milhistory.net

Անպետք Էխնաթոնի թագավորության տասնչորսերորդ տարում Սուպիլուլիուման, ռազմական օժանդակություն ցույց տալով իր մոտ ապաստանած Տուշրարտայի մյուս եղբայր Արտակին [1], հարձակվեց Միտանիի թագավորության վրա, բայց հաջորդած ճակատամարտում պարտություն կրեց [2]: Շուտով պարզվեց, սակայն, որ սա միայն սկիզբն էր: Այս իրադարձություններին մասնակցած Հայկը հետագայում ինձ պատմեց, որ այդ դեպքերից հինգ տարի անց, պատճառ բռնելով դեպի Հայա փոխուստի դիմած իր մի քանի ծառաներին վերադարձնելու անհրաժեշտությունը, Սուպիլուլիուման հարված հասցրեց արդեն Հայայի թագավորությանը և գրավեց Եփրատի վերին հոսանքի ողջ աջափնյակը [3]: Հայայի վիճակն այնքան էր ծանրացել, որ հայոց այս թագավորության արքան` Մարի-Անիի [4] թոռ և Կար-Անիի [5] որդի Հայկ-Անին [6], ընդունեց Սուպիլուլիումայի գերիշխանությունը: Ընդ որում վիճակը հատկապես ծանրանում էր նրանով, որ ոչ միայն Միտանիի ուժեղագույն դաշնակիցն էր պայքարից դուրս եկել, այլև Խեթական թագավորությունը Միտանիի վրա հարձակվելու համար խիստ հարմար մեկնակետ էր ստացել: Իսկ խեթական հարվածի ամենասուր ծայրում գտնվում էր Սասունը, որտեղ իշխում էր իմ բարեկամ Հայկ: Իրավիճակ կտրուկ քայլեր էր պահանջում և արդյունքում, հերթական անգամ գործի դնելով իր ռազմական հզոր համակարգը և հատկապես ընտիր մարիաներին, հենց հաջորդ իսկ տարում Տուշրարտան մարտարշավի դուրս եկավ ու կարողացավ հետ վերցնել հիշատակված տարածքները [7]:

Դրանից հետո որոշակիորեն տրորված Սուպիլուլիուման որոշեց նոր դաշնակից ձեռք բերել և, ահաբեկելով Կիլիկիայի արքա Սանասարին [8], ստիպեց վերջինիս անցնել իր կողմը ու հետագա մարտական գործողություններում խեթերին օժանդակելու համար ուղարկել հարյուր մարտակառք, ինչպես նաև հազարական հեծյալ ու հետևակ ռազմիկ: Ընդ որում, որպես Կիլիկիայի արքայի հավատարմության երաշխիք, գրեթե անմիջապես էլ Ադանա [9] տեղափոխվեց խեթական արքայորդի Տելեպինուն [10] և հետագայում փաստացի իր ձեռքը վերցրեց Կիլիկիայի կառավարումը: Տեղի ունեցավ այն, ինչից իմ բարեկամ Հայկն այդքան վախենում էր և ինչից այդքան մեծ ջանքերի գնով ձգտում էր խուսափել` մասնատված Հայաստանի մի մասն ընկավ թշնամու տիրապետության տակ ու գործիք դարձավ Հայաստանի մյուս մասերի դեմ պատերազմելու համար: Հետագա տարիների իրադարձությունները կապված են արդեն մեր ու Ասորիքի հետ: Ու թեև Հայկը մի քանի տարի ժամանակ ևս շահեց, բայց արդեն պարզ էր, որ խեթերը նրան այսպես թե այնպես հանգիստ չեն թողնելու: Իսկ առայժմ, ինչպես արդեն ասել եմ, Ասորիքի անհանգիստ իշխանների մշտական խարդավանքների արդյունքում մենք կրկին կորցրեցինք գործնականում ողջ Ասորիքը:

Խեթական բանակները իջնում էին լեռներից և գրավում բարեբեր այս երկրի քաղաքները, ոչնչացնում էին մեր կայազորներն ու սպանում մեր կառավարիչներին: Ընդ որում բոլոր այդ թշնամական գործողությունները խեթերն անում էին ավազակների ու խռովարարների դեմ պայքարի և իբր Եգիպտոսի շահերի պաշտպանության պատրվակով: Խեթական առյուծը, ինչքան ահարկու էր ուղղակի հարվածում, այնքան էլ վտանգավոր էր խորամանկ խարդավանքների գործում և պատահական չէ, որ անպետք Էխնաթոնի մեղքով Ասորիքում սկիզբ առած խառնաշփոթը վերջինս օգտագործում էր լիակատար կերպով : Ընդ որում անխելք Էխնաթոնը, որը լիովին կլանված էր իր կրոնական վերափոխումներով և մազաչափ իսկ ուշադրություն չէր դարձնում այդ ամենի վրա, դրանից դեռ տասնհինգ տարի առաջ էր մահացել, բայց մեր երկրում սկիզբ էր առել ավելի մեծ մի խառնաշփոթ: Ոչ մի հնարավորություն չկար խոշոր մարտական գործողություն վարելու խեթերի դեմ ու դեռ լավ էր, որ սրանք Եգիպտոս ներխուժելու լուրջ մտադրություններ չունեին և Ասորիքին տիրելուց հետո կրկին իրենց հիմնական ուժերով վերադարձան սեփական տարածքներն` պատրաստվելով հզոր հարված հասցնել ամենից առաջ Միտանիին ու Արմենիին:

Խեթերի ոկղմից Ասորիքին փաստացի տիրելուց հետո, ինչպես արդեն ասացի, խեթերի հարվածի ամենասուր ծայրում հայտնված Սասունի վիճակը էլ ավելի ծանրացավ: Սուպիլուլիուման հասավ նրան, որ փաստացի դադարեցվեց դեպի լեռներ ցորենի արտահանումը, որը պարենային լուրջ խնդիրների առաջ կանգնեցրեց Հայկին: Իսկ շուտով էլ խեթերն անցան արդեն ուղղակի և բացահայտ մարտական գործողությունների:

_______________________
[1] Արտակ II (Արտադամա) (մ.թ.ա. 1327-1326): Միտանիի արքա, որի օրոք թագավորությունը կտրուկ թուլացավ և սկիզբ առավ վերջինիս անկման գործընթացը:
[2] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1355 թվականով:
[3] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1350 թվականով:
[4] Մարի-Անի (մ.թ.ա. մոտ 1450-1400): Հայայի թագավորության արքա, որի օրոք սկիզբ առան ավերիչ պատերազմները Խեթական թագավորության դեմ:
[5] Կար-Անի (մ.թ.ա. մոտ 1400 - ուղ. 1375): Հայայի թագավորության արքա:
[6] Հայկ-Անի (մ.թ.ա. 1375-1345): Հայայի թագավորության արքա:
[7] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1349 թվականով:
[8] Սանասար II (Շունաշարա) (մ.թ.ա. մոտ 1400-1345): Կիլիկիայի թագավորության արքա:
[9] Քաղաք Կիլիկիայում, Կիլիկիայի թագավորության մարյաքաղաքը:
[10] Տելեպինու քուրմ (մ.թ.ա. մոտ 1345-1334): Սուպիլուլիումա I-ի որդի ն և Կիլիկիայի թագավորության տիրակալը:

Մեր փարավոն Խորեխեմբի [1] թագավորության երրորդ տարում, երբ խելամիտ փարավոնին դեռևս չէր հաջողվել կարգի բերել Եգիպտոսը ու նա նոր-նոր էր ձեռք զարկել այդ դժվարին գործին, Սուպիլուլիումայի գլխավորությամբ հարձակման անցած Խեթական թագավորության բանակը հայերից գրավեց Անդրեփրատյան Ծոփքը, իսկ հետո էլ շարժվեց Ոսկանիի ուղղությամբ [2]:

Միտանիի արքա Տուշրարտային այս անգամ այլ ելք չէր մնում, քան պարտիզանական մարտերով նահանջելը: Իմ դիտորդները հայտնում էին, որ, ինչպես և կարելի էր սպասել, այդ իրադարձություններին հայերի կողմից ամենաակտիվ մասնակցությունն էր բերել իմ լավ բարեկամ Հայկը: Ինչպես պատմում են ամենատարբեր աղբյուրները` Սասունի իշխան Առյուծաձև Մհերի գլխավորած մանր ջոկատները իսկական մի պատուհաս էին դարձել խեթական բանակի համար, որը կտրվել էր պարենավորման հիմնական պահեստներից և, չնայած կարողացել էր մտնել Ոսկանի, սակայն չէր կարողացել գրավել քաղաքի միջնաբերդն ու հայտնվել էր ամենաողբալի վիճակում:

Ավելին, իմ դիտորդների չճշտված տվյալների համաձայն այս արշավանքի ժամանակ տեղի էր ունեցել ևս մեկ ուշագրավ, թեև միայն մեր նմաններին վերաբերվող ու այդպես էլ մեծապես անհայտ մնացած մի դեպք: Ասում էին, թե խեթական ճամբարի վրա հարձակումներից մեկի ժամանակ Հայկին հաջողվել էր ներխուժել Սուպիլուլիումայի վրան և տեղի ունեցած մենամարտում սպանել վերջինիս: Վերևում ես արդեն ասացի, ու խեթական արքան մեր տիպի մարդկանցից մեկն էր, բայց իր այդ վիճակին նա հասավ միայն այդ մենամարտում մահանալուց և վերակենդանանալուց հետո:

Խնդիրը բարդ է և այժմ ես հնարավորություն չունեմ այն վերջնականապես պարզելու: Հայկը վառ ատելություն էր տածում Սուպիլի նկատմամբ և պնդում էր, որ դաշույնի հարվածով է վերջ տվել այդ արքային: Մեր հետախույզները ևս հայտնում էին, որ հարձակումից հետո խեթերի ճամբարում պատրաստվել են սեփական արքայի թաղման արարողությանը: Բայց մյուս կողմից էլ հայտնի է, որ հենց այդ իրադարձությունից հետո Խեթական թագավորության գահին բազմեց Մուրսիլ անունով մեկը [3], որը, սակայն, իրեն կոչում էր Սուպիլուլիումայի որդի, անչափ նման էր իր հորը բնավորությամբ ու կառուցվածքով, իսկ իր գրվածքներում էլ իրեն անվանում էր. մեկ. “Սուպիլուլիումա”, իսկ մեկ էլ. “Մուրսիլ”: Ես ընդունում եմ, որ սա դիտորդների մեր պատմության ամենամութ կետերից մեկն է և կարիք ունի հետագա պարազբանման: Իսկ առայժմ թերևս միայն հավանական կարող եմ համարել այն տարբերակը, որ Սուպիլուլիուման, լինելով անմահ, բայց դեռևս հասած չլինելով այդ վիճակին, Ոսկանիի պատերի տակ տեղի ունեցած այդ հարձակման ժամանակ դաշույնի հարվածով սպանվել է դրա անմահ էության մասին այդ ժամանակ ոչինչ չիմացող Հայկի կողմից, որից հետո վերակենդանացած Սուպիլուլիումային հաջողվել է ճարպիկ կերպով օգտվել խառնաշփոթից և կրկին խեթական գահին բազմել արդեն իր որդի Մուրսիլի անվան տակ: Չգիտեմ և ոչինչ չեմ կարող վերջնականապես պնդել, հատկապես այն բանի ֆոնին, որ մի քանի տարի առաջ տեղի ունեցած Խաթթուշաշի ջախջախումից հետո [4] հիմա այդ քաղաքի նույնիսկ տեղն է դժվար մատնանշել, բայց ամենահավանական տարբերակ ամեն դեպքում մնում է կարծես թե հենց սա:

Ոսկանիի պատերի տակ կրած անհաջողությանը, որն ինչպես արդեն ասացի, բարդ վիճակի մեջ էր դրել խեթական բանակին, շուտով գումարվեց նաև ևս մեկ: Խեթերի թիկունքում ապստամբեցին Անիի քրմերը և Հայայի մարտունակ ջոկատները, որոնք ոչ մի կերպ չէին ուզում թույլ տալ իրենց ազգակից Միտանիի կործանումը, ներխուժեցին խեթական թագավորության ուղիղ սիրտը: Արդյունքում վերակենդանցած Սուպիլուլիուման կամ Մուրսիլը ստիպված եղավ նահանջի հրաման տալ: Իրենց հերթին, լսելով խեթական բանակի վերադարձի մասին, խեթական տարածքներից հեռացան նաև հայերը: Արդեն տարվա վերջում էր, երբ կատաղած Մուրսիլը, որը ոչ մի կերպ չէր կարողանում համակերպվել կրած անհաջողության հետ, կրկին արշավի հանեց իր բանակը և նահանջող հայերից առանց լուրջ մարտերի գրավեց Հյուսիսային Ասորիքը, իսկ Կադեշի պատերի տակ տեղի ունեցած ճակատամարտում էլ հաղթեց միտանցիների կողմում մարտնչող տեղի իշխանի բանակին: Արյունոտ տարին վերջացավ այնպես, ինչպես և սկսվել էր` բոլոր պետությունները մնացին իրենց նախնական սահմաններում [5]:

Այս կապակցությամբ ուզում եմ կրկին ընդհատել խոսքս և ցույց տալ, թե բուռն այս իրադարձությունների վերաբերյալ ինչ հաջողվեց ինձ գրի առնել խորը քնի կամ ուշաթափության մեջ հայտնված Հայկի խոսքերից, խոսքեր, որոնցում, ի դեմս առյուծին հաղթահարող Մհերի, իմ խորին համոզմամբ արտացոլված է Հայկի պայքարը սեփական դրոշների վրա առյուծ կրող և իրենց էլ առյուծի սերունդ համարող խեթերի դեմ…

______________________
[1] Խորեխեմբ (մ.թ.ա. 1348-1320): Եգիպտոսի XVIII գահատոհմի փարավոն, որի օրոք Եգիպտոսի հզորությանը աստիճանաբար վերականգնվեց:
[2] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1345 թվականով: Պարտիզանական հարվածների ենթարկվող խեթական բանակին հաջողվեց գրավել Միտանիի մայրաքաղաքը, սակայն ծանր կորուստներ կրած թշնամին գրեթե անմիջապես էլ ստիպված եղավ հապճեպ նահանջ իրականացնել:
[3] Մուրսիլ II (մ.թ.ա. մոտ 1345-1300): Խեթական թագավորության արքա, որի օրոք այս թագավորությունը հասավ իր հզորության գագաթնակետին:
[4] Մ.թ.ա. մոտ 1190 թվականին “Ծովի ժողովուրդներ”-ը գրավեցին և հիմնահատակ ավերեցին Խաթթուշաշը:
[5] Նկարագրվող իրադարձությունները խեթական կողմին այդպես էլ վերջնական հաջողություն չբերեցին:

*

Անչափ արյոնոտ այդ տարուն հաջորդեցին համեմատաբար խաղաղ տարիները, որոնց ընթացքում իրար արնածոր վերքեր հասցրած բոլոր երկրներն էլ փորձում էին ամոփքել դրանք և նոր ուժ հավաքել: Արդեն իր անմահ էությունը լրիվ գիտակցած Սուպիլուլիուման կամ Մուրսիլը երկաթյա ձեռքով վերականգնեց կարգուկանոնը և իր սասանված հեղինակությունը Խեթական թագավորությունում, Տուշրարտան փորձեց վերականգնել Միտանիի երբեմնի ուժն ու հզորությունը, Կիլիկիան մնաց խեթերի ուղղակի, իսկ Հայան ու Արմենին էլ` սրանց անուղղակի ազդեցության ոլրոտում: Խոհեմ Խորեխեմբն էլ մի կերպ ոտքի հանեց մեր Եգիպտոսը: Այդ տարիներին ես նորից հաստատվեցի Թեբեում և դարձա մեր փարավոնի ամենամտերիմ մարդկանցից մեկը: Իմ դիտորդները հայտնում էին, որ իր իշխանությունը Սասունում ոչ միայն պահել, այլև խիստ ամրապնդել էր կարողացել նաև Հայկ: Ասում էին, որ նա ամուսնացել է Արմաղան անունով մի գեղեցկուհու հետ, որին խլել էր խեթերից, երբ սրանք գերված հայերի մի խմբի ուզում էին տեղափոխել իրենց երկիր:

Վերջին դեպքերի կապակցությամբ ես կարողացա որոշ ոչ հստակ խոսքեր գրի առնել նաև Հայկի խոսքերից, սակայն հարմար չեմ գտնում դրանք այստեղ մեջբերել, մի կողմից վերջիններիս` ոչ այնքան պարզ, մյուս կողմից էլ` ակնհայտ հեքիաթային բնույթը հաշվի առնելով: Ընդհանուր տեսքով միայն, հանուն դիտորդների մեր ընդհանուր գործի շահերի, այստեղ կարող եմ ասել, որ ոչ այնքան հստակ այդ հեքիաթային խոսքերում Հայկը պատմում էր ինչ-որ քաղաքների գրավման, ինչպես նաև բազում մենամարտերի ու մրցությունների մասին` խոսք տանելով նաև Արմաղանի ազատման պատմության և նրա հետ ամուսնության մասին: Կարծում եմ, սակայն, ակնհայտ է, որ բարեկամիս այս խոսքերում արտացոլված են վիպական քողով պատված իր հիշողությունները խեթերի հետ ունեցած բազում մանր ընդհարումների մասին, որոնք կապված դեպի Ոսկանի Սուպիլուլիումայի կազմակերպած վերջին հարձակնան հետ:

Այս կապակցությամբ հարկ է ավելացնել, որ Հայկի խոսքերում ակնարկներ կային նաև իր հետագա սիրային արկածների մասին: Հաշվի առնելով, սակայն, դրանց որոշակիորեն անձնական բնույթը, վերջին փաստի կապակցությամբ ես կավելացնեմ ընդամենը միայն այն, որ, համաձայն դիտորդների և իմ անձնական դիտարկումների, այդ ժամանակ Հայկը ավելի շատ, քան երբևէ երբ նա ամուսնացած էր եղել, ուշադրություն էր դարձնում այլ կանանց, ինչը հաճախ էր վշտացնում մեր այս հերոսին անհուն կերպով սիրած Արմաղանին: Ընդ որում ես ավելորդ չեմ գտնում և ի պատիվ այդ կնոջ ուզում եմ ավելացնել, որ, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ կրքոտ կարքեմիշցի մի կնոջ հետ մի քանի տարի ապրելուց հետո Հայկ հիասթափվեց վերջինիցս ու վերադարձավ Արմաղանի մոտ, հավատարիմ այս կինը ոչ միայն ներեց նրան, այլև կրկին նվիրեց վերջինիս իր մեծ սերն ու նվիրվածությունը: Այո, լավ կին էր այդ Արմաղանը և այս առումով թող ինձ, որպես հազարամյա մի բարեկամի, թույլ տրվի ասել իմ ընկեր Հայկին, որ նա դաժան էր վարվում այդ հիանալի կնոջ հետ:

Խորեխեմբի թագավորության վերջին տարիներին հարաբերոթյունները խեթերի հետ կրկին լարվեցին: Անմահ Մուրսիլը, որին ճակատագիրը կարծես թե երջանիկ հնարավորություն էր տվել անվերջ ձգտելու հասնել իր երազանքներին, նորից էր սկսել մտմտալ Ասորիքին տիրելու մասին: Մի քանի մանր արշավանքներ կատարելով Հյուսիսային մեծ ծովի ափերին տարածվող Հայայի տարածքների ուղղությամբ [1]` Խորեխեմբի թագավորության քսաներորդ տարում Մուրսիլը մի մեծ բանակ հավաքեց և որոշեց կրկին իջնել Ասորիք [2]: Արշավանքը տեղի էր ունենում Եփրատ գետի աջ ափով:

Տեղեկանալով թշնամու արշավանքի մասին` արդեն ամենևին էլ ոչ երիտասարդ Տուշրարտան այնուհանդերձ նախկին երիտասարդական ավյունով հավաքեց իր ձեռքի տակ եղած բոլոր ուժերն ու ինքն էլ շարժվեց դեպի Հյուսիսային Ասորիք: Այդ իրադարձությանը բնականաբար իր մասնակցությունը բերեց նաև Սասունի իշխանը, ի դեմս իմ բարեկամ Հայկի: Տալպա քաղաքում Մուրսիլը բանակի ազդու շքերթ կազմակերպեց, որից հետո իր որդի Արնուվանդային և փորձառու զորավար Ցիդասին մի խոշոր բանակային խմբով ուղարկեց Տուշրարտայի դեմ: Վերջինս արդեն հասցրել էր պաշարել Հյուսիսային Ասորիքում գտնվող Մարմուրագան, որտեղ դիմադրում էր խեթական վեց հարյուր հոգանոց կայազորը: Իհարկե, միտանցիների նպատակը այդ փոքրիկ խումբը ոչնչացնելը չէր, այլ խեթական ուժերը մասնատելը, ինչն էլ հաջողությամբ իրականացվեց: Քաղաքի պատերին մոտեցող խեթական բանակը անխուսափելիորեն ձգվեց երթային կարգով, ինչից էլ օգտվեց Տուշրարտայի ճարպիկ զորավարը, իմ լավ բարեկամ Հայկ:

Ես Խորեխեմբի մոտ էի, երբ Հյուսիսային Ասորիքից վերադարձած մեր հետախույզները պատմեցին խեթական այդ անհաջողության մասին: Ասում էին, որ երբ խեթական ձգված երթաշարքը սկսել էր մոտենալ Մարմուրագային, Միտանիի արագընթաց մարտակառքերը անակնկալ հարձակման են անցել ու սկսել են հաղթանակ տանել: Ստեղծված պայմաններում Արնուվանդային և Ցիդասին այլ բան չէր մնացել, քան մեծ դժվարությամբ խոշոր ուժեր մարտի մեջ մտցնելը, որից հետո միայն մեծ կորուստների գնով են սրանք կարողացել հետ մղել մարիաներին: Մեր հետախույզները հայտնում էին, սակայն, որ, չնայած հավասարակշռության վերականգմանը, Արնուվանդայի ու Ցիդասի բանակ այնքան ծեծված վիճակում է եղել, որ սրանք ընդհատել են արշավանքը և վերադարձել Տալպա: Արդյունքում Մարմուրագայի կայազորը հանձնվեց, իսկ կատաղած Մուրսիլը, շնորհազրկելով Ցիդասին և պատժելով Արնուվանդային, ստիպված եղավ այնուհանդերձ հրաժարվել Միտանիի դեմ արշավանքից ու շարունակել արշավանքը դեպի Կարքեմիշ, որն ընկավ ութնօրյա դիմադրությունից հետո [3]:

_______________________
[1] Իրադարձությունները թվագրվում են մ.թ.ա. 1330-1329 թվականներով:
[2] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. 1328 թվականով:
[3] Մուրմուրագայի ճակատամարտի տակտիկական մանրամասները մեզ չեն հասել:

Խեթերի հենց այս արշավանքի հետ էր կապված Խորեխեմբի դեմ դավադրության բացահայտումը: Հանգուցյալ Էխնաթոնի այրի Անխենսենեպատոնը [1] այն ժամանակ գաղտնի մի դեսպանություն էր ուղարկել խեթերի արքայի մոտ և առաջարկել էր իրեն որպես ամուսին տալ Սուպիլուլիումայի որդիներից մեկին, որը պետք է բնականաբար նաև բազմեր Եգիպտոսի գահին: Այս պատմությունը մեր Հայկի հետ քիչ կապ ունի, դրա համար էլ ուղղակի մի քանի խոսքով կասեմ, որ անձամբ ինքս միջոցներ ձեռք առա հնարավոր այդ ծրագիրը խափանելու ուղղությամբ: Արդունքում մեր գլխին փեսայացու կարգվել պատրաստվող արքայազն Ցանացան սպանվեց: Դեհ, ինչ կարող ես անել, քաղաքականություն է [2]:

Այս ամենը Մուրսիլից խլեց ևս երկու տարի ու այդ ընթացքում, թեև սա որևէ լուրջ առաջխաղացում չիրականացրեց, բայց ամենուր որպես կառավարիչներ նշանակելով իր մտերիմներին, լուրջ կերպով ամրացավ Հյուսիսային Ասորիքում: Միակ դժվարությունը հարուցեց թերևս Կիլիկիայի ապստամբած տիրակալ Տելեպինուն, որը ակնհայտորեն ոչ մի կերպ չէր կարողանում համակերպվել իր հոր վերակենդանացման հետ: Սակայն Մուրսիլը անձամբ արշավի դուրս եկավ և, փախուստի մատնելով սեփական որդուն, գրավեց Կիլիկիան ու հնազանդեցրեց այն [3]:

Թվում էր, թե սկիզբ առած փոթորիկը այս անգամ էլ պետք է հանգստանա, սակայն, ի դժբախտություն իմ լավ բարեկամ Հայկի, հարվածը այս անգամ լրիվ անսպասելի կողմից եկավ` ներսից պայթեց Միտանին: Մանրամասները նույնիսկ Հայկը կարծես թե չգիտի, բայց փաստն այն էր, որ Տուշրարտայի դեմ կազմակերպված բազմաթիվ դավադրություններից մեկն այնուհանդերձ հաջողությամբ պսակվեց և հզոր, թեև արդեն ծերացած այս արքան զոհ գնաց նենգությանը: Դատելով ըստ ամենայնի` դավադրությունը կազմակերպել էր սպանվածի եղբայր Արտակը, որը դեռ տարիներ առաջ էր հավակնում Միտանիի գահին և այժմ էլ չհապաղեց հռչակվել Միտանիի արքա: Տուշրարտան ափսոս էր և ի դեմս նրա հայերը մեծ մի արքա կորցրեցին, բայց վատը նաև այն էր, որ դրանով նրանց մոտ սկիզբ առավ գահակալական լուրջ մի պայքար և Միտանին անվերադարձ կերպով թուլացավ:

Իմ բարեկամ Հայկը` Սասունում իշխող Առյուծաձև Մհերը, հայտնի էր որպես Տուշրարտայի ամենամտերիմ բարեկամներից մեկը և պարզ էր, որ Ոսկանիում տեղի ունեցած փոփոխությունները ազդելու էին նաև նրա վրա: Իրոք, հետագան ցույց տվեց, որ իրերի ցանկացած դասավորության դեպքում էլ Հայկ հայտնվելու էր անբարենպաստ իրավիճակում:

Արտակ ծեր էր ու հիվանդ և այդպես էլ չկարողացավ ամրանալ Միտանիի գահին, մանավանդ, որ զոհված արքայի որդի Սատոնը [4], որը ընդամենը երեք մարտակառքով, երկուական թիկնապահներով ու ծառաներով և նույնիսկ առանց փոխնորդ շորի, բայց այնուհանդերձ կարողացել էր հասնել Մուրսիլին, սրա կողմից եռանդուն աջակցության արժանացավ: Խեթական բանակը պատրաստվեց ներխուժել Միտանիի տարածք: Մինչ այդ, սակայն, Արտակ մահացավ և Միտանիի արքա հռչակվեց վերջինիս որդին` երրորդ արքա Շավարշը [5]: Սա, հուսահատության հասնելով անկյուն քշված գազանի պես և չունենալով որևէ այլ ելք, դեսպաններ ուղարկեց այդ ժամանակներում արդեն բավականին հզորության հասած Ասորեստանի արքա Ասսուրուբալիտի [6] մոտ և, զգալի տարածքային զիջումներ անելով սրան, փորձեց ապահովել երբեմնի իր այդ հպատակի աջակցությունը: Սակայն դա չէր փրկելու Շավարշին և շուտով Խեթական թագավորության բանակը, որին աջակցում էին նաև Արմենիի գահակալները, ներխուժեց Միտանի: Իրիդի քաղաքի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում Շավարշի բանակ պարտություն կրեց [7], որից հետո հաղթողները գրավեցին Ոսկանին: Շավարշի մասին ոչ-ոք այլևս ոչինչ չլսեց, Միտանիի արքա հռչակվեց խեթերի հպատակությունն ընդունած Սատոնը, իսկ երբեմնի հզոր թագավորությունն էլ մասնատվեց ասորեստանցիների և խեթերի միջև ու անվերադարձորեն թուլացավ: Թագավորության հյուսիսային զգալի տարածքներ անցան խեթերի հետ ջերմ հարաբերություններ ունեցող Արմենիի թագավորությանը, իսկ հարավային որոշ տարածքներ էլ ընկան Ասորեստանի տիրապետության տակ:

Ինչքան ինձ հայտնի է, այս իրադարձություններին Հայկ որևէ կերպ չի մասնակցել, թեև, ինչպես կասվի ստորև, նա դրանցից այնքան է տեղյակ եղել, որ տպավորությունները այդ ամենի մասին պահել է իր մեջ նույնիսկ հարյուրամյակներ անց էլ: Մի բան, սակայն, փաստ էր. Առյուծաձև Մհերի իշխանության ժամանակը Սասունում մոտենում էր իր ավարտին: Արդեն մոտ հիսունհինգ տարի էր, որ Հայկը որպես Մհեր իշխում էր Սասունում և այսպես թե այնպես նա պետք է որևէ փոփոխություն աներ, այնպես որ Ոսկանիում տեղի ունեցած իրադարձությունները ընդամենը միայն արագացրեցին վճռական որոշման ընդունումը:

Ինչպես արդեն ասացի, Առյուծաձև Մհերը հայտնի էր որպես Տուշրարտայի լավ բարեկամ և երրորդ արքա Շավարշը հենց միայն այս պատճառով միայն բոլոր հիմքերն ուներ ատելու նրան: Բայց բարեկամիս վիճակ չթեթևացավ նաև Տուշրարտայի որդի Սատոնի օրոք, քանի որ սա լիովին կախված էր խեթերից և իր հերթին չէր կարող չհալածել խեթերի հետ թշնամական հարաբերություններ ունեցող Սասունի հզոր իշխանին: Եվ ահա` Հայկ հեռացավ, հեռացավ և… հայտնվեց ինձ մոտ` Թեբեում: Ավարտվեց իմ բարեկամ Հայկի կյանքի կարևոր մի փուլ ևս ու այստեղ ես հերթական անգամ ավելորդ չեմ համարում ընդհատել իմ խոսքը և մեջբերել հենց իր` Հայկի, խոսքերը, որոնք, ինչպես արդեն ասել եմ, ինձ հաջողվեց լսել ու գրառել խորը քնի կամ ուշաթափության մեջ հայտնված Հայկի շուրթերից…

_______________________
[1] Էխնաթոնի այրին:
[2] Եգիպտական տարածքում կասկածելի հանգամանքներում տեղի ունեցած խեթական արքայազնի մահը լուրջ հարված հասցրեց երկու երկրների հարաբերություններին:
[3] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1326 թվականով:
[4] Սատոն (Սատիվասա) (մ.թ.ա. 1325-1298): Միտանիի արքա, որի օրոք նրա թագավորությունը բռնեց թուլացման և քայքայման ուղին:
[5] Շավարշ III (Շուտուառա) (մ.թ.ա. 1326-1325): Միտանիի արքա:
[6] Ասսուրուբալիտ (մ.թ.ա. 1360-1326): Ասորեստանի արքա, որի օրոք Ասորեստանը սկսեց հզորանալ:
[7] Այս և հաջորդ իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1325 թվականով:

*

Խորեխեմբի թագավորության քսաներեքերորդ տարում Սուպիլուլիուման կամ Մուրսիլը, որը վերջնականապես տիրել էր հյուսիսին և ի վերջո հնարավորություն էր ստացել հավաքել նախկինում չտեսնված մեծ ուժեր ի դեմս բուն խեթական բանակի, ինչպես նաև դաշնակից Միտանիի, Արմենիի, Հայայի, Կիլիկիայի ու այլ թագավորությունների և իշխանությունների օժանդակ խոշոր զորաբանակների, առիթ ունենալով Ցանացայի սպանությունը, որոշեց վերջնական հարված հասցնել Եգիպտոսին: Մենք ևս եռանդուն կերպով պատրաստվում էինք պատերազմի և, տեղեկություն ստանալով խեթերի առաջխաղացման մասին, բոլոր առկա ուժերով շարժվեցինք դեպի Ասորիքի հյուսիս: Գործը, սակայն ճակատամարտին չհասավ և ահա թե ինչու:

Անպետք Էխնաթոնի ստեղծած խառնաշփոթից հետո, երբ Խորեխեմբի հետ միասին մենք փորձում էինք ոտքի հանել Եգիպտոսը, սակայն առկա ռազմական ուժերը սահմանափակ էին ու բացի այդ դանդաղ էին հավաքվում, ես միտք հղացա ստեղծել անմահների առանձնահատուկ հարվածային մի ջոկատ: Իհարկե, ջոկատը սահմանափակ թվաքանակ կունենար ու երևի թե երազանք կլիներ այդ ջոկատում նույնիսկ երկու տասնյակ մարտիկ տեսնելը, բայց փոխարենը բոլոր անմահներն էլ կոփված ռազմիկներ էին և նրանցից յուրաքանչյուրը մեկ տասնյակ սովորական ռազմիկ կարժենար: Այն ժամանակ միտքն ինձ դուր եկավ, քանի որ ոսկի մեր երկրում ինչքան ասես կար: Ահա թե ինչու Խորեխեմբի իշխանության արգասաբեր տարիներին ես այդ ուղղությամբ ակտիվորեն գործի անցա:

Անմահների մոտավոր ցուցակը ես ունեի, մնում էր որևէ կերպ շահագրգռել նրանց մասնակցություն բերել իմ գործին: Բնականաբար ամենից առաջ մտածեցի Հայկի մասին, բայց հետո հասկացա, որ բարեկամս ոչ մի գնով չի թողնի իր յուրօրինակ դիրքը Հայաստանում, աչքաթող չի անի հայերի համար պայքարելու գործը և, ինչ էլ ես իրեն առաջարկեմ, չի գա մարտնչելու Եգիպտոսի շահերի համար: Հետո փորձեցի կապվել Աբրամի ու նրա կողակից Շամիի հետ: Աբրամը, որ այդ ժամանակ արդեն թողել էր մի ժամանակ Պաղեստինում իր կողմից հիմնադրած Իսրայելի իշխանությունը տեղի առաջնորդներին և հաջողությամբ ավարտել էր մի ժամանակ իր կողմից առաջնորդվող եբրայների առաջին խմբին պետությամբ ապահովելու գործընթացը, Խորեխեմբի թագավորության տարիներում Ասորիքում եբրայների նոր ու այս անգամ ավելի բազմաքանակ խմբեր էր կազմակերպել: Ձևականորեն ենթարկվելով մեզ` իրականում, սակայն, սա վարում էր անկախ մի քաղաքականություն և փորձում էր նոր տարածքներ ձեռք բերել եբրայների իր մինչ այդ հիմնած պետության համար: Այսպիսով սեփական ծրագրերով տարված Աբրամին ես ևս այդպես էլ չկարողացա համոզել մասնակցել իմ ձեռնարկին, իսկ Շամիին էլ ուղղակի չգտա:

Անօգուտ անցավ նաև փորձս կապվել Ու-Վանի հետ, քանի որ խաղաղասիրական և արևելյան իր փիլիսոփայությամբ տարված այս մարդը, որի հետ ես մի ժամանակ բավականին դրամատիկ հանգամանքներում ծանոթացա Թեբեում, որևէ ցանկություն չուներ զենք վերցնելու ու մարտնչելու նյութական որևէ օգուտի համար: Մի պահ մտածեցի Աժդահակի մասին, բայց բարեբախտաբար ինձնից շատ արագ վանեցի այդ միտքը, քանի որ մի կողմից ալիքների տակ մնացած Աժդահակին առայժմ անհնար էր գտնել, մյուս կողմից էլ` դաժանորեն անկանխատեսելի այդ մարդուն ես դժվար թե կարողանայի համոզել միանալ իմ գործին կամ էլ գործել ըստ իմ ցանկության:

Եվ ահա ես այն է, ինչ արդեն ուզում էի հրաժարվել իմ այդ հիանալի գաղափարից, երբ ճակատագիրն ինքը ինձ մի անակնկալ ու, ինչպես այն ժամանակ էր ինձ թվում, մեծ նվեր մատուցեց` ես հանդիպեցի Կռոնոսին, իսկ հետո էլ գտա Սիլասին և Կասպիանին:

Կռոնոսին ես գտա Մեծ Անապատում թափառող ցեղերից մեկում և սկսեցի հետևել նրա հետագա կյանքին: Պարզվեց, որ չնայած ապրում է Մեծ Անապատում, Կռոնոսն այնուհանդերձ Մեծ Անապատի զավակ չէ, այլ փյունիկցի է, որն առևանգվել էր Մեծ Անապատի որդիների կողմից դեռևս երեխա ժամանակ: Երեսուն տարեկանում, երբ սա արդեն իր ցեղի առաջնորդն էր, նա զոհ էր գնացել Մեծ Անապատում փոթորկվող ժանտախտի համաճարակին: Դրանից հետո ես չհապաղեցի, վերակենդանացած Կռոնոսին բերեցի Եգիպտոս, բացատրեցի նրան իր վիճակը, վերցրեցի ինձ մոտ և աստիճանաբար դարձրի ընտիր մի ռազմիկ: Այս երջանիկ հայտնությունն ինձ հուշեց, որ Մեծ Անապատում կարելի է գտնել ուրիշ անմահների ևս ու կյանքը ցույց տվեց, որ ես չէի սխալվել, քանի որ մի քանի տարի անց ես գտա նաև մարտում զոհված Սիլասին, իսկ հետո էլ հանդիպեցի սովին զոհ գնացած Կասպիանին: Արդյունքում, արդեն խեթական այդ վերջին հարձակման ժամանակ ես գլխավորում էի երեք հոգուց կազմված մի ընտիր ջոկատ, որը հիանալի էր գործում անակնկալ-կայծակնային, ինչպես նաև գաղտնի գործողություններում:

Դիտորդների տեղեկատվական քարտադարանից

Կռոնոս

Անունը - Կռոնոս, Մելվին Կոռենա, Եվգենի Կոռինսկի, Դեկստեր Կոռվին
Ներկայումս հայտնի է որպես - [???]
Ծնվել է - մ.թ.ա. մոտ 1370 թ-ին (այլ աղբյուրներ հայտնում են մ.թ.ա. մոտ 4500 թվականի մասին, բայց լուրջ կասկածներ կան, որ դա հենց իր` Կռոնոսի տարածած ապատեղեկատվությունն է)
Անմահ է - մ.թ.ա. 1340 թ-ից (այլ աղբյուրներ հայտնում են մ.թ.ա. մոտ 4463 թվականի մասին, բայց կրկին լուրջ կասկածներ կան, որ դա հենց իր` Կռոնոսի տարածած ապատեղեկատվությունն է)
Ծագումով - Փյունիկիայից (այլ աղբյուրներ հայտնում են Մեծ Անապատի մասին, ինչը կասկածելի է, հաշվի առնելով Կռոնոսի մարդաբանական տիպը)
Ուսուցիչը - Մենես (այլ աղբյուրներ հայտնում են ոմն Բարուկի և նույնիսկ փարավոն Նարմերի մասին, սակայն, ինչպես և նախկինում, լուրջ կասկածներ կան, որ այդ ամենը իրեն մեծարելու համար տարածել է հենց Կռոնոսը)
Ընթացիկ կարգավիճակը - մահացած
Մահվան թվականը - 1997 թ-ի փետրվարի 15
Մահվան տեղը - Բորդո, Ֆրանսիա
Գլխատողը - Դունկան Մակ-Լաուդ
Էներգիան անցել է - Դունկան Մակ-Լաուդին

Դիտորդներին հայտնի դարձած կյանքի իրադարձությունները

- մ.թ.ա. մոտ 1370-1340 թվականներին գտնվել է Մեծ Անապատում, Արաբական թերակղզի
- մ.թ.ա. մոտ 1340-1305 թվականներին գտնվել է Եգիպտոսում և Ասորիքում
- մ.թ.ա. մոտ 1305-550 թվականներին գտնվել է Մեծ Անապատում, Արաբական թերակղզի, Միջագետքում և Ասորիքում
- մ.թ.ա. մոտ 1180 թ-ին գտնվել է Փոքր Ասիայում
- մ.թ.ա. 1111 թ-ին գտնվել է Հայաստանում
- մ.թ.ա. 615 թ-ին գտնվել է Հյուսիսային Միջագետքում
- 1867 թ-ի ամռանը գործել է Վայրի արևմուտքում, ԱՄՆ
- 1996 թ-ի նոյեմբերից 1997 թ-ի փետրվարի 15-ը գտնվել է ԱՄՆ-ում, Ուկրաինայում, Ռումինիայում և Ֆրանսիայում

Հանդիպումներ

- մ.թ.ա. մոտ 1350-1305 թվականներին` Մետես
- մ.թ.ա. մոտ 1330-550 թվականներին` Սիլաս և Կասպիան
- մ.թ.ա. 1327 թ-ին` Հայկազունի Հայկ
- մ.թ.ա. մոտ 1180 թ-ին` Հայկազունի Հայկ
- մ.թ.ա. մոտ 1130-1100 թվականներին` Մետես
- մ.թ.ա. 1115 թ-ին` Հայկազունի Հայկ
- մ.թ.ա. 615 թ-ին` Կուռգան
- 1867 թ-ի ամառ Դունկան Մակ-Լաուդ
- 1996 թ-ի նոյեմբերից 1997 թ-ի փետրվարի 15-ը` Դունկան Մակ-Լաուդ

Կլանած էներգիաները

[Անհայտ]

Դիտորդները

[Անհայտ]

Լրացուցիչ տեղեկատվություն

Մ.թ.ա. մոտ 1340 թվականին Կռոնոսը առաջին անգամ ծանոթացավ Մետեսի հետ, որին հետևեցին ծանոթությունները Սիլասի ու Կասպիանի հետ: Չորս անմահները կազմեցին մի ընտիր ջոկատ, որը հիանալի էր գործում անակնկալ-կայծակնային, ինչպես նաև գաղտնի գործողություններում: Որոշ ժամանակ Մետեսի գլխավորությամբ ջոկատը գործեց ի շահ Եգիպտոսի, բայց ինչ-որ տեղ մ.թ.ա. 1305 թվականի մոտակայքում այն դուրս եկավ Մետեսի տիրապետության տակից: Ջոկատի գլխավորը դարձավ Կռոնոսը, որը Սիլասի և Կասպիանի հետ տեղափոխվեց Մեծ Անապատ ու սկսվեց զբաղվել ավազակությամբ:

Հետագա տասնամյակներում, ամենուր սփռելով մահ և ավերածություն, ջոկատը հայտնի դարձավ որպես մահվան (Կռոնոս), պատերազմի (Սիլաս), համաճարակի (Կասպիան) և սովի (Մետես) տխուր իրողությունների խորհրդանիշ ողջ Մերձավոր Արևելքում:

Մ.թ.ա. մոտ 1180 թվականին մահացու եռյակը ընդհարվեց Հայկազունի Հայկի հետ, բայց արդյունքը եղավ այն, որ բավականին երկար տևած ու ծանր ընթացք ունեցած հեծյալ մենամարտում ոչ մի անմահ այդպես էլ պարտություն չկորցրեց և չզրկվեց գլխից:

Մ.թ.ա. մոտ 1130 թվականին Կռոնոսին, առայժմ հայտնի չէ, թե ինչպես, հաջողվեց իր ջոկատի կազմում կրկին ընդգրկել Մետեսին, որից հետո ջոկատի գործունեությունը հատկապես մեծ չափեր ընդունեց և ժողովուրդների հիշողության մեջ այն այդուհետ պահպանվեց Չորս հեծյալների սարսափազդու կերպարով: Այդ ընթացքում ջոկատի իրական ղեկավարությունը շարունակում էր իրականացնել Կռոնոսը, Սիլասն ու Կասպիանը հարվածային ուժն էին, իսկ Մետեսն ավելի շուտ զբաղեցնում էր Կռոնոսի խորհրդականի պաշտոնը և զբաղվում էր կազմակերպչական հարցերով: Համալրված քառյակը շարունակեց մահ ու ավերածություն սփռել ողջ Մերձավոր Արևելքում, իսկ մ.թ.ա. 1111 թ-ին էլ կրկին ոչ մի անմահի այդպես էլ պարտություն չբերած արդյունքով ընդհարվեց Հայկազունի Հայկի հետ: Մ.թ.ա. XII դարի վերջին, առայժմ անհայտ պատճառներով, Մետեսը լքեց սարսափազդու հեծյալներին և քառյակը իր հին տեսքով դադարեց գոյություն ունենալ:

Հաջորդ հարյուրամյակներում Կռոնոսը փորձեց հնարավորինս պահպանել աստիճանաբար անկում ապրող ահարկու հեծյալների վարքի շարունակականությունը ու նրանց հեղինակությունը, թեև և արդեն երեք հեծյալի կազմով: Ի վերջո Կռոնոսը եկավ եզրակացության, որ խնդիրը չորրորդ հեծյալի բացակայության մեջ է և սկսեց տենդորեն փնտրել մեկին, որը կփոխարիներ Մետեսին: Մ.թ.ա. 615 թ-ին, սկյութական արշավանքների և արյունահեղության ամենաեռուն շրջանում, սկյութներին միացած և բուռն գործունեություն ծավալած եռյակը հանդիպեց հետագայում լայնորեն հայտնի դարձած Կուռգանին և առաջարկեց միանալ իրենց, բայց նույնիսկ արյունառուշտ սկյութների մեջ էլ իր բացառիկ արյունարբույությամբ և դաժանությամբ աչքի ընկնող Կուռգանի կողմից ստացավ վճռական մերժում: Ոչ պակաս դաժանորեն գործող Կուռգանը այդ ժամանակ այնուհանդերձ վճռականորեն հայտարարեց, որ իրեն դաշնակիցներ ու առավել ևս ընկերներ պետք չեն, ինքը գերադասում է գործել միայնակ և այս որոշումը սա չփոխեց նույնիսկ այն դաժան ծեծից հետո, որով եռյակը գերադասեց պատասխանել Կուռգանի կտրուկ մերժմանը:

Մահվան աստիճանի ծեծված Կուռգանին թողնելով անապատում տանջվելու` եռյակ հեծյալները շարունակեցին մահ և ավերածություն սփռել ողջ Մերձավոր Արևելքում, բայց հետագա տասնամյակներում ու հատկապես Աքեմենյանների տերության կազմակերպումից հետո նրանց միությունը վերջնականապես քայքայվեց:

1867 թ-ի ամռանը Կռոնոսը մի խումբ ավազակների գլուխն անցած գործում էր Վայրի արևմուտքում, որտեղ էլ ընդհարվեց Դունկան Մակ-Լաուդի գլխավորած ռեյնջեռների հետ: Դունկանին ու իր ռեյնջեռներին այդ ժամանակ հաջողվեց ոչնչացնել այս ավազակներին, ինչպես նաև սպանել, բայց ոչ գլխատել Կռոնոսին:

1996 թ-ի նոյեմբերից սկսած Կռոնոսը սկսեց կոնկրետ քայլեր ձեռնարկել հեծյալներին կրկին հավաքելու ուղղությամբ: Ի վերջո նրան հաջողվեց գտնել և մեկ խմբում միավորել սկզբում Մետեսին, իսկ հետո էլ Սիլասին ու Կասպիանին: Կռոնոսը նպատակ էր դրել մասսայական թունավորում կազմակերպելով հսկայական մի քաոս առաջացնել, ինչն էլ, ըստ իր մտահաղացման, պետք է հնարավորություն ընձեռներ կրկին միավորված Չորս հեծյալներին նախկին գործունեությունը ծավալել: Այս ուղղությամբ, սակայն, Կռոնոսի ձեռնարկած ջանքերը ի վերջո անհաջողության մատնվեցին և Մետեսը ու Դունկան Մակ-Լաուդը միացյալ ջանքերով խափանեցին սկզբում Կռոնոսի ծրագրերը, իսկ հետո էլ ոչնչացրեցին այս երեք հեծյալներին: Բորդոյում գտնվող ատոմային սուզանավերի լքված ռազմաբազայում ընթացող համառ մենամարտում Դունկան Մակ-Լաուդին ի վերջո հաջողվեց հաղթել և գլխատել Կռոնոսին:

Կռոնոսը ուներ կազմակերպչական հիանալի ունակություններ և անհավատալի դաժանութուն, լավ հոգեբան էր ու դիվանագետ: Համաձայն տարածված պատկերացումների` Չորս հեծյալների կերպարում նա մարմնավորում էր Պատերազմին: Որպես մարտիկ Կռոնոսը աչքի էր ընկնում արտակարգ մարտական ունակություններով, արագ էր, ուժեղ էր, դաժան էր և ճարպիկ, հիանալի տիրապետում էր երկսայրանի ծանր թրին, ինչպես նաև սառը զենքերի այլ տեսակներին: Կռոնոսի ուժն ու հեղինակությունը այնքան մեծ էին, որ նրանից ակնհայտորեն վախենում էին նույնիսկ մնացած երեք հեծյալները, այդ թվում նաև Մետեսը:

Ծանոթագրություններ

Հունական առասպելներում Կռոնոսը հանդես է գալիս որպես սեփական երեխաներին խժռող մի արյունարբու աստված, որն ի վերջո պարտության է մատնվում Զևսի կողմից: Կարելի է ենթադրել, որ անմահ Կռոնոսի արյունարբու կերպարը որոշակի ազդեցություն է թողել հին հույների հավատալիքների վրա:

Դիտորդների տեղեկատվական քարտադարանից

Սիլաս

Անունը - Սիլաս
Ներկայումս հայտնի է որպես - [???]
Ծնվել է - մ.թ.ա. մոտ 1370 թ-ին (այլ աղբյուրներ հայտնում են մ.թ.ա. մոտ 3950 թվականի մասին, բայց լուրջ կասկածներ կան, որ դա Կռոնոսի տարածած լեգենդներից է)
Անմահ է - մ.թ.ա. 1340 թ-ից (այլ աղբյուրներ հայտնում են մ.թ.ա. մոտ 3910 թվականի մասին, բայց կրկին լուրջ կասկածներ կան, որ դա Կռոնոսի տարածած լեգենդներից է)
Ծագումով - Բալկանյան թերակղզուց
Ուսուցիչը - Մենես
Ընթացիկ կարգավիճակը - մահացած
Մահվան թվականը - 1997 թ-ի փետրվարի 15
Մահվան տեղը - Բորդո, Ֆրանսիա
Գլխատողը - Մետես
Էներգիան անցել է - Մետեսին

Դիտորդներին հայտնի դարձած կյանքի իրադարձությունները

- մ.թ.ա. մոտ 1370-1340 թվականներին գտնվել է Մեծ Անապատում, Արաբական թերակղզի
- մ.թ.ա. մոտ 1330-1305 թվականներին գտնվել է Եգիպտոսում և Ասորիքում
- մ.թ.ա. մոտ 1305-550 թվականներին գտնվել է Մեծ Անապատում, Արաբական թերակղզի, Միջագետքում և Ասորիքում
- մ.թ.ա. մոտ 1180 թ-ին գտնվել է Փոքր Ասիայում
- մ.թ.ա. 1111 թ-ին գտնվել է Հայաստանում
- մ.թ.ա. 615 թ-ին գտնվել է Հյուսիսային Միջագետքում
- 1996 թ-ի նոյեմբերից 1997 թ-ի փետրվարի 15-ը գտնվել է Ուկրաինայում, Ռումինիայում և Ֆրանսիայում

Հանդիպումներ

- մ.թ.ա. մոտ 1330-1305 թվականներին` Մետես
- մ.թ.ա. մոտ 1330-550 թվականներին` Կռոնոս և Կասպիան
- մ.թ.ա. 1327 թ-ին` Հայկազունի Հայկ
- մ.թ.ա. մոտ 1180 թ-ին` Հայկազունի Հայկ
- մ.թ.ա. մոտ 1130-1100 թվականներին` Մետես
- մ.թ.ա. 1115 թ-ին` Հայկազունի Հայկ
- մ.թ.ա. 615 թ-ին` Կուռգան
- 1867 թ-ի ամառ Դունկան Մակ-Լաուդ
- 1996 թ-ի նոյեմբերից 1997 թ-ի փետրվարի 15-ը` Դունկան Մակ-Լաուդ

Կլանած էներգիաները

[Անհայտ]

Դիտորդները

Ստանիսլավ Պետրովիչ Վիտենկա

Լրացուցիչ տեղեկատվություն

Մ.թ.ա. մոտ 1340 թվականին Սիլասը առաջին անգամ ծանոթացավ Մետեսի հետ, որին հետևեցին ծանոթությունները Կռոնոսի ու Կասպիանի հետ: Չորս անմահները կազմեցին մի ընտիր ջոկատ, որը հիանալի էր գործում անակնկալ-կայծակնային, ինչպես նաև գաղտնի գործողություններում: Որոշ ժամանակ Մետեսի գլխավորությամբ ջոկատը գործեց ի շահ Եգիպտոսի, բայց ինչ-որ տեղ մ.թ.ա. 1305 թվականի մոտակայքում այն դուրս եկավ Մետեսի տիրապետության տակից: Ջոկատի գլխավորը դարձավ Կռոնոսը, որը Սիլասի և Կասպիանի հետ տեղափոխվեց Մեծ Անապատ ու սկսվեց զբաղվել ավազակությամբ:

Հետագա տասնամյակներում, ամենուր սփռելով մահ և ավերածություն, ջոկատը հայտնի դարձավ որպես մահվան (Կռոնոս), պատերազմի (Սիլաս), համաճարակի (Կասպիան) և սովի (Մետես) տխուր իրողությունների խորհրդանիշ ողջ Մերձավոր Արևելքում:

Մ.թ.ա. մոտ 1180 թվականին Սիլասը Կռոնոսի և Կասպիանի հետ միասին ընդհարվեց Հայկազունի Հայկի հետ, բայց արդյունքը եղավ այն, որ բավականին երկար տևած ու ծանր ընթացք ունեցած հեծյալ մենամարտում ոչ մի անմահ այդպես էլ պարտություն չկորցրեց ու չզրկվեց գլխից:

Կրկին Մետեսով համալրված քառյակը կրկին ոչ մի անմահի այդպես էլ պարտություն չբերած արդյունքով ընդհարվեց Հայկազունի Հայկի հետ մ.թ.ա. 1111 թ-ին:

Մ.թ.ա. 615 թ-ին, սկյութական արշավանքների և արյունահեղության ամենաեռուն շրջանում, սկյութներին միացած և բուռն գործունեություն ծավալած եռյակը հանդիպեց հետագայում լայնորեն հայտնի դարձած Կուռգանին և առաջարկեց միանալ իրենց, բայց հաջողության չհասավ:

1996 թ-ի նոյեմբերից սկսած Սիլասը միացավ Կռոնոսին, Մետեսին և Կասպիանին: Կռոնոսը նպատակ էր դրել մասսայական թունավորում կազմակերպելով հսկայական մի քաոս առաջացնել, ինչն էլ, ըստ իր մտահաղացման, պետք է հնարավորություն ընձեռներ կրկին միավորված Չորս հեծյալներին նախկին գործունեությունը ծավալել: Այս ուղղությամբ, սակայն, Կռոնոսի ձեռնարկած ջանքերը ի վերջո անհաջողության մատնվեցին և Մետեսը ու Դունկան Մակ-Լաուդը միացյալ ջանքերով խափանեցին սկզբում Կռոնոսի ծրագրերը, իսկ հետո էլ ոչնչացրեցին այս երեք հեծյալներին: Բորդոյում գտնվող ատոմային սուզանավերի լքված ռազմաբազայում ընթացող համառ մենամարտում Մետեսին ի վերջո հաջողվեց հաղթել և գլխատել Սիլասին, որին, ի դեպ, ըստ իր սեփական խոսքերի, սիրում էր. "եղբոր պես":

Սիլասը աչքի չէր ընկնում մեծ խելքով, փոխարենը համեմատականորեն ազնիվ էր և ուղղամիտ, սիրում էր ֆիզիկական աշխատանքն ու հատկապես անտառահատությունը: Որպես մարտիկ Սիլասը աչքի էր ընկնում արտակարգ մարտական ունակություններով, հսկայական ֆիզիկական ուժով և հզորությամբ, հիանալի տիրապետում էր երկողմանի ծանր տապարին, ինչպես նաև սառը զենքերի այլ տեսակներին: Կապված էր Մետեսի հետ, չէր սիրում Կասպիանին, հարգում, վախենում և ընդունում էր Կռոնոսին:

Ծանոթագրություններ

Լատիներենում "Սիլաս" նշանակում է. "անտառահատ", իսկ ռուսերենում էր անունը ասոցացվում է. "ուժ"-ի հետ: Կարելի է կարծել, որ Սիլասի անունը որոշակի ազդեցություն է ունեցել հիշատակված տերմինների ձևավորման վրա:

Դիտորդների տեղեկատվական քարտադարանից

Կասպիան

Անունը - Կասպիան, Էվան Կասպարի, Միշել Կասպարո, Ֆրենկ Կասպեր
Ներկայումս հայտնի է որպես - [???]
Ծնվել է - մ.թ.ա. մոտ 1370 թ-ին (այլ աղբյուրներ հայտնում են մ.թ.ա. մոտ 3900 թվականի մասին, բայց լուրջ կասկածներ կան, որ դա Կռոնոսի տարածած լեգենդներից է)
Անմահ է - մ.թ.ա. 1340 թ-ից (այլ աղբյուրներ հայտնում են մ.թ.ա. մոտ 3865 թվականի մասին, բայց կրկին լուրջ կասկածներ կան, որ դա Կռոնոսի տարածած լեգենդներից է)
Ծագումով - Հյուսիսային Իրանից
Ուսուցիչը - Մենես
Ընթացիկ կարգավիճակը - մահացած
Մահվան թվականը - 1997 թ-ի փետրվարի 14
Մահվան տեղը - Բորդո, Ֆրանսիա
Գլխատողը - Դունկան Մակ-Լաուդ
Էներգիան անցել է - Դունկան Մակ-Լաուդ

Դիտորդներին հայտնի դարձած կյանքի իրադարձությունները

- մ.թ.ա. մոտ 1370-1340 թվականներին գտնվել է Մեծ Անապատում, Արաբական թերակղզի
- մ.թ.ա. մոտ 1330-1305 թվականներին գտնվել է Եգիպտոսում և Ասորիքում
- մ.թ.ա. մոտ 1305-550 թվականներին գտնվել է Մեծ Անապատում, Արաբական թերակղզի, Միջագետքում և Ասորիքում
- մ.թ.ա. մոտ 1180 թ-ին գտնվել է Փոքր Ասիայում
- մ.թ.ա. 1111 թ-ին գտնվել է Հայաստանում
- մ.թ.ա. 615 թ-ին գտնվել է Հյուսիսային Միջագետքում
- 1996 թ-ի նոյեմբերից 1997 թ-ի փետրվարի 14-ը գտնվել է Ռումինիայում և Ֆրանսիայում

Հանդիպումներ

- մ.թ.ա. մոտ 1330-1305 թվականներին` Մետես
- մ.թ.ա. մոտ 1330-550 թվականներին` Կռոնոս և Սիլաս
- մ.թ.ա. 1327 թ-ին` Հայկազունի Հայկ
- մ.թ.ա. մոտ 1180 թ-ին` Հայկազունի Հայկ
- մ.թ.ա. մոտ 1130-1100 թվականներին` Մետես
- մ.թ.ա. 1115 թ-ին` Հայկազունի Հայկ
- մ.թ.ա. 615 թ-ին` Կուռգան
- 1867 թ-ի ամառ Դունկան Մակ-Լաուդ
- 1996 թ-ի նոյեմբերից 1997 թ-ի փետրվարի 15-ը` Դունկան Մակ-Լաուդ

Կլանած էներգիաները

[Անհայտ]

Դիտորդները

Օլգա Տոնիցա

Լրացուցիչ տեղեկատվություն

Մ.թ.ա. մոտ 1340 թվականին Կասպիանը առաջին անգամ ծանոթացավ Մետեսի հետ, որին հետևեցին ծանոթությունները Կռոնոսի ու Սիլասի հետ: Չորս անմահները կազմեցին մի ընտիր ջոկատ, որը հիանալի էր գործում անակնկալ-կայծակնային, ինչպես նաև գաղտնի գործողություններում: Որոշ ժամանակ Մետեսի գլխավորությամբ ջոկատը գործեց ի շահ Եգիպտոսի, բայց ինչ-որ տեղ մ.թ.ա. 1305 թվականի մոտակայքում այն դուրս եկավ Մետեսի տիրապետության տակից: Ջոկատի գլխավորը դարձավ Կռոնոսը, որը Սիլասի և Կասպիանի հետ տեղափոխվեց Մեծ Անապատ ու սկսվեց զբաղվել ավազակությամբ:

Հետագա տասնամյակներում, ամենուր սփռելով մահ և ավերածություն, ջոկատը հայտնի դարձավ որպես մահվան (Կռոնոս), պատերազմի (Սիլաս), համաճարակի (Կասպիան) և սովի (Մետես) տխուր իրողությունների խորհրդանիշ ողջ Մերձավոր Արևելքում:

Մ.թ.ա. մոտ 1180 թվականին Կասպիանը Կռոնոսի և Սիլասի հետ միասին ընդհարվեց Հայկազունի Հայկի հետ, բայց արդյունքը եղավ այն, որ բավականին երկար տևած ու ծանր ընթացք ունեցած հեծյալ մենամարտում ոչ մի անմահ այդպես էլ պարտություն չկորցրեց ու չզրկվեց գլխից:

Կրկին Մետեսով համալրված քառյակը կրկին ոչ մի անմահի այդպես էլ պարտություն չբերած արդյունքով ընդհարվեց Հայկազունի Հայկի հետ մ.թ.ա. 1111 թ-ին:

Մ.թ.ա. 615 թ-ին, սկյութական արշավանքների և արյունահեղության ամենաեռուն շրջանում, սկյութներին միացած ու բուռն գործունեություն ծավալած եռյակը հանդիպեց հետագայում լայնորեն հայտնի դարձած Կուռգանին և առաջարկեց միանալ իրենց, բայց հաջողության չհասավ:

1996 թ-ի նոյեմբերից սկսած Կասպիանը միացավ Կռոնոսին, Մետեսին և Սիլասին այն բանից հետո, երբ մյուս երեքը իրեն ազատեցին հոբեուժական հիվանդանոցից, որտեղ ինքը ցմահ ազատազրկման էր դատապարտված սերիական սպանությունների ու մարդակերության համար: Կռոնոսը նպատակ էր դրել մասսայական թունավորում կազմակերպելով հսկայական մի քաոս առաջացնել, ինչն էլ, ըստ իր մտահաղացման, պետք է հնարավորություն ընձեռներ կրկին միավորված Չորս հեծյալներին նախկին գործունեությունը ծավալել: Այս ուղղությամբ, սակայն, Կռոնոսի ձեռնարկած ջանքերը ի վերջո անհաջողության մատնվեցին և Մետեսը ու Դունկան Մակ-Լաուդը միացյալ ջանքերով խափանեցին սկզբում Կռոնոսի ծրագրերը, իսկ հետո էլ ոչնչացրեցին այս երեք հեծյալներին: Բորդոյի կամրջի վրա տեղի ունեցած մենամարտում Դունկան Մակ-Լաուդին հաջողվեց հաղթել ու գլխատել Կասպիանին և ցատկել կամրջից` վրա հասած էներգետիկ պայթունի ժամանակ մենամարտին ներկա գտնվող Սիլասից փրկվելու համար:

Կասպիանը աչքի չէր ընկնում առանձնահատուկ խելքով, փոխարենը լավ տիրապետում էր կենցաղային խորամանկությանը և բացարձակապես զրկված էր խղճի որևէ նշույլից: Որպես մարտիկ Կասպիանը աչքի էր ընկնում արտակարգ մարտական ունակություններով, հսկայական ճարպկությամբ և ուժով, հիանալի տիրապետում էր ծանր թրին, ինչպես նաև սառը զենքերի այլ տեսակներին: Չէր սիրում Սիլասին և Մետեսին, հարգում, վախենում և ընդունում էր Կռոնոսին:

Ծանոթագրություններ

Կարելի է կարծել, որ այս անմահի անունը կապ ունի Կասպից ծովի հետ, որի հարավային ափերին էլ, հաշվի առնելով մարդաբանական տիպը, ըստ երևույթին ծնվել է նա:

Չորս հեծյալները հանգստի և պատերազմի պահերին -



Ահա, այս եռյակն է (Մեն(տ)եսին չեմ հաշվում), որն այդքան չէր սիրում մեր Հայկին, բայց որն այդպես էլ չկարողացավ խեղճացնել նրան Բայց չէ որ այն խեղճացրել էր նույնիսկ Կուռգանին, որն հետո այդքան աղմուկ հանեց...

Ավելին, շուտով պարզվեց, որ ի դեմս Կռոնոսի ես ավելի մեծ ձեռքբերումների եմ հասել, քան ենթադրում էի սկզբնապես, քանի որ վերջինս տիրապետում էր ժանտախտի համաճարակ տարածելու անբացատրելի մի հատկության: Որոշ դեպքերում, երբ Կռոնոսն ուզում էր դա, նա կարողանում էր այնպես անել, որ իր շրջապատում ժանտախտի համաճարակ սկսվի: Մինչև հիմա էլ ես չգիտեմ, թե ինչպես է նա դա անում ու երևի այստեղ տեղն էլ չէ այդ մասին խոսելու, ուղղակի փաստն էր այդպիսին և ես չեմ կարող դա չնշել:

Չտեսնված ու մեծ վերջին այդ հարձակման ժամանակ ես ու իմ ջոկատը, որին միացրել էի արդեն նաև Թեբեում հյուրընկալված իմ բարեկամ Հայկին, եգիպտական մնացած բանակի կազմում շարժվեցինք խեթական ու նրա դաշնակից ուժերի բանակի դեմ: Ծրագիրը, որի մասին ես հարմար չգտա նույնիսկ Հայկին ասելու, վաղուց էի հղացել ու վստահ էի, որ բանը ճակատամարտի չի հասնի: Թշնամական բանակ կուտակվել էր Ամկի հովտում ու սպասում էր մեր առաջխաղացմանը, բայց ես խորամանկեցի հակառակորդին:

Նախապես անհրաժեշտ հրահանգներ ստացած Կռոնոսին ես առաջ ուղարկեցի և խեթական ռազմիկները գերեցին նրան: Մնացածը ևս անցավ այնպես, ինպես ես նախատեսել էի: Գրեթե անմիջապես էլ խեթերի ու նրա դաշնակիցների ճամբարում բռնկվեց ժանտախտի մի դաժան համաճարակ, որը ծանր կորուստներ պատճառեց մեր թշնամիներին: Դեռ լավ էր, որ ես կարողացա Խորեխեմբին համոզել ու մենք չմտանք Հյուսիսային Ասորիք:

Իսկ ժանտախտն այստեղ սարսափելի հունձ էր սկսել և թշնամու բանակ հաշված օրերի ընթացքում մեր աչքի առաջ կազմալուծվում էր: Բայց շուտով տեղի ունեցավ ավելի սարսափելին` ժանտախտի հունձը համակեց նաև Խեթական թագավորության խիտ բնակեցված շրջաններին: Բանն այն էր, որ Արմենիի, Միտանիի ու Հայայի տիրակալները այնքան հեռատեսություն ունեցան, որ ուղղակիորեն արգելեցին նահանջի ուղին բռնած դաշնակիցների միացյալ բանակից առանձնացած իրենց օժանդակ զորաբանակներին վերադառնալ Հայաստան, բայց Կիլիկիայի, Արծավայի ու հատկապես Խեթական թագավորության տիրակալները այդպես չվարվեցին և հետագայում դաժանորեն հատուցեցին դրա համար: Ու եթե մնացած Հայաստանում ժանտախտն ընդամենը առանձին բռնկումներ ունեցավ և էական հետևանքների չհանգեցրեց, ապա Խեթական թագավորությունում, Կիլիկիայում ու Արծավայում նրա հետևանքները սարսափելի էին: Դժբախտաբար համաճարակի այդ առանձին բռնկումներից մեկին էլ հենց զոհ գնաց նաև իմ բարեկամ Հայկի կին Արմաղանը:

Հայկն այդ ժամանակ բավականին ուշ իմացավ իր կնոջ մահվան մասին: Եվ երբ այդ լուրը իրեն հայտնեց Թեբե ժամանած նրա հավատարիմ ծառաներից մեկը, բարեկամս այն բավականին ծանր տարավ: Ընդհանրապես ես կարծում եմ, որ Հայկն այդպես էլ չգնահատեց իրեն երբևէ սիրած ու նվիրված կանանց շարքում իր արժանի տեղը զբաղեցնող այդ Արմաղանին: Կարծում եմ բանն այն էր, որ այս կնոջը Հայկ հանդիպեց դեռ այն ժամանակ, երբ նրա հոգում դեռևս չափազանց թարմ էր Ծովինարի պայծառ կերպարը: Ու թեև Հայկ դա որևէ կերպ չէր ցուցադրում, բայց ինձ մոտ միշտ էլ տպավորություն էր ստեղծվում, որ Հայկը մի տեսակ սառն էր վերաբերվում իրեն անսահման կերպով սիրող Արմաղանին: Իրենց ամուսնական կյանքի ընթացքում մեկ անգամ չէ, որ Հայկը կարճ կամ երկար ժամանակով կապ էր հաստատում այլ կանանց հետ, բայց հիմա, երբ տոթակեզ Թեբեում բարեկամս ստացավ իր կնոջ մահվան լուրը, Հայկը կարծես թե նոր միայն հասկացավ, թե ինչ չի գնահատել ինքը այդ երկար տասնամյակների արդյունքում և ինչ է կորցրել հիմա: Չգիտեմ, ես խուսափում էի այդ մասին զրուցել Հայկի հետ, բայց իմ մոտ այնուհանդերձ հաստատապես հենց այն տպավորությունը մնաց, որ միայն Արմաղանի մահվան լուրը ստանալուց հետո Հայկ գիտակցեց այդ լավ կնոջ իրական դերն ու նշանակությունն իր կյանքում:

Իսկ ժանտախտը ամայացնում էր Խեթական թագավորությունը անհավատալի չափերով և դրան զոհ էին գնում բոլորը` հասարակից մինչև պետական ամենաբարձր աստիճանները: Հասարակի տված կորուստները վաղուց արդեն ոչ-ոք չէր հաշվում, սակայն հայտնի էր, որ դրանք հսկայական էին: Մեր թշնամական երկրին համակած այդ հիվանդությանը զոհ գնացին նաև բազում ընտիր ռազմիկներ ու իշխաններ, որոնց թվում նաև Ցինդաս զորավարը [1] և Արնուվանդա արքայազնը [2]: Չէր մահանում բնականաբար միայն Սուպիլուլիուման կամ Մուրսիլը, բայց սա էլ արդեն ուղղակի որևէ հնարավորություն չուներ շարունակելու մարտական գործողությունները: Առավելագույնը, որ կարողացավ անել սա, դա այն էր, որ պաշտոնապես հայտարարեց Սուպիլուլիումայի մահվան մասին և վերջնականապես սկսեց կառավարել որպես Մուրսիլ: Հարկ է նշել, սակայն, որ իբր թե որպես նորընծա արքա ներկայացած այս տիրակալի գործերն այդպես էլ դեպի լավը չգնացին:

Հյուսիսայում` Հայայի թագավորությունում, հենց այդ ժամանակ պայթեց վաղուց զսպված ատելությունը խեթերի դեմ և Անիի քրմերը բացահայտորեն հրաժարվեցին ճանաչել Մուրսիլի իշխանությունը: Թշնամանքի ուղին բռնեց նաև Արծավան, որի ողջ արքայական ընտանիքը զոհ էր գնացել ժանտախտի համաճարակին: Արդյունքում խեթերը ստիպված եղան երկար ժամանակով մի կողմ դնել Ասորիքի նկատմամբ իրենց հավակնությունները ու փոխարենը մտածել այն մասին, թե ինչպես վարեն հենց նոր և անակնկալ կերպով իրենց քթի տակ բռնկված պատերազմը:

Հայկին այլ առիթ Հայաստան վերադառնալու համար կարծես թե պետք էլ չէր, մանավանդ որ նա այդպես էլ չկարողացավ լեզու գտնել իմ արդյունավետ եռյակի հետ: Կռոնոսի տարածած համաճարակին զոհ էին գնացել Հայկի ռազմիկ ընկերներից շատերը և նույնիսկ, ինչպես արդեն ասացի, գեղեցկուհի Արմաղանը, ինչը հերթական մի վեճի ժամանակ անզուսպ Կռոնոսը գոռաց Հայկի ուղիղ երեսին: Ես այդ ժամանակ հազիվ միջամտեցի և թույլ չտվեցի, որ բանը ընդհարման հասնի: Ավելի լավ չէին լեռնեցին իմ բարեկամի հարաբերությունները նաև Սիլասի ու Կասպիանի հետ: Առաջինի հաստագլուխ հիմարությունը և անհուն դաժանությունը, որ նույնիսկ ինձ էր արդեն սկսում անհանգստացնել, ինչպես նաև երկրորդի ագահությունն ու մարդկանց տանջելու անհագ ծարավը, որոնց գումարվում էր նաև Կռոնոսին պաշտպանելու ակնհայտ ձգտումը, անհաղթահարելի մի պատ էին ստեղծել Հայկի և իմ եռյակի միջև: Եվ այս պայմաններում ավելի լավ բան, քան Հայկի հեռանալն էր, ուղղակի երազել իսկ չէր կարելի:

Իմ դիտորդները հայտնում են, որ հետագա մի քանի տարին Հայկը անց է կացրել Անիում` մասնակցելով Խեթական թագավորության դեմ մղված անվերջանալի ու հյուծիչ մանր մարտերին: Մանր խմբերի բաժանված խեթերը անընդհատ ներխուժում էին Հայայի թագավորության տարածք և փորձում էին իրենց երկրի կրած մարդկային կորուստներն ու աշխատուժի պակասը լրացնել հայերի հաշվին, իսկ սրանք էլ բնականաբար պաշտպանվում էին: Ամենամեծ արշավանքը տեղի ունեցավ Մուրսիլի պաշտոնական թագադրման երկրորդ տարում, երբ խեթերի առաջխաղացած խոշոր բանակը գրավեց Դուկկուման և Երզնկան [3]: Իմ դիտորդները հայտնում էին, որ այդ մարտերում Հայկ իրեն հիանալի կերպով է դրսևորել: Հայտնում էին նաև, որ, հանդես գալով որպես ընդամենը իր ծագումը գաղտնի պահող մարիա, միաժամանակ, սակայն, Հայկը գործուն միջոցներ էր ձեռք առնում Սասունի գահին կրկին բազմելու համար:

_______________________
[1] Ցինդաս (մ.թ.ա. XIV դարի վերջ): Խեթական զորավար:
[2] Արնուվանդա (մ.թ.ա. XIV դարի վերջ): Խեթական արքայազն, որը մահացավ ժանտախտից:
[3] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. 1324 թվականով: Դուկկաման գտնվում էր Փոքր Հայքում, իսկ Երզնկան` Բարձր Հայքի, Եկեղյաց գավառում, Եփրատ գետի աջ ափին:

Դուկկումայի ու Երզնկայի գրավումից հետո կնքվեց զինադադար, համաձայն որի Հայան պարտավորվեց երեք հազար ռազմիկներից կազմված օժանդակ ջոկատով մասնակցել Խեթական թագավորության բանակի արշավանքներին: Սակայն կարճ ժամանակ անց Հայայի թագավորության օժանդակ զորաբանակ վերադարձավ Հայրենիք` այդպես էլ չմասնակցելով մարտական գործողություններին: Ընդհանրապես կնքված զինադադարը կարճ տևեց և արդեն հաջորդ տարիներին Մուրսիլը կրկին մի քանի բացահայտ թալանչիական արշավանքներ ձեռնարկեց Հայայի հյուսիսային շրջանների ուղղությամբ [1]: Այդ ընդհարումներում Հայկ շատ արագ էր գործում և իմ դիտորդների համար դժվար է եղել ամրագրել բոլոր մանրամասները, բայց ընդհանուր արդյունքը հայտնի է` գրեթե ամենամյա իր այս արշավանքներում Մուրսիլը որևէ էական հաջողության այդպես էլ չհասավ: Հայտնում էին նաև, որ այդ հարձակումներում Հայկ շատ լավ էր կիրառում գիշերային անակնկալ հարձակումների մարտավարությունը, որը խեթերին ուղղակի սարսափահար էր անում:

Իրավիճակը էական փոփոխություն կրեց այն բանից հետո, երբ, հույսը կտրելով հյուսիսային ուղղությամբ հաջողության հասնելուց, խեթերը որոշեցին հարվածը կրկին ուղղել դեպի հարավ, որտեղ հարվածի սուր ծայրում բնականաբար կրկին հայտնվեց Սասունը: Սասունը լքելուց առաջ իմ բարեկամ Հայկը այստեղ իրեն փոխարինող էր թողել ոմն Հովհանի, կամ, ինչպես իրենք էին ասում` Օհանի: Մեծամարմին ու հսկայական ուժի տեր այս մարդուն Հայկը պատգամել էր, որ երբևիցե, երբ Հովհանին կներկայանա իր որդին, նրան փոխանցի Սասունի իշխանի իրավունքները: Սակայն, ինչպես ցույց տվեց հետագա կյանքը, Հովհանը չարդարացրեց Հայկի հույսերը: Հիանալի գործող որևէ մեկի հրամանատարության տակ` միաժամանակ, սակայն, ինքն իրեն մնացած Հովհանը բացարձակապես ի վիճակի չեղավ որևէ արդյունավետ գործողության: Իսկ պատերազմը նրա հենց քթի տակ էր:

Մեր փարավոն առաջին Ռամզեսի [2] գահակալման հենց առաջին տարում խեթերը հարձակում ձեռնարկեցին Սասունի ուղղությամբ: Մուրսիլը պաշարեց Սասուն ամրոցը, որը հայտնի էր նաև Արմե անունով ու, թեև չկարողացավ գրավել այն, բայց կարողացավ ահաբեկված Օհանին ստիպել ճանաչել իր գերիշխանությունը [3]: Այդ ժամանակ Հայկ մարտնչում էր Հայայի հյուսիսային լեռներում և չկարողացավ իր մասնակցությունը բերել այդ իրադարձություններին: Բայց մի բան ցանկացած դեպքում պարզ էր` Հայկ Հայայում արդեն երկար չի մնա:

Սակայն Հայկ գերազանցեց բոլոր սպասելիքները: Սասունի վրա հարձակմանը իմ լավ բարեկամը պատասխանեց նախորդ տասնամյակների համեմատությամբ չտեսնված մասսայական մի ներխուժմամբ դեպի Խեթական թագավորության ուղիղ կենտրոնական շրջաններ: Հայայի արքա Ան-Անիի [4] ու Հայկի ուղղակի ղեկավարության տակ գտնվող հայկական հիմնական բանակը դաժանորեն ամայացրեց Արիննա և Անկուվա քաղաքների շրջակայքը [5], գրավեց ու այրեց այդ քաղաքները և հսկայական ավար վերցրեց: Ոչ պակաս հաջող գործեց նաև հայերի հյուսիսային, լրացուցիչ զորախումբը, որը գտնվում էր արքայազն Պիխուն-Անիի [6] հրամանատարության տակ: Սեփական տարածքը անպաշտպան թողած ու հեռավոր արշավանք սկսած խեթերը դաժան հատուցեցին Սասունի վրա հարձակվելու համար: Ու մինչ Մուրսիլը հետ կքաշեր իր ուժերը Հայկի հիմնած իշխանության տարածքից` խեթերի սեփական հողերում տնօրինություն անող հայերը ձեռք գցած խոշոր ավարով կրկին հաջողությամբ պատսպարվեցին Հայայի լեռներում:

Հենց այդ ժամանակ էր, որ Հայկը վերադարձավ Սասուն: Բարեկամս, որը բոլորից թաքցնում էր իր անցյալը, հաջող գործողությունների վերջին պատկերի ազդեցության տակ բացահայտեց իր ով լինելը և, ներկայանալով որպես Առյուծաձև Մհեր որդի Դավիթ, լուրջ հայտ ներկայացրեց կրկին Սասունի իշխանը դառնալու գործում: Պահը ավելի, քան հարմար էր ընտրված և ասում էին, թե հենց ինքը Ան-Անին է Անիի տաճարում առաջինը ճանաչել Հայկի կամ արդեն Դավթի իրավունքները Սասունի գահի նկատմամբ:

Բարեկամս վերադարձավ Սասուն, ոչ առանց դժվարության իշխանությունը դժկամությամբ զիջող Հովհանից ընդունեց կառավարման սանձերը և կտրուկ քայլերով փոխեց իրավիճակը: Հայկը վաղուց էր արդեն դժգոհ Հովհանի գործողություններից, իսկ խեթական հպատակություն ընդունելն էլ արդեն լցրել էր նրա համբերության բաժակը: Հայկը վերականգնեց Սասունի իշխանության պաշտպանական կառույցները, ինչպես նաև վերջ տվեց իշխանության սահմաններում կամ էլ հաճախ հենց նրա տարածքում գործող խեթական ավազակախմբերին:

Կարծում եմ, որ այս իրադարձությունների մասին ամենից լավ կարող են վկայել հենց ուշաթափ Հայկի խոսքերը, որոնք էլ ես հենց ցանկանում եմ մեջբերել…

_______________________
[1] Իրադարձությունները հայտնի են ըստ խեթական սկզբնաղբյուրների:
[2] Ռամզես I (մ.թ.ա. 1320-1318): Եգիպտոսի XIX գահատոհմի առաջին փարավոն:
[3] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. 1319 թվականով:
[4] Ան-Անի (մ.թ.ա. 1345-1316): Հայայի արքա, որի օրոք ծանր պատերազմը Խեթական թագավորության հետ հայերի համար հիմնականում հաջող ընթացք ունեցավ:
[5] Քաղաքներ Կապադովկիայի հյուսիսում:
[6] Պիխուն-Անի (մ.թ.ա. XIV դարի վերջ): Հայայի վասալ իշխանությունը հանդիսացող Կասկայի տիրակալ: