milhistory.net

*

Խեթական ավազակախմբերի ոչնչացումը տեղի ունեցավ մեր փարավոն Ռամզեսի գահակալման վերջին տարում: Իմ դիտորդները հայտնում էին, որ Մուսրիլի ավազակախմբերի ոչնչացումից հետո Հայկը սկսեց տենդագին կերպով պատրաստվել խեթական նոր հարձակման հետ մղմանը, քանի որ պարզ էր, որ բռնկված պատերազմը Մուրսիլը կիսատ չի թողնի: Իրոք, մեր փարավոն առաջին Սեթիի [1] գահակալման հենց առաջին տարում Մուրսիլը իր զորավարներից մեկի գլխավորությամբ մի խոշոր բանակ ուղարկեց Սասուն:

Բանն այն էր, որ Սեթիի օրոք Եգիպտոսը վերջնականապես ուղղում էր մեջքը և այդ ֆոնին Մուրսիլը տենդագին քայլեր էր ձեռնարկում` մեր հետ վճռական ընդհարման ժամանակ իր տան սահմաններում ընթացող բոլոր պատերազմները վերջացնելու ու համախմբված ուժերով մեր դեմ դուրս գալու համար: Դրա համար էլ, շարունակելով մարտական գործողությունները Հայայի ու Արծավայի դեմ, Մուրսիլը միաժամանակ նաև չհապաղեց իր լավագույն զորավար Նուվանցասի [2] գլխավորությամբ բանակ ուղարկել դեպի Սասուն: Բայց այս անգամ էլ խեթերը անհաջողության մատնվեցին, իսկ Նուվանցասն էլ հազիվ փրկվեց ու վերադարձավ իր արքայի մոտ [3]:
Իմ դիտորդները և եգիպտական հետախույզները հայտնում էին, որ այս անգամ Հայկը հակառակորդի նկատմամբ հաղթանակ է տարել խորամանկությամբ: Պատմում էին, որ, չցանկանալով խեթական երկաթյա բանակի դեմ բաց մարտում հյուծել իր սակավաքանակ լեռնեցիներին, Հայկը Սասունի տարածք մտնած Նուվանցասին դիմավորելու է ուղարկում այն հաղթամարմին Հովհանին: Ասում էին, թե սա հիանալի է կատարել իր դերը և, հավատացնելով, որ եղածը ընդամենը թյուրիմացություն է, հավաստել է Նուվանցասին իրենց հավատարմությունն ու պատրաստաամություն հայտնել վճարել ոչ միայն այդ, այլև նախորդ տարիների չվճարած հարկը, այն էլ մաքուր ոսկով: Ու որպեսզի ամեն ինչ բնական թվա, սա սկսել է ստեր փչել, թե իբր սասունցիք, դժգոհ լինելով Դավթի ըմբոստ վարքագծից, ապստամբել են, քշել են նրան լեռները և այժմ մեծ արքա Մուրսիլի ամենահնազանդ հպատակներն են:

Նման խոսքերից հանգստացած Նուվանցասը խեթական բանակը հասցրել է մինչև Սասուն և ճամբար դրել Արմե կոչվող այդ ամրոցի մոտակայքում: Բայց Հայկը այստեղ էլ իր սկսած խաղը մինչև վերջ է տարել և գաղտնի պատվիրել է Հովհանին սկսել վճարումը խեթերին զրնգուն ոսկով: Այս հանգամանքը վերջնականապես հանգստացրել է Նուվանցասին և թուլացրել խեթական մարտիկների զգոնությունը: Իսկ հետո հայտնվել է Հայկը և հետը բերել իր հաղթանդամ լեռնեցիներին: Պատմում էին, որ սրընթաց գործող լեռնեցիները գրավել են Արմեի մոտ ճամբարած խեթական բանակի շրջակա բոլոր բլուրները, իսկ Հայկն էլ մտել է խեթական ճամբար հենց այն պահին, երբ Նուվանցասն ու Հովհանը չափում էին Խաթթուշաշ ուղարկող ոսկին:

Բարեկամս միշտ էլ հակում ուներ դերասանական գործողությունների և ես մինչև վերջերս էլ համարում էի, որ նա մի քիչ գունազարդում է հետագա իրադարձությունները, բայց, այն բանից հետո, երբ ես նույնատիպ պատմություն լսեցի նաև խորը քնի կամ ուշաթափության մեջ հայտնված Հայկի շուրջերից, կասկածներս վերացան: Վերջնականապես պարզվեց, որ իմ լավ բարեկամ Հայկը ոչ միայն մի լավ ծաղրել ու ձեռ է առել այդ Նուվանցասին, այլև արդյունքում գերել էր սրա բոլոր ռազմիկներին և միայն իրեն, որպես շառաչյուն ապտակ Մուրսիլին, ջարդած գլխով հետ է ուղարկել Խաթթուշաշ…

_______________________
[1] Սեթի I (մ.թ.ա. 1318-1304): Եգիպտոսի XIX գահատոհմի փարավոն, որի օրոք Եգիպտոսը սկսեց աստիճանաբար հզորանալ:
[2] Նուվանցաս (մ.թ.ա. XIV դարի վերջ): Խեթական զորավար:
[3] Խոսքը վերաբերվում է Արմեն ամրոցի ճակատամարտին, որը տեղի ունեցավ մ.թ.ա. 1317 թվականին:

*

Հետո եղավ Կունուվարայի ճակատամարտը, այն մեծ ճակատամարտը, որը տեղի ունեցավ Երզնկայի մեծ հովտում` հայերի այնքան սիրած մայր աստվածուհու, Անահիտ դիցուհու տաճարի պատերի տակ: Դա մեր փարավոն Սեթիի թագավորության երկրորդ տարում էր: Մեր հետախույզները Խաթթուշաշից հայտնում էին, որ կրած անհաջողություններից հետո Մուրսիլը կատաղության մեջ էր ընկել և համընդհանուր զորահավաք էր հայտարարել: Ասում էին, թե Մուրսիլը հաշտություն էր կնքել Արծավայում, որից հետո ածելիով կտրել էր ճակատը և սեփական արյունն ուղարկել Խեթական թագավարության տարբեր ծայրեր: Դա ահեղ մի նշան էր, որ բոլոր-բոլորը, ովքեր ի վիճակի էին զենք կրել, պարտավոր էին հավաքվել Մուրսիլի դրոշի ներքո: Արշավող բանակի կազմում էր 233 մարտակառք, մեկ բյուր կանոնավոր և յոթ բյուր անկանոն ռազմիկ:

Սակայն հայերը ևս ձեռքները ծալած նստած չէին և իրենք ևս ուժերը կենտրոնացրեցին: Ուժեր էին ուղարկել նույնիսկ Արարատն ու Միտանին: Ավելորդ էլ է ասել, որ իր ողջ բանակն էր կենտրոնացրել նաև Հայան, որի արքա Ան-Անին, որն առաջ էլ էր հովանավորում բարեկամիս, իր գերագույն հրամանով ողջ բանակի ղեկավար էր նշանակել հենց Սասունի տիրակալ Դավթին: Հասունանում էր մեծ մի ընդհարում խեթերի ու հայերի միջև, որը վերջնականապես պետք է որոշեր հյուսիսային մեր հարևանների միջև ուժերի դասավորությունը [1]: Հետագա իրադարձությունները կրկին հարմար եմ գտնում ներկայացնել ըստ շատ գեղեցիկ կազմված Հայկի խոսքերի…

_______________________
[1] Իրադարձությունները հայտնի են ըստ խեթական սկզբնաղբյուրների: Մ.թ.ա. 1316 թ-ին Անա-Անի արքայի գլխավորած Հայայի թագավորության բանակը Կանուվարայի ճակատամարտում վճռական հաղթանակ տարավ Խեթական թագավորության բանակի նկատմամբ:

*

Երզնկայի մոտակայքում տեղի ունեցած այդ ճակատամարտը, որը խեթական սեպագրերում հետագայում հայտնի դարձավ որպես Կունավարայի մոտ ընթացած ճակատամարտ, մինչև այժմ էլ շատ ու շատ անպատասխան հարցեր է թողնում: Այլ հարցերի թվում մութ է մնում ամենից առաջ նրա արդյունքը:

Հայերը պնդում են, որ խեթերի դեմ տրված այդ մեծագույն ճակատամարտում իրենք խոշոր հաղթանակ են տարել և նրանց պնդումները չեն կարող անհիմն լինել, քանի որ արդյունքում երբևէ մարտադաշտ հանած խեթերի այդ ամենահզոր բանակներից մեկը ոչ միայն հետ շպրտվեց, այլև դրանից հետո սրանք այլևս երբեք արդեն չկարողացան հավակնել գերիշխանության Հայաստանի նկատմամբ: Նույնիսկ Կիլիկիայի` հայկական թագավորություններից այդ ամենախոցելիի նկատմամբ, նշված ճակատամարտից հետո խեթական գերիշխանությունը գրեթե հավասարվեց ոչնչի: Խեթական սեպագրերը իրենց հերթին ընդամենը մի քանի դժկամ ակնարկներ են անում այս ճակատամարտի մասին և հենց ինքնին այն, որ դրանք չեն հաղորդում որևէ նույնիսկ չնչին առաջխաղացման մասին, ամենաուղղակի ձևով վկայում է, որ խեթերը ևս ընդունում են իրենց կրած անհաջողությունը: Ավելին, հենց նույն սեպագրերն էլ հայտնում են, որ ոչ ուշ, քան հաջորդ տարի խեթերը հեռացրեցին իրենց բոլոր կայազորները Աղձնիքի արևմուտքում ունեցած բոլոր ամրացված կետերից և հայերի հետ վերջնական հաշտություն կնքեցին:

Այս ամենն իրոք այդպես է, բայց մյուս կողմից էլ, եթե հաղթանակն իրոք այդքան վճռական էր, ապա ինչո՞ւ հանկարծ խեթական հսկայական բանակը այդպես էլ չոչնչացվեց: Ասում էին, թե հայերը գրավել էին Երզնկայի դաշտին հարակից բոլոր բարձրունքները և լիակատար օղակի մեջ էին առել թշնամական բանակին: Եվ այս պայմաններում թշնամու բանակին հեռանալ թույլ տալը ամենևին էլ չի խոսում հայերի վճռական առավելության մասին:

Մութ են մնում նաև ճակատամարտի մանրամասները, ինչպես նաև իմ բարեկամ Հայկի խաղացած դերը դրանում: Օրինակ, Հայկի և Մուրսիլի կամ Սուպիլի միջև տեղի ունեցած մենամարտի մասին դիտորդներս հակասական տվյալներ են հայտնում: Ասում էին, թե մենամարտը ընթացել է սկզբում երկկողմանի հետևակ, իսկ հետո էլ` հեծյալ վիճակում: Դիտորդներս նշում էին, որ Մուրսիլն օգտագործել է ծանր գուրզ, իսկ Հայկն էլ օգտվել է իր հարազատ ծանր թրից: Շատերն են ականատես եղել այն տեսարանին, թե ինչպես է Հայկը ծանր թրի հզոր հարվածով զրահների հետ միասին գրեթե մինչև գոտկատեղը կիսել Մուրսիլին ու սա գետին է փռվել, բայց այս տեղեկության հետ ուղղակի հակասության մեջ է մտնում այն փաստը, որ Մուրսիլը դրանից հետո կրկին հայտնվեց Խաթթուշաշում և շարունակեց իշխել: Հետաքրքիր է, թե ինչպե՞ս հանկարծ այնպես պատահեց, որ Հայկը Մուրսիլին վերջնականապես չսպանեց, այսինքն չգլխատեց: Չեմ կարծում, որ բարեկամս մտահան արած լիներ այն հանգամանքը,որ Մուրսիլին չգլխատելու դեպքում վերջինս նորից կզբաղեցներ իր հին դիրքերը թշնամական պետությունում:

Հայկական աղբյուրները ևս բազմախոս չեն և վերաբերվում են հիմնականում ճակատամարտի մի քանի մանրամասներին: Այսպես, իմ բարեկամ Հայկը հետագայում պատմում էր, որ իր օգնական, ազատ համայնականների մոտ մեծ հեղինակություն ունեցող մի մարդու, հարգալից կերպով. “Քեռի Թորոս” կոչվող մի քաջարի լեռնականի գլխավորությամբ հայերը անակնկալ հարված են հասցրել խեթերի ճամբարած բանակի հարավային թևին և ծանր կորուստներ են պատճառել թշնամուն: Հայկը ասում էր նաև, որ այդ հարձակման ժամանակ հայերն ուղղակի սրբել են խեթերի բոլոր վրանները և ջնջխել թշնամու ճամբարած բանակի զորախմբի հիմնական մասը: Միաժամանակ Հայկը պատմում էր նաև, որ, չունենալով անհրաժեշտ քանակությամբ մարտակառքեր և խուսափելով խեթական մարտակառքերի հետ բաց տեղանքում ընդհարվելուց, այսինքն չուզենալով ճիշտ ճակատամարտի մեջ մտնել, հեծելազորի գլուխն անցած վաղ առավոտյան հյուսիսային կողմից խեթերի վրա է հարձակվել նաև ինքը: Բայց այստեղ ևս մնում են անպատասխան հարցեր և ամենագլխավորը` հաստատապես պարզ չի դառնում, թե ինչո՞ւ հանկարծ նույն այդ Հայկի հետ միաժամանակ հարձակման գնացած քեռի Թորոսի ուժերը հետագայում չզարգացրեցին հաջողությունը, չօժանդակեցին Հայկին և վերջնականապես չջախջախեցին թշնամուն:

Այսպես թե այնպես, բայց մի բան այս ճակատամարտից հետո համենայն դեպս հաստատ դարձավ` Մուրսիլը վերջ տվեց հայերի դեմ թշնամությանը, դաշինք կնքեց սրանց հետ և կրկին հայացքը դեպի հարավ ուղղեց: Կարծում եմ, որ հենց սրանում է կայանում անպատասխան մնացած բոլոր հիմնական հարցերին պատասխան գտնելու բանալին, քանի որ երևի թե կարելի է ենթադրել, որ, տեղյակ լինելով մեր հաջողությունների և կրկին Ասորիքին մոտենալու մասին, հայերն ուղղակի չուզեցան ոչնչացնել խեթերին: Խեթերին ոչնչացնելու կամ էլ լրջորեն թուլացնելու դեպքում հայերը ստիպված պետք է լինեին գրեթե անմիջապես էլ իրենք կասեցնել մեր առաջխաղացումը Ասորիքում, իսկ դա ակնհայտորեն ոչ Սատոնի օրոք լրջորեն թուլացած Միտանիի և ոչ էլ լեռներում պարփակված մնացած հայկական թագավորությունների ու իշխանությունների ուժի բանը չէր:

Թուլացած ու իրենց չսպառնացող, բայց նաև չոչնչացված Խեթթի. տարիներ հետո միայն ես հասկացա հայերի այդ խորամանկ քաղաքականության բովանդակությունը...

*

Հետագա տարիներին հիմնականում խաղաղություն տիրեց: Սասունում հաստատված Հայկին մեծ հաշվով հաջողվեց հաստատ պահել խեթերի հետ կնքված խաղաղությունը: Ճիշտ է, Հայայի հյուսիսային շրջաններում երբեմն բռնկվում էին սահմանային ընդհարումներ և տեղի էին ունենում փոխադարձ ասպատակություններ խեթերի հետ, բայց դրանք մեծ հաշվով մանր բնույթ էին կրում և այդպես էլ չխաթարեցին խաղաղության դաշինքը հայերի ու խեթերի միջև [1]:

Այդ տարիներին երկրորդ անգամ իրեն հիշեցրեց նաև Ասորեստանը: Առաջին անգամը դեռևս Միտանիում բռնկված գահակալական պայքարի ժամանակ էր, երբ Ասորեստանի արքա Ասսուրուբալիտը հայտարարեց իր հավակնությունների մասին: Եվ հիմա, ահա, արդեն նրա որդի Արիկդենիլին [2] էր փորձում հայերի հետ ուժի լեզվով խոսել:

Իմ ձեռքի տակ առկա տվյալները հիմք են տալիս ասելու, որ Ասորեստանի հերթական այս հզորանալու գործում հիմնական դերակատարությունը ունեցել է անմահ Շամին, որի մասին իմ նախորդ գրառումներում ես բավականին տվյալներ արդեն հաղորդել եմ: Այս կինը, որի մասին երկար հարյուրամյակներ ես ոչինչ չէի լսել, Էխնաթոնի ու նրա հաջորդ փարավոնների օրոք հայտնվել էր Թադմորում [3] և, որպես Մեծ Անապատի որդիների աստվածուհի, մեծ հեղինակության էր հասել սրանց մոտ: Իմ հետախույզներից մեկը, որին ես միայն մեծ դժվարությամբ կարողացա հաստատել Թադմորում և որը, սակայն, ի վերջո բացահայտվեց ու զոհ գնաց Շամիի դաժանությանը, ասում էր, որ Շամին վերջնական նպատակ է դրել Մեծ Անապատի որդիների իշխանության տակ միավորել ոչ միայն Միջագետքը, այլև Ասորիքը և հարակից երկրները: Ընդ որում, հաշվի առնելով նախորդների փորձը և այն հանգամանքը, որ ավելի մեծաքանակ, բայց անկազմակերպ Մեծ Անապատի որդիները ի դեմս ամորիացիների ժամանակին այդպես էլ մեծ հաշվով անհաջողության մատնվեցին, իսկ համեմատականորեն ավելի փոքրական, բայց արագորեն որպես միասնական պետություն կազմակերպված նույն այդ Անապատի որդիներին Շարուքեն Աքքադացին զգալի հաջողությունների հասցրեց, Շամին միանշանակ որոշել էր բոլոր ներդրումներն անել Ասորեստանի վրա: Հենց Ասորեստանն էր, որ ըստ Շամիի մտահաղացման պետք է հանդիսանար Մեծ Անապատի որդիների այն հզոր զենքը, որը կխոցեր շրջապատի բոլոր երկրներին:

Իսկ ժամանակն ավելի, քան հարմար էր ընտրված, քանի որ երկարատև ընդմիջումից հետո վերջին հազարամյակում արդեն երրորդ անգամ Մեծ Անապատի որդիների մոտ սկսվել էին մեծ խմորումներ: Նախորդ հարյուրամյակներում բուռն կերպով բազմացած Մեծ Անապատի որդիները կրկին ձգտում էին դուրս գալ իրենց բնական սահմաններից և հեղեղել շրջակա երկրները: Հենց սրանց էր, որ Շամին ձգտում էր օգտագործել իր նպատակների համար: Այս ամենի մասին գլխի էր ընկնում նաև Հայկը, որը, ապահովվելով արևմուտքից, աստիճանաբար, սակայն, սկսում էր լուրջ անհանգստություն զգալ արևելքից: Ընդ որում բարեկամիս համար առաջին տագնապի ահազանգը պետք է որ հնչած լիներ դեռ այն ժամանակ, երբ Սեթիի թագավորության վերջին տարիներին Արիկդենիլին հարձակվեց Արարատյան թագավորության վրա և, որոշ տարածություն առաջխաղանալով Տիգրիսի վերին հովտով, հետ վերադարձավ [4]:

Հայկի կյանքի այդ տարիների մասին ինձ շատ բան հայտնի չէ: Մի քանի տարի նա կարգի գցեց Սասունի ու շրջակա իշխանությունների գործերը, իսկ հետո էլ ամուսնացավ Կադեշի արդեն հանգուցյալ տիրակալ Արի-Թեշուբի [5] աղջիկ Խանդութի հետ: Ամուսնությունից մի քանի տարի անց, սակայն, Հայկը բավականին երկար ժամանակով կորավ և միայն շատ ուշ ես իմացա, որ նա հայտնվել էր Թադմորում: Ասում էին, թե Շամին ինքն է առաջարկել Հայկին գալ ու հաստատվել իր մոտ և բարեկամս, չնայած մեծագույն վտանգին, չէր մերժել: Անկասկած էր, որ Հայկն ուզում էր մոտիկից ծանոթանալ Շամիի գործունեությանն և հասկանալ ու գնահատել Մեծ Անապատի որդիների հերթական ակտիվացման շարժառիթները, դրա չափը և հնարավոր հետևանքները:

Այդ ամենի մասին ես հստակ տեղեկություններ չկարողացա ստանալ նաև խորը քնած կամ ուշաթափ վիճակում խոսող Հայկի խոսքերից: Սա միայն մրմնջում էր դեպի Թադմոր ու Կադեշ կատարած իր ուղևորությունների մասին, ինչ-որ անորոշ արտահայտություններով պատմում էր, թե ինչպես է Կադեշում ծանոթացել Խանդութի հետ, մրցության է մասնակցել ու հաղթել դրանում, ինչպես է սիրել Խանդութին և ինչպես է սա ևս սիրահարվել իր վրա: Հետաքրքիրն այն էր, որ, ըստ էության հետախուզական նպատակներով ուղևորվելով դեպի հարավ` Հայկը երկու դեպքում էլ, և Շամիի հետ Թադմորում ու և Խանդութի հետ էլ Կադեշում, սիրային գործեր ունեցավ: Ընդ որում, եթե Կադեշում սկսված սիրային գործն ավարտվեց ամուսնությամբ և դրա արդյունքում Ասորիքի այդ հզոր իշխանությունը փաստացի հայտնվեց հայերի ազդեցության ոլորտում ու դա հայերի համար հիանալի արդյունք էր, ապա նույնը չի կարելի ասել Թադմորում սկիզբ առած սիրային պատմության վերաբերյալ, որը հետագայում ամենաողբերգական շարունակությունն էր ունենալու:

Երկրորդ Ռամզեսի [6] թագավորության երկրորդ տարում էր, որ մենք առաջին անգամ իմացանք Ծովի ժողովուրդների [7] մասին, ընդ որում իմացանք միայն այն ժամանակ, երբ սրանք բացահայտորեն հարձակվեցին Եգիպտոսի վրա: Դրանց անվանում էին շարդեններ և այդ անիծյալները ոչ միայն հզոր էին ծովային մարտերում, այլև իրենց մեծ թրերով կատաղի էին մարտնչում նաև ցամաքային կռիվներում: Չգիտեմ, պատահականություն էր, թե ոչ, բայց Հայկը Եգիպտոսում հայտնվեց հենց շարդենների հետ միաժամանակ: Կարելի էր կարծել, որ ինքը ևս ուզում էր տեղեկություններ հավաքել մինչ այդ չտեսնված այդ ժողովրդի մասին, քանի որ իրենք ևս ծովափ ունեին և Ծովի ժողովուրդները կարող էին ուղղակիորեն սպառնալ նաև Կիլիկիայի:

Իսկ այդ առաջին անգամը շարդենների դեմ ձեռք բերված մեր հաջողությունը մեզ բավականին հեշտ բաժին հասավ: Պատճառն էլի Հայկն էր, որն այդ ժամանակ գիշերային հարձակումներ վարելու տեսակետից աշխարհի երևի թե ամենալավ զորավարն էր: Իհարկե, ձևական կողմից հարձակումը ես էի ղեկավարում, բայց հանուն ազնվության պետք է նշեմ, որ հաղթանակի կազմակերպման գործում հիմնական դերն ունեցավ հենց Հայկը: Շարդենները բացահայտ կերպով ափհանում էին իրականացրել Նեղոսի հովտում և, ափ քաշելով իրենց նավակներն ու ուժեղ պահպանություն կարգելով դրանց մոտ, տեղավորվել էին գիշերային հանգստի: Հենց այդ ժամանակ էր, որ Հայկի անձնական գլխավորությամբ մենք լայնածավալ հարձակման անցանք ու ծանր պարտության մատնեցինք դրանց [8]: Ընդ որում հարձակվողների առաջին շարքերում էր Հայկը, որը կարողացավ իր հեռահար ու դիպուկ նետաձգությամբ ոչնչացնել շարդենների մի քանի ժամապահների և առաջին պահերին ապահովել մեր հարվածի հանկարծակիությունը: Շարդենների նավերը մենք այրեցինք, իսկ իրենցից զգալի մասին էլ գերեցինք: Ավելի ուշ մեծ թրերով այդ ռազմիկներին, որոնք ավարից ու պատերազմից բացի այլ բանի ըստ էության չէին էլ ձգտում, ես կարողացա ընդգրկել մեր բանակի կազմում:

_______________________
[1] Սահմանային մանր ընդհարումները Կասկայի իշխանության հետ շարունակվեցին մինչև մ.թ.ա. 1300 թվականը:
[2] Արիկդենիլի (մ.թ.ա. 1319-1307): Ասորեստանի արքա, որի օրոք Ասորեստանը շարունակեց հզորանալ:
[3] Քաղաք-օազիս Ասորիքի հարավում:
[4] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1307 թվականով:
[5] Արի-Թեշուբ (մ.թ.ա. XIV դարի վերջ): Կադեշի տիրակալ:
[6] Ռամզես II (մ.թ.ա. 1304-1236): Եգիպտոսի XIX գահատոհմի փարավոն, որի օրոք Եգիպտոսը հասավ մեծ հզորության:
[7] “Ծովի ժողովուրդներ”-ը (միկենյան հույներ, աքայացիներ, փռյուգացիներ և այլն) քոչվոր ապրելակերպ վարող ցեղեր կամ ժողովուրդներ էին, որոնք մ.թ.ա. XIV դարի վերջից սկսեցին ավերիչ արշավանքներ իրականացնել Փոքր Ասիայում և Մերձավոր Արևելքում:
[8] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1302 թվականով:

Հետագա իրադարձությունները լայնորեն են հայտնի և Եգիպտոսում, և նրա սահմաններից դուրս, քանի որ ամեն ինչից զատ էլ դրանք հսկայական հետք թողեցին շրջակա առանց բացառության բոլոր պետությունների հարաբերություններում: Այդ իրադարձություններին որոշակիորեն մասնակցեց նաև իմ բարեկամ Հայկը, թեև կարծում եմ, որ իրականում նրա մասնակցությունն ավելի շատ է եղել, քան այս պահին ինձ է հայտնի: Կարծում եմ, որ, տեղեկանալով Եգիպտոսի հզորացման ու մեր ծավալապաշտական ծրագրերի մասին, Հայկը մի կողմից ձգտում էր այնպես անել, որ Եգիպտոսն ու Խեթական թագավորությունը անվերջ պատերազմեն, բայց մյուս կողմից էլ հասնել այնպիսի վիճակի, որ մեզնից և ոչ մեկը չհաղթի մյուսին ու մենք երկուստեք թուլանանք:

Այդ մասին ես աղոտ կերպով գլխի ընկա դեռ այն ժամանակ, երբ շարդենների հարձակման տարում Հայկը հյուրընկալվեց ինձ մոտ: Ես ուղղակի փաստեր չունեմ այս պնդումը հաստատելու համար, սակայն կարծում եմ, որ Կունավարայի հայտնի ճակատամարտում խեթական բանակը չոչնչացնելը, ինչպես նաև Ասորիքի համար մղված պայքարի այդպես էլ անորոշ մնացած ելքը մեծապես հենց Հայկի ձեռքի գործն էր, Հայկի, որը չափազանց ազդեցիկ դիրքեր ուներ Կադեշում ու շրջակա քաղաքներում:

Իսկ երկրորդ Ռամզեսի իշխանության առաջին տարիներին իրավիճակը Ասորիքում անշեղորեն ու դանդաղ, բայց կրկին լարվում էր: Ընդհարումը Խեթական թագավորության և մեր միջև պետք է տեղի ունենար դեռևս երկու տասնամյակ առաջ: Այն ժամանակ ես ընդհարումը կարողացա կանխել և խեթերը ծանր կորուստներ կրեցին, սակայն այժմ, երբ ժանտախտի համաճարակը արդեն մեծապես հաղթահարվել էր, կրկին ակտիվացել էր մեծ խաղը Ասորիքի համար: Առաջին քայլն արել էր դեռևս Սեթին, որը, օգտվելով խեթերի թուլացումից, իր թագավորության տասներեքերորդ տարում հավաքեց մեր բանակն ու գրավեց Հյուսիսային Ասորիքը [1]: Խեթերը, որոնք պատրաստ չէին մեր հարձակմանը, մի քանի մանր մարտերում պարտություն կրեցին և շտապեցին նահանջել: Չդիմադրեց նաև բարեկամիս ազդեցության ոլորտում գտնվող Կադեշը, որի կառավարիչը ընդունեց մեր գերիշխանությունը:

Շուտով պարզվեց, սակայն, որ ամեն ինչ այդքան պարզ չէ, քանի որ մեր հեռանալուց հետո տեղական կառավարիչները, անիծյալի պես միակամ, նորից անցան Խեթական թագավորության կողմը: Մենք բնականաբար կորցրեցինք նաև Կադեշը: Մի խոսքով, ստեղծվեց մի վիճակ, երբ Սեթիի հաջորդ փարավոնը` սրա որդի Մեծն Ռամզեսը, ստիպված եղավ ամեն ինչ նորից սկսել: Այդ ժամանակ ես արդեն նշանակվել էի Ամոնի առաջին քրմի պաշտոնում և նոր փարավոնն ինձ ամեն կերպ հովանավորում էր: Մեր տրամադրության տակ կար մոթ յոթ բյուր ռազմիկ և երեք հարյուր մարտակառք: Ու թեև վատն այն էր, որ Կռոնոսը, Սիլասն ու Կասպիանն արդեն ինձ հետ չէին, բայց մյուս կողմից էլ մեր բանակը միաձույլ էր և միակամ, ինչ չէիր կարող ասել մեր հակառակորդ բանակի մասին:

Հենց այդ տարիներին էր, որ Մուրսիլը զոհ էր գնացել դավադրությանը ու, թեև այնուհանդերձ չէր մահացել, բայց իր հպատակների համար դարձել էր մեռած և ստիպված էր եղել ի վերջո թողնել Խեթական թագավորության գահը: Սրան Խաթթուշաշի գահի վրա փոխարինած երկրորդ Մուվատիլի [2] տրամադրության տակ կար չորս բյուրանոց մի բանակ, որտեղ ներկայացված էին Ասորիքի ու դրանից հյուսիս ընկած գրեթե բոլոր իշխանությունների բանակները: Կային նաև մեծաթիվ վարձկաններ ինչպես Մեծ Անապատից, այնպես էլ Ծովի ժողովուրդներից: Քանակապես մեզ զիջող և վատ կառավարվող այդ բանակի միակ ուժեղ կողմը թերևս միայն մոտ երեք ու կես հազար մարտակառքերն էին, որոնց վրա էլ հենց հիմնական իր հույսը դրել էր Մուվատիլը:

Դիտորդներս հայտնում էին, որ խեթական բանակում էր նաև Սասունի տիրակալը` իմ բարեկամ Հայկը: Ասում էին, որ Հայկին էր հանձնված հայկական միացյալ զորաբանակի ղեկավարումը, որը ներկայացված էր Արմենիի, Միտանիի, Հայայի և Կիլիկիայի օժանդակ ուժերի կողմից: Հետագայում տեղի ունեցած մեծ ճակատամարտը, որը բռնկվեց Կադեշ քաղաքի պատերի տակ, ի սկզբանե չունեցավ այն տեսքը, որը նախատեսել էինք մենք կամ խեթերը: Ընդ որում պետք է ասեմ, որ ճակատամարտի ժամանակ մեզ անփոխարինելի ծառայություն մատուցեց նաև իմ բարեկամ Հայկը, բայց ամեն ինչ ըստ հերթականության [3]:

_______________________
[1] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1305 թվականով:
[2] Մուվատիլ II (մ.թ.ա. մոտ 1300-1282): Խեթական թագավորության արքա, որի օրոք այս թագավորությունը պահպանեց իր դիրքերը:
[3] Խոսքը լայնորեն հայտնի Կադեշի ճակատամարտի մասին է, որը տեղի ունեցավ մ.թ.ա. 1296 թ-ի մայիսի վերջին և անորոշ ելք ունեցավ: Ճակատամարտի արդյունքում Եգիպտոսն ու Խեթական թագավորությունը վերջնական համաձայնության եկան ազդեցության ոլորտների բաժանման հարցում:

Մեր փարավոն երկորրդ Ռամզեսի գահակալության հինգերորդ տարում, ինչպես արդեն ասվեց, մենք հավաքեցին բոլոր ուժերն ու շարժվեցինք Հյուսիսային Ասորիքի ուղղությամբ [1]: Մեր բանակը, որը կազմված էր Ամոն, Ռա, Պտախ և Սուտեխ, ջոկատներից, ինչպես նաև ծովային հետևակի առանձնացված մի ջոկատից, ապրիլի վերջին մեծ արշավանք սկսելով Պաղեստինի և Ասորիքի ուղղությամբ, մայիսի վերջին սկսեց մոտենալ Կադեշին: Իմանալով այդ մասին` Մուվատիլի միացյալ բանակը սկսեց աննկատ շարժվել մեզ ընդառաջ: Միաժամանակ Խեթական թագավորության արքան կեղծ լուրեր տարածեց այն մասին, որ իր ուժերը դեռևս հեռու են: Հետագա իրադարձությունների կապակցությամբ ստիպված եմ ասել, որ դա մեր հետախուզության երբևէ ունեցած ամենամեծ բացթողումներից մեկն էր, որը ծանր անդրադարձավ մեզ վրա ու կարող էր ավելի ծանր հետևանքների էլ բերել, քանի որ փարավոնը և նրա հրամանատարությունը հավատացին թշնամու հեռու լինելու մասին լուրերին ու նրանց զգուշությունը բթացավ:

Արշավանքի երեսուներորդ օրը մեր բանակը դուրս եկավ Կադեշից մեկօրյա երթի հեռավորության վրա դեպի հարավ տեղակայված իր ճամբարից և սկսեց Օրոնտես գետի գետանցը, ինչը զգալի ժամանակ խլեց, անցավ բավականին անկազմակերպ ու մասնատեց մեր բանակը: Իր ուժերին վստահ Ռամզեսը, որևէ տեղեկություն չունենալով թշնամուն բավականին մոտ գտնվելու վերաբերյալ, հենց նոր գետանցն ավարտած Ամոն ջոկատի հետ միասին սկսեց արագորեն շարժվել դեպի հյուսիս, այն դեպքում, երբ Ռան բավականին հետ էր մնացել, Պտախը դեռ գետանցումում էր, իսկ Սուտեխի մասին էլ ընդհանրապես որևէ լուր չկար:

Ամոնը հասավ Կադեշին կեսօրին և ճամբարեց նրա հյուսիս-արևմուտքում: Ընդ որում արդեն այդտեղ էր, որ թշնամական ուժերը ամբողջովին մարտական պատրաստության վիճակում գտնվում էին մեր անմիջական հարևանությամբ, սակայն մենք այդ մասին դեռևս չգիտեինք: Բարեբախտաբար վերջին պահին այնպես ստացվեց, որ մեր կողմն անցած մի քանի հայ ռազմիկներ հայտնեցին մեզ վրա կախված ահռելի վտանգի մասին: Հետագայում Հայկը պնդում էր, որ այդ ռազմիկներին ինքն էր ուղարկել և, հաշվի առնելով, որ Հայկը վարում էր մեր երկու պետությունները թուլացնելու հետևողական քաղաքականություն, ես հակված եմ հավատալու նրան: Իրոք, ինչքան որ Հայկին պետք չէր մեր թագավորության ուժեղացումն ու առաջխաղացումը և նա խնայում էր խեթերին ու աջակցում նրանց, միաժամանակ նաև նույնքան էլ բարեկամիս պետք չէր նաև խեթերի մեծ հաջողությունն ու մեր թուլացումը: Այս տեսանկյունից խնդրին մոտենալիս կարող ենք գալ հետևության, որ Հայկի պնդումները թերևս հիմնավոր են: Այսպես թե այնպես, բայց Հայկի զգուշացումը, թեև կատարված վերջին պահին, այնուհանդերձ խիստ ժամանակին էր և մենք դժվարությամբ, բայց հասցրեցինք մի քանի նախապատրաստական գործողություններ իրականացնել:

Այն բանից հետո, երբ ես Ռամզեսին անհապաղ հայտնեցի ստեղծված իրավիճակի մասին` Եգիպտոսի փարավոնը անմիջապես սուրհանդակ ուղարկեց Պտախի հետևից, ինչպես նաև հրամայեց մարտական վիճակի բերել Ամոնը: Իսկ այդ ընթացքում Մուվատիլի հրամանով նրա մարտակառքերը անցան Օրոնտեսը և, իրականացնելով թևանցում, սկսեցին քաղաքի արևելքից շարժվել դեպի հարավ` նպատակ ունենալով թիկունքային հարված հասցնել մեզ: Միաժամանակ էլ Մուվատիլի դաշնակից ուժերը և խեթական հետևակը, միայն մասնակիորեն կարողանալով գետանցել Օրոնտեսը, հիմնական ուժերով մնացին տեղաբաշխված Կադեշից հյուսիս-արևելք: Այսպիսով անակնկալ հարձակման ենթարկված մեր բանակի բախտը մեծապես բերեց, քանի որ թշնամին չկարողացավ իր բոլոր ուժերով միանգամից հարվածել մեզ, իսկ նրա ուժերի մի զգալի մասը այդպես էլ մարտին չմասնակցեց:

_______________________
[1] Իրադարձությունը թվագրվում է մ.թ.ա. մոտ 1299 թվականով:

Թշնամու մարտակառքերը հուժկու հարված հասցրեցին Ամոնին հասնել փորձող Ռա ջոկատին: Արդյունքում Ռա ջոկատի ռազմիկների մեծագույն մասը զոհվեց և նրանց միայն փոքր մասին հաջողվեց մարտերով ճեղքել, հասնել Ամոն ջոկատի ճամբար և պատսպարվել այնտեղ: Իսկ այդ ընթացքում թշնամու մարտակառքերը զարգացրեցին հաջողությունը և հարավից, իսկ հետագայում էլ արդեն արևմուտքից հզոր հարված հասցրին Ամոնի դիրքերին: Մերոնք սկսեցին համառորեն պաշտպանվել` փորձելով ճեղքել հակառակորդի շարքերը և շարժվել դեպի արևմուտք: Սակայն Ամոնը հաջողության չհասավ և ի վերջո ստիպված եղավ նահանջել դեպի արևելք: Ամոնի ճամբարը հայտնվեց թշնամական բանակի ձեռքում, որի ռազմիկները, լքելով մարտակառքերը, սկսեցին զբաղվել թալանով:

Վերջին հանգամանքը մեր օգտին խաղաց և թույլ տվեց անհրաժեշտ ժամանակ շահել: Ուժերը վերականգնած մեր բանակը հարձակման անցավ արևելյան ուղղությամբ և, ջարդելով Օրոնտեսը գետանցած հետևակին, նրան գետի մյուս ափ շպրտեց: Եվ բարեբախտաբար հենց այդ ժամանակ էր, որ մարտադաշտ հասավ նաև արևմուտքից մոտեցող մեր ծովային հետևակի թարմ ջոկատը` հարվածելով թալանով զբաղված թշնամու ռազմիկներին:

Զգալով, որ հաջողությամբ սկսված մարտը փոխում է իր ուղղությունը` Մուվատիլը մարտի նետեց արդեն բուն հայկական մարտակառքերը, որոնք, ինչպես և առաջ արել էին խեթականները, հարավից շրջանցեցին Կադեշն ու հերթական հարվածը հասցրեցին մեզ: Հարվածը հզոր էր և անկասելի, իսկ հայերը, որոնք, ի տարբերություն մյուսների, ցած չթռան մարտակառքերից և գլխավոր եռաձիու վրա մարտնչող իրենց առաջնորդի` փայլուն զրահների մեջ շողացող իմ բարեկամ Հայկի գլխավորությամբ շարունակեցին մարտը, կարողացան հետ շպրտել մերոնց: Այդ ժամանակ ես Ռամզեսի կողքին էի և նույնիսկ ես էլ չկարողացա չհիանալ արիական ավանդույթներին հավատարիմ հայերով ու հատկապես իմ բարեկամ Հայկազունի Հայկով:

Հայկն ու իր ռազմիկները կատաղորեն էին մարտնչում և մեզ չհաջողվեց դիմադրել այդ հարձակմանը: Միակ բանը, որ մեզ մնաց անելու, դա հուսահատ հակահարձակումն էր: Դեռ լավ էր, որ հայերի մարտակառքերը կազմում էին հազիվ ընդամենը մի քանի հարյուրյակ և ալիք առ ալիք հայերի վրա նետվող մեր հետևակայինները ի վերջո կարողացան կանգնեցնել դրանց: Բռնկված և երեք ժամ տևած հանդիպակաց մարտում հայկական մարտակառքերը հետ մղեցին մեր բանակի վեց հակահարձակում` դրանով իսկ հնարավորություն տալով խեթական մարտակառքերին վերականգնել մարտական վիճակը: Օրն արդեն մոտենում էր ավարտին, երբ ի վերջո մենք տեսանք հարավից մոտեցող Պտախի տարբերանշանները: Բայց դա նկատել էր նաև Հայկը, որը կարողացավ շուռ տալ յուրայինների մարտակառքերը և, իր հետևից տանելով նաև խեթերին, ճեղքել մեր շարքերն ու պատսպարվել Կադեշում:

Արյունոտ օրն ի վերջո ավարտվեց: Ռազմիկների ճշգրիտ կորուստները ոչ մենք ու ոչ էլ Մուվատիլը, ես վստահ եմ դրանում, լրիվ չգիտեինք ու այդպես էլ չիմացանք, բայց դրանք պետք է որ բավականին մեծ լինեին, քանի որ այդ գիշեր և մյուս օրն առավոտյան իմ հետախույզները մարտադատում հաշվեցին թշնամական կործանված ոչ պակաս, քան ութ հարյուր մարտակառք: Ու թեև ամենուր փռված էին նաև մեր ու թշնամու ռազմիկների դիակներ, սակայն կրկնում եմ, որ դրանք հաշվել, այն էլ այն խառը պայմաններում, ոչ մի կերպ հնարավոր չէր, մանավանդ, որ մարտը տեղի էր ունեցել շատ լայն տարածության վրա: Հետագայում, երբ ավելի խաղաղ պայմաններում մենք փորձեցինք հասկանալ կատարվածը, եկանք մոտավոր եզրակացության, որ մենք կորցրել ենք մոտ երկու բյուր սպանված, գերի ու ծանր վիրավոր ռազմիկ, իսկ թշնամու կորուստները դրանից կրկնակի քիչ էին:

Մարտադաշտը մնացել էր մեզ, սակայն արդեն խոսք իսկ չէր կարող գնալ Կադեշի վճռական գրոհի մասին: Այնուհանդերձ հաջորդ օրը վաղ առավոտյան մենք համենայն դեպս հարձակվեցինք Կադեշի վրա, բայց հաջողության, ինչպես և կարելի էր սպասել, այդպես էլ չհասանք: Մենք հսկայական կորուստներ էինք կրել ու, թեև մեր թշնամու վիճակն էլ թեթև չէր, սակայն վերջինս պահպանել էր իր մարտունակությունը: Մեր դեմ էր նաև այն հանգամանքը, որ Մուվատիլի բանակը փաստացի բաժանվել էր երկու մասի և, վճռականորեն ու բոլոր ուժերով գրոհեինք մենք Կադեշը, թե շարժվեինք քաղաքից արևելք գտնվող նրա բանակի դեմ, ցանկացած դեպքում հարված կստանայինք մյուս կողմից: Այլ ելք իրոք որ չկար և երրորդ օրը վաղ առավոտյան Ռամզեսը նահանջի հրաման տվեց: Վերջ, իմ բարեկամի հղացած ճատրակային նուրբ խաղն իր ավարտին հասավ և կարծում եմ, որ Հայկը կարող էր միանգամայն գոհ լինել: Իրոք, այդ անգամ ևս ես հերթական անգամ համոզվեցի, որ Հայկը ինչքան հմուտ էր մարտադաշտում, նույնքան և նույնիսկ գուցե նաև ավել չափով էլ հմուտ էր նաև տարաբնույթ ինտրիգների ու մտավոր ճակատամարտերի գործում, քանի որ խեթերի դեմ պատերազմը հաջողություն չբերեց ոչ մեզ և ոչ էլ մեր հակառակորդներին:

Կադեշը մնաց Հայկի, իսկ մեծ հաշվով, իհարկե, խեթերի ազդեցության ոլորտում և սահմանային այդ դասավորությունը հետագա տարիներին այդպես էլ չփոխվեց: Այդ ճակատամարտից հետո խեթերը գնալով թուլացան, իսկ նրանց գերիշխանական հարաբերությունների մնացորդները հայերի հետ վերափոխվեցին ավելի շուտ դաշնակցային բնույթի հարաբերությունների: Ինչ վերաբերվում է մեզ, ապա մենք էլ առավելագույնին, որ կարողացանք հասնել, դա Կենտրոնական և Հարավային Ասորիքում, ինչպես նաև Պաղեստինում ամրապնդվելն էր: Վերջ, կրկին վերականգնվեց չորրորդ Թութմոսի գահակալության վերջի վիճակը, ուղղակի այն ժամանակվա Միտանիի փոխարեն այժմ մենք գործ ունեինք Խեթական թագավորության հետ: Հատկապես պետք է նշել, սակայն, որ այս դեպքերից տասնվեց տարի հետո կնքված վերջնական հաշտության ձգտում էինք ոչ միայն մենք, այլև խեթերը, քանի որ Մեծ Անապատի որդիներն ու Շամիի հզորացրած Ասորեստանը արդեն սկսել էր սպառնալ մեզ բոլորիս:

Այստեղ ուզում եմ մի պահ կանգ առնել ու կրկին ամրագրել իմ բարեկամ Հայկի խոսքերը նկարագրածս իրադարձությունների վերաբերյալ: Ընդ որում ուզում եմ ուշադրություն հրավիրել այն հետաքրքիր հանգամանքի վրա, որ Հայկի խոսքերից այդպես էլ ինձ համար վերջնականապես պարզ չեղավ, թե ում հետ կամ ում դեմ է նա մարտնչել: Տեսեք, եթե իրականում մենք միաձույլ մի երկիր էինք և հենց Մուվատիլի բանակն էր կազմված էր բազում թագավորությունների ու իշխանությունների օժանդակ ուժերից և այս ամենի ֆոնին թվում էր, թե Հայկը իր երազային խոսքերում պետք է մարտնչի միաձույլ ուժերի, այսինքն մեր երկրի բանակի դեմ, ապա նրա խոսքերից նման հետևության այնուհանդերձ հնարավոր չէ գալ: Ինչքան էլ ես չէի ուզում դրան հավատալ, բայց ի վերջո ստիպված եղա ընդունել, որ խորը քնի կամ ուշաթափության մեջ հայտնված Հայկը իրականում պատմում էր իր մղած մարտի մասին իր իբր թե դաշնակից, այսինքն Մուվատիլի ուժերի դեմ: Զարմանալի այդ փաստը ես կարող եմ բացատրել միայն ու միայն մեկ հանգամանքով, որի մասին վերևում արդեն ասացի` Հայկը իրեն թշնամի էր համարում նաև Մուվատիլին և Կադեշի հիշարժան այդ ճակատամարտում արտաքինից թվում էր թե մեր դեմ մարտնչած Հայկը իրականում մարտնչել է հենց Մուվատիլի դեմ…