը հիմնականում շարունակվեց:
[4] Խեթական աղբյուրներից հայտնի այս ճակատամարտում Հայայի թագավորությունը և նրա դաշնակից Կասկայի իշխանությունը պարտություն կրեցին:
[5] Կար-Անի (մ.թ.ա. մոտ 1400 - ուղ. 1375): Հայայի արքա, որի օրոք սկիզբ առան ծանր պատերազմները Խեթական թագավորության հետ:
[6] Խեթական աղբյուրներից հայտնի այս ճակատամարտում Հայայի թագավորությունը վճռական հաղթանակ տարավ քաղաքին մոտեցած խեթական բանակի նկատմամբ և բավականին երկար ժամանակով չեզոքացրեց խեթական վտանգը:

*

Իմ մի բերելով գործակալներիս հայտնած տեղեկությունները` կարող եմ ասել, որ Անիի ճակատամարտից հետո Հայկ իրեն դրսևորել է որպես Հայայի լավագույն զորավարներից մեկը: Ճիշտ է, առայժմ իմ տեղեկությունները սակավ են և ես չեմ կարող մանրամասնել հետագա մարտական գործողությունների իրական պատկերը, բայց Հայկի խոսքերից ընդհանուր առմամբ հասկացա, որ Հայայի բանակը, դաշնակցած Կիլիկիայի թագավորության ու Կասկայի իշխանության բանակների հետ, այդ տարիներին շատ անգամ է ներխուժել Խեթական թագավորության տարածք և ասպատակել այն [1]: Կարծում եմ, որ նախահարվածային այդ գործողություններով Հայայի հայերը ուզում էին հասնել նրան, որ իրենց երկրի համար խեթական վտանգը հետագայում չեզոքացնեն:

Այդ տարիներին Հայկ չէր մոռանում նաև Թեբեն ու Նեղոսի գեղատեսիլ ափին գտնվող պալատում ապրող Ծովինարին և հաճախ էր երևում մեր կողմերում: Տարիներն անցնում էին, բայց դրանք կարծես թե ազդեցություն չէին ունենում Հայկի ու Ծովինարի սիրո վրա: Թվում էր, թե ոչինչ չի կարող խաթարել այս գեղեցիկ զույգի երջանկությունը, բայց կյանքը, դժբախտաբար, իր խոսքն այս հարցում այնուհանդերձ ասաց:

Իսկ պատճառը փարավոնի ավագ որդին ու հաջորդ գահակալ հռչակված Էխնաթոնն [2] էր: Ամոնհատեպի ու Տեայի ավագ այս որդին մի անգամ պատահաբար տեսել էր Ծովինարին և, չնայած սա իրենից կրկնակի անգամ մեծ էր, սկսել էր այրող կիրք տածել նրա նկատմամբ: Հարկ եմ համարում նշել, որ Էխնաթոնը ոչ մի կերպ նման չէր ոչ իր կենսուրախ և բարեհոգի հորը, ոչ էլ իր խելոք ու համբերատար մորը: Սա ինքնահավան ու նեղմիտ մի երիտասարդ էր, որը, դեռևս չբազմած Եգիպտոսի գահին, ոչ միայն իրեն համարում էր ողջ Եգիպտոսի, այլ նաև արքայական ունեցվածքի և հարստության տերը: Այս պայմաններում լիովին կարելի էր սպասել, որ Էխնաթոնը իրեն համարում էր նաև Ծովինարի տերը, ինչն էլ հենց տխուր հետևանքների հանգեցրեց:

Այդ տարիներին Հայկ քիչ էր Թեբեում լինում ու դեռ լավ էր, որ Էխնաթոնը գլխի չէր ընկնում Ծովինարի կյանքում վերջինիս իրական դերի վերաբերյալ: Ինքս այդ ժամանակ Ամոնհատեպի առաջին խորհրդականն էի և աստիճանաբար աճող անհանգստությամբ էի տեսնում, թե Էխնաթոնը ինչ անառողջ հետաքրքրություն է դրսևորում Ծովինարի նկատմամբ: Փորձելով փրկել իմ բարեկամ Հայկի երջանկությունը` ես այդ ժամանակ արդեն փղային հիվանդությամբ տառապող Ամոնհատեպին սկսում էի աստիճանաբար նախապատրաստել նրան, որ Ծովինարին հետ ուղարկի Միտանի, բայց հանկարծ ամեն ինչ իրար խառնվեց, իսկ իրադարձություններն էլ սկսեցին սրընթաց զարգացում ապրել:

Ամեն ինչ տեղի ունեցավ մեր փարավոն Ամոնհատեպի թագավորության երեսուներորդ տարում էր, երբ Հայկը հերթական անգամ աննկատ ժամանեց Թեբե ու տեղավորվեց Ծովինարի պալատում: Դժբախտաբար հակառակի պես հենց այդ ժամանակ էլ անպետք Էխնաթոնը որոշեց վերջնականապես տիրել Ծովինարին և իր թիկնապահներին ուղարկեց. “Ուրախությանի տուն”: Հետագա իրադարձությունների մասին Հայկն ինձ շատ է պատմել ու գուցե և ես չհավատայի դրանց կամ էլ գոնե կասկածեի, բայց երբ հաջողվեց գրի առնել ուշաթափ վիճակում գտնվող բարեկամիս խոսքերն ու դրանք համեմատել մինչ այդ իր ասածների հետ, ես հանգիստ խղճով կարողացա գալ հետևության, որ Հայկն այս անգամ էլ է միանգամայն ազնիվ վարվել…

_______________________
[1] Մ.թ.ա. մոտ 1397-1380 թվականներին Հայայի թագավորությունը և Կասկայի իշխանությունը բազմիցս ասպատակեցին Խեթական թագավորության տարածքը:
[2] Էխնաթոն (Ամենհոտեպ IV) (մ.թ.ա. 1379-1362): Եգիպտոսի XVIII գահատոհմի փարավոն, որը երկրի ներսում իրականացրեց լայնամասշտաբ, բայց որևէ հիմնավորումից զուրկ և անկազմակերպ բարեփոխումներ ու մեծ հարված հասցրեց Եգիպտոսի հզորությանը:

*

Հիշատակածս ընդհարումից հետո Թեբեում առժամանակ հանգստություն տիրեց, որը, սակայն, չէր կարող երկար շարունակվել: Մեր փարավոն Ամոնհատեպի առողջությունն օրեցօր վատանում էր և նա արդեն ի վիճակի չէր որևէ իրական հրաման արձակել, այն դեպքում, երբ հոր գահակիցը հանդիսացող Էխնաթոնի իշխանությունն էլ, դրան հակառակ, օրեցօր մեծանում էր: Արդեն պարզ էր, որ ինքնասեր այս արքայազնը Հայկին ու Ծովինարին հանգիստ չի թողնելու:

Պետք է ավելացնեմ, սակայն, նաև, որ վերջին իրադարձությունների հետ կապված Թեբեի պալատում խիստ թուլացել էին նաև իմ դիրքերը: Էխնաթոնը իմացել էր, որ ես հանդես եմ եկել Ծովինարի պաշտպանությամբ և դրա հետ կապված լրջորեն թշնամացել էր հետս: Արդեն պարզից էլ պարզ էր, որ մոտենում էր նաև Թեբեում իմ ներկայության վերջը` Ամոնհատեպի ժամանակն արդեն հաշվված էր, իսկ ապագա փարավոն Էխնաթոնն էլ հաստատ ինձ հանգիստ չէր թողնելու: Հաշվի առնելով այս ամենը` ես արդեն իրական միջոցներ էի ձեռք առել Թեբեից ու Եգիպտոսից հեռանալու ուղղությամբ և վերջին հրամաններն էի տալիս, երբ իրադարձությունները անակնկալ կերպով կրկին սրընթաց զարգացում ապրեցին:

Ինչպես հետո իմացա, Հայկն ու Ծովինարը, ոչ պակաս հստակությամբ հասկանալով իրավիճակը, որոշել էին աննկատ փախուստի դիմել Եգիպտոսից: Ընդ որում նախապատրաստություններն այնքան գաղտնի էին արվել, որ նույնիսկ իմ դիտորդներն այդ մասին իմացան միայն վերջին պահին: Իմանալով Հայկի մտադրության մասին` ես գնացի նրա մոտ և առանց այլևայլությունների ու պարզ խոսեցի հետը: Իրավիճակ պարզ էր ու հասկանալի, ավելորդ խոսքեր երևի թե պետք էլ չէին: Ինքս էլ արդեն վաղուց էի ուզում թողնել Եգիպտոսը, իսկ Հայկն էլ առաջարկեց իրենց հետ գալ:

Թեբեից դուրս եկանք գիշերով: Երեքով էին` ես, Հայկն ու Ծովինարը: Իմ արխիվը ես վաղուց էի թաքցրել, իսկ ծառաներիս էլ ցրել էի: Մոտավորապես նույն կերպ էին վարվել նաև Հայկն ու Ծովինարը: Մենք ուղղություն էինք վերցրել դեպի հյուսիս: Ամոնհատեպը ծանր հիվանդ էր, Թեբեում բոլորի գլուխը խառն էր ու մենք հույս ունեինք, որ հետապնդում չի լինի, կամ էլ եթե նույնիսկ լինի էլ, դա կլինի բավականին ուշ և մենք հնարավորություն կունենայինք հետքերը կորցնել: Թեբեից մեր փախուստի դիմելու արդեն չորրորդ օրը մենք հասանք Շարուքեն` երբեմնի սահմանային այդ քաղաքը, որտեղ իրապես վերջանում էր բուն Եգիպտոսը: Դժբախտաբար, սակայն, մեզ վիճակված չէր հաջողությամբ շարունակել մեր ուղին և մեզ մեծ դժբախտություն պատահեց: Պարզվեց, որ Էխնաթոնը, բավականին ուշ իմանալով մեր հեռանալու մասին, այնուհանդերձ թողել էր ամեն ինչ և մի ուժեղ ջոկատով սկսել էր հետապնդել մեզ: Մենք այդ մասին շատ ուշ իմացանք և արդեն Դամասկոս քաղաքի մոտակայքում էր, որ հետապնդողները հասան մեզ:

Հետագա իրադարձությունները խորը հետք թողեցին Հայկի հիշողության մեջ և պատահական չէ, որ խորը քնի կամ ուշաթափության մեջ հայտնված բարեկամս վառ կերպով վերականգնեց այդ ամենը այն ժամանակ, երբ ես նստած գրի էի առնում իր խոսքերը: Մի պահ ընդհատելով շարադրանքս միայն, ընդամենը իմ զարմանքը հայտնեմ առ այն, թե ինչու հանկարծ ես, որ իմ մասնակցությունը բերեցի այս իրադարձություններին, Հայկի հուշերում հանկարծ սկսեցի կոչվել Բաղդասար…

*

Ծովինարի մահը Հայկ շատ ծանր տարավ, թեև ես ինքս էլ թեթև վիճակում չէի: Միտանիի բանակ, որը մեզ աջակցելու համար Հայկ բերել էր իր հետ Դամասկոս, ասպատակեց Պաղեստինը, բայց պարզ էր, որ լուրջ մարտական գործողություններ չեն լինելու: Միտանիին հյուսիսից սկսել էին սպառնալ խեթերը, իսկ մենք էլ այնպիսի վիճակում չէինք, որ պատերազմ սկսեինք այդ հզոր պետության դեմ:

Պատերազմական հոգսերն ու բանակի ռազմերթի կազմակերպումը սկզբնական ժամանակաշրջանում շեղում էր Հայկի ուշադրությունն իր վշտից, սակայն, այն բանից հետո, երբ մենք վերադարձանք Ոսկանի և բանակ ցրվեց, Հայկ իր վշտին դեմ հանդիպաման մնաց մեն-մենակ: Ինքս էլ էի ծանր տանում այդ ամենը, քանի որ, թեև որսի գնալուց առաջ ես բարեհոգաբար կապել էի Էխնաթոնին ու ստուգել պարանների ամրությունը, բայց այնուհանդերձ չէի կարողանում ազատվել այն մտքից, որ, եթե ես այն ժամանակ Ծովինարի հետ լինեի, դժբախտությունը տեղի չէր ունենա: Ընդ որում պարտքս եմ համարում նշել, որ տեղի ունեցածում Հայկը նույնիսկ ակնարկի մակարդակով էլ փորձ չարեց ինձ մեղադրել, ինչը, անկասկած, խոսում է բարեկամիս արդարամտության մասին: Ճակատագիրն այս անգամ իրոք որ դաժան վարվեց իմ բարեկամի հետ, նրանից խլելով իր սիրած կնոջը հենց այն ժամանակ, երբ թվում էր, թե մեզ արդեն ոչինչ չի սպառնում:

Այդ օրերին ես անընդհատ Հայկի կողքին էի և փորձում էին հնարավորինս մխիթարել բարեկամիս: Սակայն Ոսկանիում Հայկի համար շատ հիշողություններ կային և ի վերջո մենք որոշեցինք թողնել այդ գեղեցիկ քաղաքն ու տեղափոխվել լեռներ: Հայկ կարողացավ այնպես անել, որ իրեն նշանակեն լեռնային Աղձնիքի տիրակալ և, ինչպես հարյուրամյակներ առաջ Կորճայքում, նա հաստատվեց լեռների կատարներին, շուրջը հավաքեց ազատ համայնականներին, խիստ ամարցրեց իր շրջանն ու մի քանի տարի անց դարձավ հարավային Հայաստանի ամենաուժեղ և հեղինակավոր իշխաններից մեկ:

Այդ տարիներին Հայկն ու ես ապրում էինք Հարավային Հայաստանի լեռնային այդ շրջանում, որը, վեր հանելով հին անվանումը, վերակոչեցինք Սասուն: Տարիների ընթացքում մեզ հաջողվեց ոտքի հանել մեր հիմնած Սասունի իշխանությունն ու յուրօրինակ դիրք ապահովել նրան հայկական մյուս պետական միավորների համակարգում:

Այսպես, մենք, ինչպես և հայկական մյուս պետությունները, ընդունում էինք Արմենիի Հայկազունիների գերիշխանությունը ու հետագայում հիմնադրած մեր ամրոց Սասունը միջազգային մակարդակում երբեմն անվանում էին նաև Արմե: Բացի դրանից` մենք սերտորեն համագործակցում էինք նաև Միտանիի, Հայայի ու Արարատյան թագավորություններ հետ: Ճիշտ է, մեր իշխանությունը այս պետություններ շարքում ձևականորեն ավելի ցածր դիրք էր գրավում, բայց իր փաստացի ուժով ու հատկապես պատերազմների ժամանակ, մեր դերն անգնահատելի էր: Սկզբնական տարիներին մենք մեր ուժով ու հզորությամբ և հատկապես դաշտային մարտերում լրջորեն հետ էինք մնում Միտանիից ու զիջում էինք նաև Հայային, բայց փոխարենը գրեթե հավասար էինք թագավորության կարգավիճակ ունեցող Արարատյան թագավորությանը, իսկ մեր անկախ դիրքով էլ գերազանցում էին շրջակա իշխանություններին ենթակա Կիլիկիայի Կիցուադանավանաներին: Մի խոսքով, Սասունի իշխանությունն ու իր խիստ մարտականորեն տրամադրված լեռնեցիները, որոնց ղեկավարում էին մեզ, իսկ հետագայում էլ արդեն միայն Հայկի նման փորձված մարդիկ, լուրջ գործոն դարձան ոչ միայն հայկական, այլև շրջակա պետությունների ողջ համակարգում:

Այս կապակցությամբ կրկին ավելորդ չեմ համարում մեջբերել Հայկի խոսքերը…

*

Տարիներն անցնում էին և ժամանակը` ամենակուլ այդ ամոքիչը, աստիճանաբար սպիացնում էր Հայկի վերքերը: Սասունում հաստատվելու երկրորդ տարին ես ու Հայկը Սասունի բանակով մասնակցեցինք Խեթական թագավորության դեմ Միտանիի, Հայայի և Կիլիկիայի թագավորությունների այն մեծ արշավանքին, որը վերջացավ խեթերի մայրաքաղաք Խաթթուշաշի գրավումով [1]: Այդ արշավանքից մենք մեծ ավար բերեցինք, բայց, որ ավելի կարևոր է, մեծ թվով հայ գերիներ ազատեցինք: Հենց այդ ավարից էր, որ Միտանիի նորընծա արքա Տուշրարտան [2]` երկրորդ Շավարշի որդին [3] և Արտաշեսի [4] եղբայրը, առանձնացրեց մի շքեղ մարտակառք, երկու ընտիր լծկան ձի, երկու ստրուկ և, որպես խեթերի նկատմամբ հաղթանակի նշան ու մեր փարավոնի նկատմամբ իր հարգանքի հավաստիք, ուղարկեց Եգիպտոս [5]: Իմ հետախույզներին հետագայում հաջողվեց ձեռք բերել խեթական արքաներից մեկի արձանագրությունը, որը այս իրդարձությունների կապակցությամբ հայտնում էր. “…Խեթթի երկիրը ամայացվում էր դրսի ներխուժումներից: Կասկա երկրի թշնամական ուժը եկավ և տիրեց Խաթթիի երկրին ու Նենասա քաղաքը [6] դարձրեց իր սահմանը: Դրսից եկավ Ադանավանայի [7] թշնամական ուժը և տիրեց Կասսիայի ողջ երկրին [8]: Դրսից եկավ Ազզիի [9] թշնամական ուժը և, տիրելով բոլոր Վերին երկրներին, Սամուխ քաղաքը դարձրեց իր սահմանը: Եկավ Իսուվա [10] երկրի թշնամական ուժը և գրավեց Թեգարմա երկիրը [11]: Դրսից եկավ Արմադանի թշնամական ուժը և, գրավելով Խեթթիի երկիրը, Կոմանե քաղաքը դարձրեց իր սահմանը”: Լիակատար պարզության համար նշենք, որ այստեղ պատմվում է Ամոնհատեպի թագավորության նախավերջին տարվա մասին, իսկ Խեթական թագավորության հակառակորդներն էլ Հայոց թագավորություններն ու իշխանություններն են, որոնց մեջ հայտնվող Թեգարմա երկիրը հենց մեր Հայկի հարազատ Սասունն է: Հայկ ինքնամոռաց էր մարտնչում ու կարծես թե փորձում էր իրեն մոռացության տալ խեթերի դեմ պատերազմում: Խաթթուշաշը այրեցինք, բայց կարծես թե նույնիսկ դա էլ չազդեց դաժանացած Հայկի վրա: Իսկ հետո վերադարձանք Սասուն և պարզ դարձավ, որ սկիզբ են առնում մեծ փոփոխություններ:

Երկար տասնամյակներ շարունակ Միտանիում և Ոսկանիում Հայկին գիտեին որպես ուշ ծերացող մի մարդու, բայց արդեն պարզ էր, որ այդպես երկար շարունակել այլևս հնարավոր չէ: Պետք է ասել նաև, որ փոխվում էր նաև Հայկն ու նրա վիշտն արդեն ուրիշ տեսք էր ձեռք բերում: Ծովինարը Հայկի համար դարձել էր մի տեսակ քաղցր երազ կամ հիշողություն և աստիճանաբար կորցրել էր իրականության գծերը. ժամանակն էր արդեն, որ Հայկը հեռանար Սասունի իշխանի պաշտոնից:

Իսկ հետո հայտնվեց Մհերը: Այդ ժամանակ մեր փարավոն Ամոնհատեպը արդեն մահվան մաճում էր և Միտանիի երիտասարդ արքա Տուշրարտան որոշել էր իր եգիպտական եղբորը օգնության ուղարկել այն հարգարժան աստվածուհու արձանը` իմիջայլոց քաղաքավարի կերպով խնդրելով նաև վերջինիս հետագայում արձանը վերադարձնել Միտանի [12]: Եվ այսպես, ինչպես արդեն ասացի, հենց այդ տարում հայտնվեց Մհերը: Իհարկե, “հայտնվեց”-ը մի քիչ շատ է ասված, բայց փաստն ամեն դեպքում այն էր, որ շրջակայքին ու իր հպատակներին որպես եռանդուն, թեև որոշակիորեն արդեն տարիքն առած մի մարդ հայտնի Հայկը, ուղեկցելով ժամանակին Միտանիի թագավորության կողմից որպես ռազմավար Նինվեից բերված Իշտար աստվածուհու արձանը, մեկնեց Եգիպտոս, իսկ շատ օրեր անց էլ հատուկ մինչմահական նամակով հանձնարարեց ինձ համայնականներին ներկայացնել Սասուն ժամանած ու իրեն անչափ նման որդուն և հետնորդին` երիտասարդ Մհերին: Հայկն ինձ հետո հիշեցրեց, որ նման մի բան էլ ինքն արել էր գրեթե հազար տարի առաջ, այն ժամանակ, երբ հանդես էր գալիս որպես Կորճայքի իշխան: Այո, հիշում եմ, այդ իրադարձությանը ես էլ եմ ներկա եղել:

_______________________
[1] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1380 թվականով:
[2] Տուշրարտա (մ.թ.ա. մոտ 1450-1410): Միտանիի թագավորության արքա, որի օրոք Միտանին մեծ ուժ և հսկայական միջազգային հեղինակություն ուներ:
[3] Շավարշ II (Շուտուառա) (մ.թ.ա. մոտ 1410-1382): Միտանիի թագավորության արքա, որի օրոք Միտանին շարունակեց պահպանել հզորությունը և միջազգային մեծ հեղինակությունը:
[4] Արտաշես (մ.թ.ա. մոտ 1382-1380): Միտանիի թագավորության արքա:
[5] Փաստը հայտնի է ըստ եգիպտական սկզբնաղբյուրների:
[6] Գտնվում է Հալիսից հարավ:
[7] Կիլիկիայի թագավորությունն է:
[8] Հյուսիսային Կիլիկիան է:
[9] Հայայի թագավորությունն է:
[10] Հայայի թագավորության մի մասն է:
[11] Մելիտեն է:
[12] Թորգոմա տունը իշխանությունն է:

Փաստորեն իմ լավ բարեկամ Հայկը հերթական անգամ փոխեց իր կերպարը և, հրաժեշտ տալով հետագայում որպես Սասունի հիմնադիր Սանասար տեղի ժողովրդի հիշողության մեջ մնացած ու սիրված քրմի կերպարին, սկսեց հանդես գալ որպես վերջինիս տղա Մհեր, որպես երկնքի արեգակնային որդի: Դա հենց այն ժամանակներում էր, երբ ես լուր ստացա մեր փարավոն Ամոնհատեպի մահվան ու նրա որդին, նոր փարավոն Էխնաթոնի գահակալման մասին: Այս կապակցությամբ հարկ է նշել, որ, չնայած ես ու Հայկ երկար ժամանակ վստահ էինք, որ սա մահացել է, բայց հետագայում պարզվել էր, որ դրա ջոկատի հետ մեր հիշարժան ընդհարման ժամանակ սրան հաջողվել էր ինչ-որ հրաշքով ողջ մնալ, թաքնվել ընկած դիակների մեջ, իսկ հետո էլ վերադառնալ Եգիպտոս:

Հայկի կերպարանափոխության ժամանակ բոլորի գլուխը խառն էր և այդ փոփոխությունը մեծ հաշվով ոչ-ոքի էլ չհուզեց: Եգիպտոսը զբաղված էր հին փարավոնին հրաժեշտ տալով ու նորին դիմավորելով, իսկ Խեթական թագավորությունն էր հայերի կողմից հասցված ծանր հարվածներից հետո դեռևս գտնվում էր խորը ճգնաժամի մեջ: Սակայն անակնկալ ու կտրուկ կերպով բարդացել էր ներքաղաքական վիճակ նաև Ոսկանիում:

Բանն այն էր, որ Սասունում մեր հաստատվելու հետ գրեթե միաժամանակ մահացէլ էր Միտանիի հզոր արքա Շավարշը, որից հետո գահին բազմել էր նրա եղբայր Արտաշեսը: Սակայն այս նոր արքան իր անբարո և անպատվաբեր վարքագծով այնքան արագ էր հասցրել հիասթափեցնել սեփական հպատակներին, որ Խաթթուշաշի գրավումից անմիջապես հենց հետո սրանք դավադրություն կազմեցին և, գահընկեց անելով Արտաշեսին, Միտանիի նոր արքա հռչակեցին վերջինիս պատանի եղբայր Տուշրարտային: Հենց սա էր, որ, ինչպես արդեն ասացի, մահվան կածանին արդեն ոտք դրած մեր փարավոն Ամոնհատեպին ուղարկեց Իշտար աստվածուհու արձանը: Ինչ վերաբերվում է Հայաստանի մյուս թագավորություններին, ապա ոչ իրենց ներքին կյանքով ներփակված Արարատյան թագավորությանն ու Կիլիկիային, և ոչ էլ Սասունին սահմանակից Արմենիին ու Հայային այդպես էլ մեծ հաշվով չհուզեց տեղի ունեցած փոփոխությունը:

Հետաքրքիր է նշել, որ Հայկի կերպարի փոփոխությունը բերեց նաև իմ բարեկամի բնավորության և ապրելակերպի փոփոխության: Մհերի նոր կերպարում Հայկը հանդես եկավ որպես լիարյուն կյանքով ապրող, կենսախինդ և ուրախ մի ռազմիկ, որը պատերազմ էր գնում ինչպես հարսանիք, իսկ խաղաղ տարիներին էլ մեծ ուշադրություն էր դարձնում կանանց:

Հայկի հետ միշտ այդպես է լինում ու այդ հատկանիշը բարեկամիս մեջ ինձ միշտ էլ հիացրել է: Նա երբեք թույլ չի տալիս, որ նախորդ տարիների ծանր բեռը ճնշի իր հետագա կյանքի վրա և կործանի այն: Որոշ մարդիկ դրանում հնարավոր է անհետևողականություն տեսնեն կամ էլ նույնիսկ նախկինում դավանած արժեքներից նահանջ նկատեն, բայց անձամբ ես դրանում տեսնում եմ խորը մի իմաստնություն: Այդպիսին է մեր ճակատագիրը` ապրել շատ ու շատ կյանքեր, և այս պայմաններում, եթե թողնես, որ նախորդ տարիները ծանր բեռ դառնան վրադ, դրանց ծանրությունը քեզ վաղ թե ուշ կկոտրի ու վերջնականապես կկործանի: Գուցե և այս տողերը չհասկանան կամ չըմբռնեն սովորական մահկանացուները, մարդիկ, որոնք ապրում են մի քանի տասնյակ տարվա կյանք ու այդ ծանրությունը նրանց վրա այդքան էլ չի զգացվում, բայց այս խոսքերը պետք է որ հիանալի կերպով հասկանա իմ կամ Հայկի պես յուրաքանչյուր մեկը, ով ապրել է արդեն հազար տարուց ավել և հստակորեն զգում է տարիների ու հիշողությունների հսկայական ճնշումը իր հոգու վրա: Ինքս էլ եմ անցել այդ ամենի միջով և Հայկին մազաչափ իսկ չեմ մեղադրում:

Եվ այսպես, Եգիպտոսում "մահացած" քուրմ Հայկը ընդմիշտ հեռացավ մարդկանցից, իսկ նրա փոխարեն հայտնվեց որպես վերջինիս որդի ներկայացած Մհերը, մի մարդ, որին հետագայում հայերը Մեծ կամ Առյուծաձև Մհեր կոչեցին ու շատ սիրեցին: Արդեն ժամանական էր նաև, որ ես ևս հեռանայի, մանավանդ որ Ամոնհատեպի խաղաղ թագավորությունից հետո իմ հարազատ Եգիպտոսը ոտք էր դրել մեծ ցնցումների դարաշրջան. անպետք Էխնաթոնը արդեն սկսել էր հիմնովին խաթարել Եգիպտոսի կյանքի բոլոր բնագավառները և Սասունում նստել ես այլևս և ոչ մի կերպ արդեն չէի կարող:

Իմ դիտորդները հայտնում էին, որ Հայկի կյանքի հետագա քսան տարիները Սասունում անցել են բավականին խաղաղ. Հայկն ամեն կերպ ուժեղացնում և ամրապնդում էր իր իշխանության հզորությունը` պատրաստելով վերջինիս հետագա փոթորիկներին: Այդ տարիներից միակ հիշարժան դեպքը դեպի Պաղեստին Միտանիի բանակի կատարած արշավանքին իր մասնակցությունը բերելն էր, որը տեղի ունեցավ Էխնաթոնի թագավորության իններորդ տարում:

Այդ ժամանակ մեր անպետք փարավոնն արդեն ողջ թափով սկսել էր իրականացնել իր կրոնական խայտառակ փոփոխությունները, դրել էր նոր մայրաքաղաքի հիմքերը և, կլանված լինելով ներքին գործերով, լրիվ աչքաթող էր արել մեր երկրի արտաքին գործերը: Արդյունքում մշտապես անհանգիստ Ասորիքը, ինչպես և տասնամյակներ առաջ, կրկին բռնեց բացահայտ ապստամբության ուղին, իսկ բարիդրացիական հարաբերություններն էլ բարեկամական Միտանիի, ինչպես նաև մեր վաղուցվա առևտրական գործընկեր Բաբելոնի հետ հիմնովին խաթարվեցին: Ընդ որում բանը հասավ նույնիսկ նրան, որ Տուշրարտան կրկին շարժման մեջ դրեց իր հզոր ռազմական մեքենան և Էխնաթոնին խելքի բերելու համար բացահայտ ներխուժում իրականացրեց դեպի մեր ազդեցության տակ գտնվող Ասորիքի տարածք [1]: Դեռ լավ էր, որ այս արշավանքը լուրջ ռազմական հետևանքներ չունեցավ, իսկ Էխնաթոնն էլ ժամանակին խելքի եկավ և, հետ կանգնելով նախկինում որդեգրած իր գոռոզ վարքագծից, հին պայմաններով Միտանիի հետ կրկին հաշտության պայմանագիր կնքեց: Այս անգամ ևս, ինչպես Ծովինարի դեպքում եղավ, որպես կնքված հաշտության գրավական Տուշրարտան Էխնաթոնին կնության տվեց իր տասնհինգամյա քրոջը` աննման գեղեցկության տեր Նունուֆարին: Այստեղ ես չեմ կարող թույլ չտալ ինձ մի փոքրիկ շեղում չկատարել և մի քանի բառ չասել այդ գեղեցիկ էակի մասին:

Պատմում էին, որ Եգիպտոսն ինքը երբեք չի ծնել նման մի գեղեցիկ կնոջ, ինչպիսին Նունուֆարն էր: Նունուֆարին անվանում էին կատարյալ, իսկ հիացած Էխնաթոնը, փոխելով այս գեղեցկուհու սկզբնական անունը, նրան պաշտոնապես սկսեց կոչել Նեֆերտիտի, որը մեր լեզվից թարգմանած նշանակում է. “Աթոնի գեղեցկուհիներից ամենագեղեցկագույնը եկավ” [2]: Ինքս էլ եմ տեսել Նեֆերտիտիին և կարող եմ ասել, որ այս ամենում ոչ մի չափազանցություն մազաչափ իսկ չկա: Ծովինարին մոռացած Էխնաթոնը մինչև իր կյանքի վերջը խելագարի պես սիրեց այս կնոջը ու դեռ լավ էր, որ նա, սկսելով լսել Միտանիի արքայադստերը, աստիճանաբար խելքը գլուխը հավաքեց և դադարեցրեց իր խելագար փոփոխությունները: Եգիպտոսը սկսեց աստիճանաբար ուշքի գալ: Իսկ ուշքի գալ մեր երկրին իրոք պետք էր, քանի որ հյուսիսից ահագնանում էր նոր վտանգը:

Արդյունավետ կերպով հօգուտ իր երկրի օգտագործելով բաժին հասած խաղաղ տասնամյակները` Խաթթուշաշի մոխիրների միջից Խեթական թագավորության նոր հզորացումը նախապատրաստեց խեթական արքաներից ամենահզորն ու հաջողակը` որպես արքա ապրած ու մահվանից հետո էլ մեզնից մեկը դարձած խեթ Սուպիլը, որին սերունդները հետագայում կկոչեն Սուպիլուլիումա [3]: Խեթական երրորդ արքա Թուդհալիայի կրտսեր որդին` նորածին Սուպիլը կամ Սուպիլուլիուման, գահ բարձրացավ կամ ավելի շուտ,այսպես ասենք, արքա հռչակվեց Ամոնհատեպի մահից մեկ տարի առաջ և սզբնական տասնամյակներում ոչ-ոք նրա ու իր ավերված Խեթական թագավորության վրա նույնիսկ ուշադրություն էլ չէր դարձնում. ինչպես արդեն ասվեց վերևում` յուրաքանչյուրին իր հոգսն էլ հերիք էր: Բայց արդեն Էխնաթոնի գահակալման վերջին տարիներին ստեղծվեց մի իրավիճակ, երբ ոտքի կանգնած Խեթական թագավորությանը չնկատել արդեն ուղղակի անհնար էր:

Առաջին անգամ այս արքան իր մասին ստիպեց խոսել դեռևս վերևում արդեն իսկ հիշատակված, դեպի Պաղեստին Միտանիի բանակի արշավանքի ժամանակ: Բանն այն էր, որ խեթերը, Տուշարտային համարելով Միտանիի գահին ապօրինի կերպով բազմած մի անձնավորություն և փորձելով օժանդակել գահազրկված Արտաշեսին, փորձ էին կատարել դավադրական գործունեություն սկսել Ոսկանիի արքունիքում: Սակայն երիտասարդ Տուշրարտան գործեց խիստ վճռական և, մահապատժի ենթարկելով բացահայտված խեթական դավադրության ղեկավար Թուխիկ իշխանին [4] ու Արտաշեսին էլ արտաքսելով Միտանիից, բոլորին ցույց տվեց, թե ով է Միտանիի իրական տիրակալը: Ինչպես արդեն ասվեց, դրանից կարճ ժամանակ հետո էլ հենց կնքվեց կամ, ավելի ճիշտ է ասել, վերահաստատվեց դաշինքը Եգիպտոսի հետ: Բայց խեթերի հետ բարդությունները դրանով չէին վերջանալու:

_______________________
[1] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1370 թվականով:
[2] Նեֆերտիտի (մ.թ.ա.ա. XVI դարի առաջին կես): Էխնաթոնի կինը Միտանիի արքայական տոհմից, որն աչքի էր ընկնում իր բացառիկ գեղեցկությամբ:
[3] Սուպիլուլիումա (մ.թ.ա. 1380-1326): Խեթական թագավորության արքա, որի օրոք այս թագավորությունը հասավ իր հզորության գագաթնակետին:
[4] Տուշրարտայի դեմ դավադրություն նյութած անձնավորություն: