milhistory.net

Ես շուռ եկա ու սկսեցի վազել ներքևում խռնված թշնամիների վրա: Կուտիներս մեկ մարդու պես հետևեցին ինձ: Մենք արդեն բավականին մոտեցել էինք մարտով տարված թշնամուն, երբ սա ի վերջո նկատեց մեզ ու փորձեց մարտակարգ ընդունել: Սակայն հզոր գոռոցներով, լրիվ երկաթեղենի մեջ գտնվող և լեռներից իջնող ռազմիկների տեսարանը ըստ երևույթին խուճապի մատնեց նրան, քանի որ մինչև թշնամուն հասնելը ես նկատեցի, որ նրա շարքերը խառնվեցին: Սակայն միանգամից էլ սկսվեց մարտը…

Ես հենց ընթացքից հարվածեցի առաջին իսկ պատահած ռազմիկին, շուռ գալով թռցրի մեկ ուրիշի գլուխը, որից հետո զրահավորված մարմնիս ողջ ծանրությամբ հարվածեցի ևս մեկին: Միայն այդ պահին նկատեցի, որ կողքիս ինձնից ոչ պակաս ճարպկությամբ աջ ու ձախ հարվածներ է բաժանում Մենեսը: Հետ չէր մնում նաև Հայկը: Իր հերթին, նկատելով մեզ, “Աստղիկ”-ը ևս դուրս եկավ իր դիրքերից և իր կողմից մոտեցավ թշնամուն` նետերի տակ առնելով արդեն դեմքով դեպի մեզ շրջված լուլլուբեյցիների անպաշտպան թիկունքները: Սա արագացրեց թշնամու ջախջախումը և շուտով մարտադաշտում կանգնած մնացին միայն կատաղի կերպով մարտնչող առանձին լուլլուբեյցիներ: Այդ ընթացքում “Աստղիկ”-ի ղեկավար Վարդուհին վազեց մոտս և ծնկի եկավ.
- Տեր իշխան, մենք հետ մղեցինք թշնամուն ու կորուստներ գրեթե չունենք: Մի քանի հոգի վիրավորված են: Սակայն կան գերիներ…
- Գերինե՞ր, ովքեր են…
- Թշնամուն հաջողվեց առևանգել Աստղիկին, Նվարդին ու Անահիտին: Դատելով ամեն ինչից` հարձակումը հենց այդ նպատակով էլ կազմակերպված էր, իսկ սրանք ուղղակի ուզում էին մեզ տեղում գամել: Դա նրանց հաջողվեց…
- Ո՞ր կողմն են գնացել, դա ե՞րբ էր:
- Երկու ժամ առաջ…, այժմ արդեն հեռու կլինեն…

Աստղիկին առևանգել էին…: Միանգամից առաջս հառնեց կայծկլտուն աչքերով ծիծաղկոտ աղջիկը…

Այդ ընթացքում մարտն ընդհանուր առմամբ հանգստացավ: Ես մարտաշարք կանգնեցրի իմոնց, սակայն պարզվեց, որ թշնամու ռազմիկներից մեկը դեռ դիմադրում է, դե իսկ իմոնք էլ, լիովին հիմնավորված գտնելով, որ դա թշնամիների առաջնորդներից մեկն է, չեն ցանկանում նրան սպանել…

Ես գնացի այդ կողմ: Արդեն հեռվից հատկանշական հանդերձանքից ես գլխի ընկա, որ դա ոչ միայն հասարակ ռազմիկ չէ, այլ պատկանում է լուլլուբեյցինեի բանակի ամենավերնախավին: Ես դարձա մշտապես կողքիս գտնվող Հայկին.
- Հենց հիմա հավաքիր “Դաշույն”-ը մոտս: Սրան,- դարձա ես դիմադրող լուլլուբեյցուն,- ոչ մի կերպ չվնասել: Նա ինձ կենդանի է պետք…

Մինչ Հայկը կվազեր հրամանս կատարելու` ես մոտեցա շրջապատված, թուրը մերկացրած ու կատաղորեն շուրջբոլորը նայող լուլլուբեյցուն: Այդպես էլ կար, ես չէի սխալվել: Դա Կիկուպիշն էր` Անուբանիի երրորդ որդին: Ես հրամայեցի լայնացնել շրջապատման օղակը և կուտիներս բոլոր կողմերից երեսուն քայլ հետ գնացին: Դրանից հետո ես թուրս տեղավորեցի պատյանում, մտա ռազմիկներիս կազմած շրջապատման օղակը և սկսեցի դանդաղ ու հանգիստ քայլերով մոտենալ Կիկուպիշին` ընթացքում տենդագին կերպով որոշելով անելիքս…
- Ա՜ա՜ա… սուտ վաճառակա՜ն, լրտեսների արքա՜…,- ինձ տեսնելով գոռոզ կերպով գլուխը ցցեց նա,- այ սա արդեն ուրիշ բան է, հիմա արդեն դու քո ողջ շքեղության մե՜ջ ես, թե չէ վաճառակա՜ն…, ոչնչիչ տեղյա՜կ չե՜մ…: Դե ի՞նչ, մենամարտե՞նք,- մարտական դիրք ընդունեց Կիկուպիշը` երկու ձեռքով գլխից վերև և սուր ծայրը դեպի ինձ ուղղված պահելով թուրը:
- Ինչի՞ համար,- հանգիստ հակադարձեցի ես,- ես քեզ հետ մենամարտելու ոչ մի առիթ չեմ տեսնում…
- Ինչպե՞ս…, ա՜ռիի՜թ…,- շփոթվեց նա…
- Իհարկե,- ես հանեցի սաղավարտս ու, հայացքս չկտրելով զրուցակցիցս, նստեցի գետնին,- ինչի՞ համար մենամարտենք: Եթե հիշողությունս չի դավաճանում` ես լուլլուբեյցիների ազնվազարմ ու փառահեղ առաջնորդի հետ շատ անգամ եմ հաց կիսել, իսկ նրա, նրա կնոջ ու որդիների կյանքն էլ կարծես թե մի անգամ փրկել եմ: Այնպես որ մենամարտի ոչ մի առիթ ես չեմ տեսնում: Ավելին, ես նույնիսկ կասեի, որ Անուբանին ու նրա ընտանիքը իմ լավագույն բարեկամներն են…

Կիկուպիշը չիմացավ ինչ ասել և իջեցրեց թուրը, իսկ ես շարունակեցի.
- Նստիր, նստի՜ր,- ձեռքով արեցի ես,- այս ամենը հե՜չ…,- ես ձեռքի շարժումով ցույց տվեցի հենց նոր ավարտված ճակատամարտի դաշտը,- հասարակ ռազմիկների խաղեր են, որոնք մեծ հաշվով ինձ չեն հուզում: Սրա համա՞ր թշնամանանք,- ես անտարբեր տեսքով ձեռքս թափ տվեցի:
Կիկուպիշի մի քիչ մտածեց, հետո թուրը տեղավորեց պատյանում ու նստեց դիմացս` գետնին.
- Բա հիմա ի՞նչ պիտի անենք,- հարցրեց նա:
- Ոչինչ,- պատասխանեցի ես,- դու պատվով ու հարգանքով կվերադառնաս քո հոր և մոր մոտ… ուրիշ ի՞նչ: Գիտե՞ս, քո մայրը աշխարհի ամենաազնվազարմ ու առաքինի կինն է և ես չէի ուզենա վիշտ պատճառել այդ լավ կնոջը…

Զրուցակիցս կարծես սկսեց անհարմար զգալ: Նա կախեց գլուխը և մի կերպ արտասանեց.
- Դու ճիշտ ես, Հայկ, ես ինքս էլ աշխարհում ամենաշատը նրան եմ սիրում ու պատրաստ եմ սարեր շուռ տալ, որ չտեսնեմ նրա թեկուզ մի արցունքը…
- Դե իհարկե, այդպիսի կնոջ համար դա էլ է քիչ: Այ որ նման բաներ ես անում…,- ես ակնարկեցի “Աստղիկ”-ի վրա հարձակումը,- ախր այնտեղ էլ իմ ցեղի մայերն են, չէ՞…: Ու նրանց արցունքների համար է հիմա, որ իմոնք այսպես կատաղած քեզ են նայում,- այս անգամ էլ ակնարկեցի ռազմիներիս:

Կիկուպիշը ավելի կախեց գլուխը.
- Դա ես չարեցի,- մի կերպ արտաբերեց նա ու շփոթված շփեց ճակատը,- դա պալայցիներն էին…: Ախր դրանք ոչ մի կերպ չբավարարվեցին ձեր տված կանանցով…: Հատկապես դրանց արքա Թիասենը…: Չգիտես որտեղից տեսել էր ձեր կանանց, հատկապես մեկին, որ ամենից լավ է նետահարում, ու որոշել էր տիրանալ նրան: Գիտե՞ս Հայկ,- գլուխը բարձրացրեց Կիկուպիշը ու վրաս նայեց,- ես այստեղ ընդհանրապես չպետք է լինեի…: Այդ Թիասենին հաջողվել էր իր կողմը գրավել ու այս գործին բերել լուլլուբեյական մեր ջոկատներից մեկը ու ես, երդվում եմ մորս արևով,- ձեռքը դրեց կրծքին նա,- ուղղակի եկել էի մեր ջոկատը հետ տանելու: Ու այդ պահին էր, որ դուք վրա տվեցիք…

Ես զգացի որ Կիկուպիշը չի կեղծում: Բացի այդ ես մի քիչ ծանոթ էի լուլլուբեյցիների ռազմական սովորություններին ու գիտեի, որ կնոջն առևանգելը նրանց կողմից սովորաբար չի հարգվում: Այ եթե կինը նրանց հասնի որպես ավար, դա ուրիշ բան է, բայց խաղաղ պայմաններում, այն էլ դաշնակից ցեղի կանա՜նց…
- Այդ կանանց, որոնց պալայցիները տարան, Կիկուպիշ, ես գետնի տակից էլ լինի, կգտնեմ, իսկ Թիասենին,- նայեցի զրուցակցիս ուղիղ աչքերին,- հաշվիր արդեն մեռածների շարքում: Դու ինձ արդեն մի քիչ ճանաչում ես ու ես դա քեզ խոստանում եմ…: Վեր կաց, վե՜ր…: Վայել չէ մեզ այսպես նստել հասարակ ռազմիկների ներկայությամբ: Գնացի՜նք…

Մենք ոտքի կանգնեցինք: Ես ձեռքի շարժումով կուտիներին հրամայեցի թողնել մարտական վիճակը: Ռազմիկներս անմիջապես կատարեցին հրամանս, որից հետո կարծես այլևս ընդհանրապես սկսեցին ուշադրություն չդարձնել Կիկուպիշին: Այդ պահին Կիկուպիշը, որը կարծես ի վերջո հաղթահարեց ներքին պայքարը, դարձավ ինձ.
- Հայկ, դու ազնիվ մարդ ես: Դու իմ ճանաչած ամենաազնվասիրտ ռազմիկներից մեկն ես: Ու դրա համա՜ր…,- նա մի պահ տատանվեց:
- Հը՞,- դանդաղեցի քայլերս:
- Ես գիտեմ, թե հիմա որտեղ պետք է լինեն ձեր գերված կանայք…

[1] Այս պետություն-երկրամասի տեղը առայժմ կոնկրետ ճշգրտված չէ, սակայն առավել հիմնավոր է թվում այն տեսակետը, որ դա սեմիտական բնակչություն ունեցող ու Եգիպտոսին ենթական մի պետություն է եղել Արաբական թերակղզու հյուսիս-արևմուտքում:

*

Արագորեն հավաքեցի “Դաշույն”-ս: Դե Կորճայքի բանակն ու կուտիներս ինձ առայժմ այնքան էլ պետք չէին, քանի որ ինչպես հայտնեց Կիկուպիշը, պալայցիների ընդամենը երկու տասնյակ է, որ գաղտնի հարձակվել է “Աստղիկ”-ի վրա: Հենց դրանք էլ, ինչպես կրկին հայտնեց Կիկուպիշը, հիմա գտնվում են մոտակա բացատներից մեկում: Այդ գործողության համար “Դաշույն”-ն ինձ լրիվ հերիք էր: Ավելին` Կորճայքի բանակի մասնակցությունը միայն ավելորդ աղմուկ կհաղորդեր այս ամենին, իսկ ինձ դա ընդհանրապես պետք չէր:

Դրա համար էլ Կորճայքի ողջ բանակը Հազարապետ Հայկը վերադարձրեց մեր զորաթևի բանակատեղի և խիստ հանձնարարական ստացավ բոլոր հետաքրքրասերներին պատմել, որ դա ընդամենը մի սովորական մարտախաղ է եղել: Փոխարենը դիմացս արձանացավ “Դաշույն”-ի հրամանատար հարյուրապետ Գլակը: Այդ բարձրահասակ, ջլոտ և աչքերում երկաթի փայլ ունեցող ռազմիկին ես հատկապես սկսեցի գնահատել Վահագնի հետ կապված, ինչպես նաև Դարանաղիի գավառի մարտերն ու գումակի հետ կապված գործողությունները ճարպիկ իրականացնելու համար և այժմ նրա հրամանատարության տակ գտնվող “Դաշույն”-ս հսկայական մարտական ուժ էր ներկայացնում:

- Գլակ,- դարձա ես հարյուրապետիս,- քո առջև խնդիր է դրվում տեղ հասնելուն պես անակնկալ հարձակումով ոչնչացնել թշնամիներին և ազատել մեր կանանց: Բացի առաջնորդից` չխնայել ոչ մեկին: Կրկնում եմ, ոչ ոք չպետք է ազատվի…
- Կկատարվի, տեր իշխան,- տեղում ձգվեց Գլակը ու ես կրկին նրա աչքերում տեսա երկաթի փայլը…
Ի վերջո մի պահ մենակ մնալով ես կարողացա անդրադառնալ այս ամենին լուռ կերպով հետևող Մենեսին.
- Դո՞ւ ինչ կարծիքի ես այս ամենի մասին,- մի քանի խոսքով նրան նկարագրելով իրավիճակը` հարցրի ես,- մի բան էլ դու ասա, իմ լավ ընկեր…
- Դե ի՞նչ ասեմ,- պատասխանեց նա,- ավելի ու ավելի եմ համոզվում, որ ընդհանրապես ձեր ու մասնավորապես էլ քո ռազմական կառույցը վատը չի…: Այ կանա՜նց հարցով մի քիչ թերացել եք…
- Համաձայն եմ, բայց դե անթերի բան արևի տակ չկա…: Սա դեռ ուղիղ մարտն էր,- բարեկամիս ուսին թփթփացրի ես,- այ հիմա “Դաշույն”-իս կտեսնես գործի մեջ, այն ժամանակ կխոսենք…

Մինչ մենք փոխանակեցինք այս մի քանի խոսքերը, “Դաշույն”-ը վերջացրեց պատրաստությունները և սկսեց շարժվել Կիկուպիշի ցույց տված ուղղությամբ: Մեկ ժամանոց երթից հետո, երբ մենք արդեն գտնվում էինք Վանա լճի ամենահյուսիսային ծայրում` ի վերջո Կիկուպիշը հայտնեց, որ ըստ իր ունեցած տեղեկությունների պալայցիների ջոկատը պետք է որ հենց մոտակայքում լինի:

Գլակը անմիջապես հետախույզներին առաջ ուղարկեց և շուտով նրանք իրոք տեղեկացրին, որ վայրենի պալայցիները, քսաներեք հոգու կազմով, ճամբարել էին հենց մեր կողքին գտնվող փոքրիկ բացատում և արդեն մաշկել ու պատրաստվում են խորովել մի մեծ վարազ: Դատելով ամեն ինչից` նրանք ակնհայտորեն պատրաստվում են դիմավորել ինչ-որ մի բարձրաստիճան առաջնորդի: Մեր գերի կանայք, որոնց պալայցիները վերաբերվում էին ակնհայտ հարգանքով, կապկպված վիճակում պառկած էին մոտակայքում: Ես ամենից շատ վախենում էի, որ մենք կուշանանք ու այս վայրենիները բռնության կենթարկեն նրանց, սակայն արդեն այստեղ թեթևացած հոգով համոզվեցի, որ պալայցիներին ակնհայտորեն հրամայված է նրանց պահել խնամքով` իրենց առաջնորդի համար…

“Դաշույն”-ը աննկատ մոտեցավ բացատում իրենց համար փռված թշնամու ռազմիկներին, որոնք իրենց այնպես անհոգ էին պահում, որ կարծես թե իրենց երկրում էին: Ես Գլակին խստորեն հրամայել էի սկսել միայն իմ հրամանով: Սակայն մեր սպասողական վիճակը կարճ տևեց: Շուտով վազելով բացատ մտավ մի պալայացի ու ինչ-որ բան գոռաց, որից հետո բոլոր փռված ռազմիկները ոտքի կանգնեցին ու իրենց կարգի բերեցին: Գրեթե անմիջապես էլ բացատ մտավ Թիասենը, որին ես շատ անգամ էի տեսել Անուբանիի մոտ` շրջապատված մոտ մեկ տասնյակ թիկնապահներով:
- Գլակ,- դարձա ես հարյուրապետիս,- սրան,- ես ցույց տվեցի Թիասենին,- ոչ մի վնաս…: Նա ինձ կենդանի է պետք: Մյուսները քոնն են…,- ձեռքս թափ տվեցի ես:
Գլակը անմիջապես նետվեց հրամանս կատարելու, իսկ ես դարձա Մենեսին.
- Դե իսկ հիմա, եղբայր, միայն ազնվորեն ասա: Եգիպտոսում կամ այլ տեղ դու նման “երաժշություն” լսե՞լ ես:

Մենեսը չպատասխանեց, քանի որ իր աչքի առաջ զարգացող իրադարձությունները կլանեցին նրան: Դե ես ու Կիկուպիշն էլ ըստ էության չհասցրինք ու չկարողացանք խոսել: Գրեթե միանգամից պալայցիների վրա թռավ նետերի մի պարս, որը տապալեց շատերին: Դրանից անմիջապես հետո նրանց շուրջը խոտերը վեր բարձրացան…: Դա խոտերի խրձերով ծպտված իմ ռազմիկներն էին թշնամուն աննկատ մոտեցել: Բարձրացած խոտերը կրկին իջան և պարզվեց, որ ընդամենը Թիասեն ու իր մի քանի ցեղակիցներն են դեռևս ոտքի վրա: Սակայն դա էլ երկար չտևեց: Վայրենի ճիչերով բացատում աջ ու ձախ նետվող թշնամու ռազմիկների վրա կարծես թե գետնի տակից թռան մի քանի նետեր ու դաշույններ և բացատում մնաց կանգնած միայն այդ ամենից շվարած Թիասենը:

Սա, սակայն արագորեն ուշքի եկավ և վերջին պահին հաջողացրեց նետվել գերիների մոտ: Մինչ մենք կմոտենայինք, նա ոտքի կանգեցրեց կատաղորեն դիմադրող Աստղիկին և դաշույնը դեմ տվեց նրա կոկորդին:

Ես հրամայեցի մերոնց դադարեցնել գործողությունները և միայն շրջապատել Թիասենին, իսկ ինքս, մտքումս պախարակելով ինձ, որ միանգամից չէի հրամայել ոչնչացնել նաև սրան, մոտեցա Աստղիկին պատանդ վերցրած պալայացիների առաջնորդին…
- Կսպանեմ…, կմորթե՜մ…,- հևաց Թիասենը` տեսնելով ինձ,- ես պետք է հեռանամ այստեղից…
- Կհեռանաս, տեր արքա կհեռանաս,- փորձեցի նրան հանգստացնել ես,- աղջկան հանգիստ թող և դու այստեղից կհեռանաս…
- Ուզում ես խաբել հա՞, ստոր լեռնեցի, ուզում ես խաբել, հա՞…
- Հանգիստ թող աղջկան և դու…

Այդ պահին չգիտես որտեղից վայրենի խռխռոցով դեպի Թիասենը նետվեց մի խոշոր վարազ… այսինքն միայն սկզբի պահին ինձ թվաց, որ դա վարազ էր: Ինչևէ, Թիասենը շփոթվեց ու մի պահ շեղեց ուշադրությունը: Դա ինձ արդեն բավական էր դաշույնս նետելու համար: Պալայցիների հսկայամարմի ու լրիվ մազերի մեջ կորած առաջնորդի ձեքերը միանգամից թուլացան ու նա կտրված կաղնու պես տապալվեց` կոկորդից խոցված իմ դաշույնով: Ես նետվեցի դեպի կապկպված Աստղիկը ու վերջին պահին, պահելով նրան ընկնելուց, գիրկս առա:

- Սատանա… լրիվ արյունոտվեցի…,- հևաց վարազի մորթու միջից դուրս եկած Մենեսը,- դու էլ երևի նման կենդանի չես տեսել, չէ՞…: Ի՞նչ է,- տեսնելով Աստղիկին գրկումս` ծիծաղեց բարեկամս,- ձեզ արդեն կարելի է շնորհավորե՞լ…

*

Սա երևի թե միակ անախորժ դեպքն էր, որ պատահեց մեզ հետ Անուբանիի բանակին մեր երկիր թողնելուց հետո: Իմանալով այս ամենի մասին` Անուբանին հատուկ հրամանով նշանակեց պալայցիների նոր առաջնորդ: Ավելին. իր բանակում կարգապահությունը մեծացնելու ու ապագայում էլ նման պատահարներից խուսափելու համար նա փոխեց իր ջոկատների առաջնորդներից մի քանիսին ևս: Դրան հակառակ` Կիկուպիշի հետ պատահածից հետո իմ ու Անուբանիի հարաբերություններն ավելի ջերմացան, իսկ նրա որդիները սկսեցին արդեն իրենք փնտրել իմ բարեկամությունը:

Սակայն առաջնորդվելով թշնամուն մոլորեցնելու նպատակով` մենք ինքներս էինք լուրեր տարածում, թե իբր Արարտա մտած Անուբանիի հսկայական բանակը դարձել է անկառավարելի ու ասպատակում, ամայացնում և ավերում է մեր երկիրը: Դատելով ամենայնից` Նարամ-Սուենը սկսել էր հավատալ այդ լուրերին: Ավելին, մենք դրանից ավելի մի մեծ օգուտ ունեցանք: Բանն այն է, որ Նարամ-Սուենի հսկայական բանակը սկսել էր պարենի պակաս զգալ և նա էլ, իր ունեցած տեղեկությունների հիման վրա ենթադրելով, որ մենք ու լուլլուբեյցիները դեռ երկար իրար կոկորդ կկրծենք, ցրեց իր բանակի մեծ մասը ու այն հետ ուղարկեց Մեծ Անապատ…

Իսկ այդ ընթացքում մեր բանակներն ի վերջո կտրեցին Վասպուրականը, Կորճայքի հյուսիս-արեևլյան կողմից մտան իմ նահանգ և ի վերջո արդեն Զագրոսյան լեռան հարավային ստորոտներին պատրաստվեցին թողնել Արարտան: Այդ օրերին ես կրկին հանդիպում ունեցա Անուբանիի հետ, որը, արդեն գտնվելով անմիջականորեն իր հայրենիքի մոտ, ավելի ու ավելի էր համոզվում, թե ինչպիսի սարսափելի ավերածությունների է ենթարկվել Լուլլուբումը…

Իր հերթին ըստ սպարապետ Տիգրանի հետ ունեցած նախնական պայմանավորվածության` Արարտայի բանակը պետք է այստեղ կանգ առներ և չմտներ Լուլլուբում: Սակայն մենք ամեն դեպքում պետք է պատրաստ լինեինք միանալու Անուբանին ու դրա համար էլ մեր բանակը տեղավորվեց Արարտայի ծայր հարավ-արևելյան սահմանին` Զագրոսյան լեռների փեշերին: Մենք սկսեցինք սպասել իրադարձությունների հետագա զարգացմանը…

…Մեր արշավանքի երկրորդ մասը ինձ համար առանձնակի հմայք էր ձեռք բերել: Ըստ երևույթին խորաթափանց ու սրամիտ Մենեսը չէր սխալվել իր կատակներում և այն բանից հետո, երբ ես նրան կրկին ճանապարհեցի Միջագետք, ավելի ու ավելի հաճախ սկսեցի մենակությունից փախուստ փնտրել Աստղիկի սևուկ աչքերի վճիտ հայացքում…

… Դեռևս մեր հարազատ Կորճայքի լեռներում էինք, երբ ես ի վերջո հարմար առիթ գտա և հանդերձավորվելով ամենալավ կերպով, այցելեցի “Աստղիկ”: Ասենք իմ նպատակը այն դիտարկելը չէր…: Ես ուղղակի առիթ էի փնտրում ևս մեկ անգամ տեսնելու Աստղիկին: Բոլոր պատշաճ արարողությունները կատարելուց հետո ես ի վերջո մի հարմար առիթ գտա ու կարողացա մենակ մնալ ինձ համար արդեն անսահման թանկագին դարձած աղջկա հետ: Մենք սկսեցինք զբոսնել մոտական բացատում…
- Բայց դու գերության մեջ քեզ լավ պահեցիր,- խոսակցությունը մի բանով սկսելու համար ասացի ես,- եթե “Աստղիկ”-ի բոլոր ռազմիկներն են քեզ նման…
- Դե իհարկե բոլորը…,- ժպտաց նա,- չնայած մյուս կողմից էլ նայած ում համար ոնց…
- Այ օրինակ ինձ համար դու միշտ առանձնահատուկ ես եղել,- աստիճանաբար որոշեցի խոսակցությունը տանել ինձ պետք եղած ուղղությամբ,- դեռ այն ժամանակ, երբ նավասարդյան խաղերում հաղթեցիր ինձ աղեղնավորների մրցույթում…
Աստղիկը ուրախ ծիծաղեց և ոչինչ չպատասխանեց:
- Գուցե և քեզ համար անակնկալ կլինի այն, ինչ ես կասեմ,- շարունակեցի ես,- բայց այդ ամենը պետք է վաղուց ասվեր, ուղղակի ժամանակ չէր լինում…, Աստղիկ,- ես նայեցի ուղիղ նրա աչքերին,- այն ժամանակվանից ի վեր, երբ ես քեզ տեսա, դու ինձ համար դարձար աշխարհի միակ ու ամենաթանկագին կինը…: Ես քեզ սիրում եմ ու ցանկանում եմ, որ այսուհետ և հավերժ դու իմ կողքին լինես…
Աստղիկը, չնայած բոլոր հիմքերն ուներ դրան սպասելու, այնուհանդերձ այդ խոսքերից կարծես թե մի տեսակ շփոթվեց, կախեց գլուխը և սկսեց նայել գետին…
- Դու մեր տերն ես, իշխան…
- Դա ոչ մի կապ չունի,- ընդհատեցի ես,- այս պահին ես իշխան չեմ և ոչ էլ ռազմիկ…: Այս պահին ես մի սովորական երիտասարդ եմ, ոը խենթացել է քեզանից…
Ես ծնկի եկա ու Աստղիկի ձեռքը մոտեցրի շրթունքներիս: Այն դողղում էր…
- Եղիր իմ կինը, դարձիր իմ կյանքի հավատարիմ ընկերուհին…
Աստղիկը հանկարծակի խլեց ձեռքն իմ ձեռքից ու շուռ գալով վազելով հեռացավ դեպի իրենց ճամբարի ուղղությամբ: Կինը ամեն դեպքում մնում է կին և Աստղիկը գուցե չէր կարողացել կառավարել իրեն համակած և աղջկա համար երևի լիովին անսովոր զգացումները…
…Դրանից հետո ես հաճախ էի տարբեր առիթներով լինում “Աստղիկ”-ում: Ելնելով ռազմական կարգապահությունից` Աստղիկը չէր կարող խուսափել ինձանից և երբ ես ստուգայց էին անցկացնում, նա ստիպված էր լինում ձգված կանգնել շարքի իր տեղում: Մեր հարաբերությունների սկզբնական լարվածությունը այդ թռուցիկ հանդիպումներից սկսեց աստիճանաբար անցնել` թեև միչև Արարտայի հարավ-աևելյան սահմանը մենք այդպես էլ առանձին չզրուցեցինք …

….- Տեր իշխան,- զեկուցում էր դիմացս արձանացած Սևակը,- հենց նոր գործակալներս հայտնեցին, որ Անուբանին, ծայրահեղ կատաղած այն ամենից, ինչ նա տեսել էր Լուլլուբումում, իր հսկայական բանակը ուղղակի շարժել է դեպի էլամ և այժմ հիմնովին ավերում է այն: Կուտիկ-Ինշուշինակը անցել է պարտիզանական պայքարի` սպասելով Նարամ-Սուենի մոտենալուն:
- Իսկ դա՞:
- Նարամ-Սուենը այժմ իր ձեռքի տակ ունի հազիվ տասներկու բյուր: Դա մի կողմից քիչ է Անուբանիի դեմ ելնելու համար, բայց մյուս կողմից էլ նա հո չի՞ կարող թույլ տալ Կուտիկ-Ինշուշինակի ու Էլամի կործանումը, առավել ևս, որ հիմնովին ամայացնելով Էլամը, Անուբանին այժմ արդեն մտնում է Միջագետք:

Ես անմիջապես նետվեցի սպարապետ Տիգրանի մոտ, որը ինքն էլ էր լուրեր ստացել: Համադրելով մեր ունեցած տվյալները` մենք եկանք այն համոզման, որ անհրաժեշտ է բոլոր ուժերով շարժվել, միանալ Անուբանին ու միացյալ ուժերով փորձել վերջ տալ Նարամ-Սուենին: Կարծես թե սրանից հարմար առիթ այլևս չէինք ունենա…

*

Ինչպես և կարելի էր սպասել` Անուբանին Էլամից շարժվեց ուղիղ դեպի Միջագետք: Մենք էլ մեր կողմից մտանք Նարամ-Սուենի տիրույթները, որը հայտնվեց բացառիկ ծանր վիճակում: Իր բանակը ցրելու պատճառով այժմ նա մեծապես զիջում էր մեզ քանակապես, բայց դե մեզ մարտ չտալ էլ նա չէր կարող, քանի որ ուղղակի նահանջելու տեղ չուներ: Մենք սուրհանդակային կապի մեջ մտանք Անուբանիի հետ և շուտով պարզեցինք, որ թշնամին, տասներկու բյուրի կազմով, այժմ շարժվում է Անուբանիի վրա: Թեև վերջինս թվական կրկնակի գերակշռություն ուներ, սակայն նրա վիճակը դարձել էր բավականին ծանր, քանի որ մինչ այդ առանց այդ էլ դժգոհ իր հետ եկած տարացեղ ռազմիկները սկսել էին տրտնջալ: Բացառված չէր նաև, որ Անուբանիի տրամադրության տակ եղած արքաներից ոմանք էլ արդեն բանակցությունների մեջ էին մտել Նարամ-Սուենի հետ…

Սակայն Անուբանին վարվեց բավականին խելամիտ կերպով և հմուտ մանևրելով ի վերջո հասավ նրան, որ Արարտայի բանակը կրկին միավորվեց իր բանակի հետ: Մեր տասներկու բյուրի գալը կարծես թե սթափեցրեց Անուբանիի բանակի տատանվող մասին և այժմ մենք, երեսունվեց բյուր կազմող մեր հսկայական բանակով արդեն ինքներս գնացինք Նարամ-Սուենի վրա, որն էլ այժմ ինքը սկսեց նահանջել: Ավելին, ինչպես հայտնում էին մեր գործակալները, չհավատալով նրան, որ իր բանակը կկարողանա կանգնեցնել մեզ, նա այժմ թողել էր այն և ամրացել Աքքադում…

Պետք է ասել, որ Միջագետքի անապատներով արշավող մեր բանակը իրոք, որ վիթխարի մի տեսարան էր ներկայացնում: Ես ու սպարապետ Տիգրանը երբեմն բարձրանում էինք մի բարձրադիր վայր ու դիտարկում արշավող ռազմիկներին: Ողջ շրջակայքը մեր ներքևում այդ դեպքում սկսում էր նմանվել մի քանդված մրջնանոցի` առջևից ու հետևից, աջից ու ձախից, շարժվում էին հազարավոր ռազմիկներ, որոնք, ինչքան ի վիճակի էր տեսնել մարդկային աչքը, լցնում էին շրջակայքը: Դեռ լավ էր, որ Լուլլուբումը կողքներիս էր ու բացի այդ հիմնովին ավերված Էլամից էլ Անուբանին բավականին պարենամթերք էր վերցրել: Մի քանի օրից մենք արդեն այնքան մոտեցանք թշնամուն, որ ճակատամարտը դարձավ անխուսափելի…

- Դու այսպիսի բան տեսե՞լ էիր,- հարցրեց ինձ մի անգամ սպարապետ Տիգրանը, երբ ես ու նա նստած էինք սպարապետի վրանում ու քննարկում էինք անցուդարձը,- ես ինքս էլ ռազմիկների ոչ փոքր խմբեր եմ տեսել, սակայն սրա՜նց չափ…,- գլուխն օրօրեց նա:
- Չէ, տեր սպարապետ, ես էլ նման բան չեմ տեսել: Երևի մարդկության արարումից ի վեր երբեևէ նման մեծության բանակ չի եղել: Հանաք բան չի, է՜, երեսունվեց բյուր…
- Ես մի ուրիշ բան եմ մտածում, Հայկ…: Ինչ լավ եղավ, որ մենք կարողացանք մարդկային այս հեղեղը ուղղել մեր երկրից հեռու: Չէ՜, մի՜ ասա, իմ բախտը չբերե՜ց…,- հոգոց հանեց սպարապետ Տիգրանը,- Արարտայում շատերն են այժմ ինձ կտցում ու մեծ մասը հենց միայն Մեծ քրմին հաճոյանալու համար: Բայց ես ուղղակի կուզենայի, որ նա այստեղ լիներ, տեսներ այս ամենը ու հասկանար, թե ինչպիսի մեծ վտանգից փրկվեց մեր երկիրը: Իսկ ինձ ատո՜ւմ են, մի՜ ասա, չէ՜…, ատու՜մ են,- սպարապետը մի շնչով դատարկեց գինու գավը,- ատում են բոլոր այդ քսու պալատականները, մեծ ու փոքր բոլոր այդ քրմերն ու քրմիկները: Լսել ես, իհարկե դո՜ւ էլ ես լսել, թե այդ չնչին մարդուկները ինչպես են ամեն մի անկյունում փսփսում, թե իբր ես դավաճանեցի՜ Հայկ Նահապետին, թե իբր ես երկիր թշնամու զո՜րք մտցրի...,- սպարապետը նեղսրտված լռեց:
- Տեր սպարապետ,- խոսեցի ես,- մեծ մարդկանց մեծությունը նման է մի հսկայական շինության, որի իրոք մեծությունը նկատելի է լինում միայն հեռվից նայելիս: Հետո՜, տեր սպարապետ, շա՜տ հետո, հեռվի՜ց նայելիս, երբ չեն լինի իշխանությանը կառչած բոլոր այս քսու մարդուկները, մեր որդիներն ու թոռները, տեր սպարապետ, մեր որդիներն ու թոռները, շա՜տ հետո, կգնահատեն քեզ…
- Գիտեմ, Հայկ, գիտեմ,- սպարապետը ուղիղ աչքերիս նայեց,- ու դա է ինձ մխիթարում…: Ինչ արած, թող դա էլ այդպես լինի: Ես ռազմիկ եմ ու սովոր եմ անանուն, անշնորհակալ հերոսությունների: Կարևորը երկիրը, իշխան` Հայկ Նահապետի թողած երկիրն ապրի, հասկանու՞մ ես, իսկ մնացածը…,- սպարապետն ձեռքը թափ տվեց ու գինու ևս մի գավ դատարկեց…

Հաջորդ օրը մեր ու թշնամու բանակները մոտեցա իրար: Պարզ դարձավ, որ մյուս օրը անպայման ճակատամարտ կլինի …

Վաղ առավոտյան, արեգակը դեռ չծագած երկու թշնամի բանակներն էլ մարտակարգ էին ընդունել: Անուբանին, Ես ու սպարապետ Տիգրանը գտնվում էինք մի բարձրադիր բլրի վրա, որտեղից պատրաստվում էինք ղեկավարել մարտը: Արարտայի Հայկական բանակը որոշված էր թողնել պահեստազորում: Այդ բանը հատկապես Անուբանին պնդեց, քանի որ մարտի թեժանալու դեպքում նա ցանկանում էր իր ձեռքի տակ ունենալ հենց մեր հուսալի գնդերը…

Մեր դիտակետից, գոնե սկզբնական ժամերին, մարտը իր ընդհանուր գծերով երևում էր բավականին պարզ: Ինձ համար նորություն չէին Անապատի որդիները, դրա համար էլ ես խորհուրդ էի տվել Անուբանին մարտը վարել առանձնահատուկ կարգով…

Շուտով թշնամու բանակում սկսեցին զարկել մեծ թմբուկը, որին հաջորդեցին մյուս թմբուկները: Դրանից անմիջապես էլ հետո Անապատի որդիների շարքերը առաջ եկան, սակայն մեր շարքերին բավականին մոտ տարածության վրա կանգ առան: Միանգամից էլ նետերի ու քարերի մի ամբողջ հեղեղ ծածկեց առաջին շարքում գտնվող լուլլուբեյցիներին: Սակայն այս անգամ դա արդեն չէր կարող փրկել Նարամ-Սուենին, քանի որ հենց միանգամից էլ լուլլուբեյցիներն անցան գրոհի: Բռնկվեց համառ ձեռնամարտ: Անուբանին անընդհատ մարտի մեջ էր մտցնում նոր ուժեր, և արդեն կեսօրին պարզ դարձավ, որ մենք հաղթում ենք: Ի վերջո եկավ հերթը մարտի գնալու նաև առանձին, հիմնական ուժերից հեռու կանգնած Արարտայի բանակին, որն մարտի պետք է տանեինք անձամբ մենք` սպարապետ Տիգրանն ու ես:

Մենք մի փոքրիկ կեռման կատարեցինք և ուղիղ դուրս գալով Անապատի որդիների ձախ թևի մոտ` նրա ձախից, մի մահացու հարված հասցրեցինք նրան: Կուտիներիս և Սպարապետական գունդը գտնվում էին մեր հարվածող բռունցքի ամենածայրում, իսկ ես, կողքիս ունենալով Հայկին, անփոփոխ կերպով ընթանում էի մերոնց առջևից: Մենք հենց ընթացքից ընկանք Անապատի որդիների վրա, որոնք թեև հեռվից հասցրել էին նկատել մեզ, սակայն այդպես էլ չհասցրեցին մարտակարգ ընդունել: Սկսվեց մի համընդհանուր կոտորած փախչող ու իրեն կորցրած Անապատի որդիների նկատմամբ…

Այս անգամ մենք ոչ մի հնարավորություն չտվեցինք Անապատի որդիներին, քանի որ ոչ միայն որակապես, այլև թվապես էինք գերազանցում նրանց: Երկու ժամվա մարտից հետո մենք ջախջախեցինք թշնամու ձախը, կոտորեցինք կենտրոնը ու փախուստի մատնեցինք աջը: Սակայն իրականացրած հետապնդմանը մասնակցեց միայն Արարտայի բանակը, քանի որ Անուբանիի ռազմիկները վաղուց արդեն կորցրել էին կառավարումը ու զբաղված էին ավար հավաքելով…

Չնայած այս ամենին` մեր տարած հաղթանակը իրոք փառահեղ էր: Երկարատև տարածության վրա ողջ գետինը ծածկված էր Անապատի որդիների դիակներով, իսկ հետագայում պարզվեց, որ նրանց բանակից քչերն են փրկվել: Թշնամին կորցրել էր իննը, Անուբանիի բանակը երեք բյուր վեց հազար, իսկ մենք` մեկ բյուր երկու հազար ռազմիկ…

*

Արարտայի բանակը վերադարձավ Հայաստան, իսկ Անուբանին իր ուժերը հեռացրեց Լուլլուբում: Մեզ հետ գտնվող արքաներն էլ վերադարձան իրենց երկրները: Չնայած մեր ներդրած համառ ջանքերին, ոչ մի կերպ չհաջողվեց համոզել մեր դաշնակիցներին շարժվել Աքքադի վրա ու վերջ տալ Նարամ-Սուենին: Ու թեև հետագա տարիներին մենք ևս երկու անգամ նրան ջախջախեցինք, սակայն չարիքի արմատը այդպես էլ վերջնականապես չկտրվեց և Նարամ-Սուենը վերջնականապես չոչնչացվեց…

Իսկ Կորճայք վերադառնալուց անմիջապես հետո ես ի վերջո ստացա Աստղիկի համաձայնությունը և մենք ամուսնացանք: Այդ օրը ողջ Կորճայքը համընդհանուր տոնախմբություն էր անում: Անսահմանորեն ուրախացել էին նաև արդեն բազմանդամ տոհմերի նահապետներ դարձած Հայկը, Սևակը, Վրույրն ու նրանց կանայք:

Զրնգում էր ողջ Կորճայքը, ես նայում էի կողքիս կանգնած անուշիկ աղջկան ու հիանում նրա անսահման քնքշությամբ և գեղեցկությամբ: Իսկ հետո հարսանքավորների ձայները լռեցին, սակայն դրա փոխարեն ամրոցի մեր սենյակը լցվեց կախարդական երաժշտությամբ` սիրո ու կրքի այն աննկարագրելի երաժշտությամբ, որը իրար կարող են պարգևել միայն սիրող զույգերը: Ես կարծես թե հարբեցա Աստղիկի անդիմադրելի հմայքով ու համբուրեցի նրա գեղեցիկ աչուկները, իսկ հետո, առնելով սիրելիիս գիրկս ու զգալով նրան համակած թեթևակի դողը, պառկեցրի անկողնու վրա: Նա ժպտաց խելքամաղ անող իր աչուկներով, որից հետո փարվեց ինձ կանացի անդիմադրելի մի կրքով, երբ աղջիկը ձգտում ու ցանկանում է կին դառնալ, սակայն միաժամանակ էլ վախենալով դրանից, անսահմանորեն ցանկանում է կախարդական այդ սահմանն անցնել միայն սիրելի տղամարդու հետ: Ես սեղմեցի գրկումս Ատսղիկի խելքամաղ անող մարմինը…

Ու սկսեցին անցնել օրեր, շաբաթներ, ամիսներ…

…“Յոթ արքաներ` եղբայրներ, փառահեղ, ազնվական: Նրանց զորքը հաշվում էր երեք հարյուր վաթսուն հազար: Նրանց հայրը Անուբանին էր` արքան, նրանց մայրը` թագուհին, Մելիլի էր նրա անունը: Նրանց ավագ եղբայրը, նրանց առաջնորդը, նրա անունն էր Մեմանդախ: Նրանց երկրորդ եղբայրը, նրա անունն էր Միդուդու: Նրանց երրորդ եղբայրը, նրա անունն էր Կիկուպիշ: Նրանց չորրորդ եղբայրը, նրա անունն էր Բալդախդախ: Նրանց հինգերորդ եղբայրը, նրա անունն էր Թարթադադա: Նրանց վեցերորդ եղբայրը, նրա անունն էր Աբուդանդիխ: Նրանց յոթերորդ եղբայրը, նրա անունն էր Խարշիկուդու: Նրանք նվաճեցին Փայլող լեռները: Պաշտոնյան արգելեց նրանց, բայց նրանք ջարդեցին նրանց ազդրերը: Իրենց ներխուժման սկզբում նրանք մոտեցան Պուրուշխանդային: Պուրուշխանդայի ամբողջ շրջանը թալանվեց: Փուխլու քաղաքը թալանվեց, Փուրանշու քաղաքը թալանվեց…: Նրանք բոլորը հավաքվեցին Սուբատրուի կենտրոնում: Նրանք ամայացրին լճերի շրջակայքը և ներխուժեցին Կուտիում: Նրանք ամայացրին Կուտիումը և ներխուժեցին Էլամ երկիր: Նրանք ամայացրին Էլամ երկիրը և ներխուժեցին ներս: Նրանք կոտորեցին մարդկանց ճանապարհների խաչմերուկներին, նրանք նետեցին նրանց, Դիլմունը, Մագանը, Մելուխխան և բոլոր երկրները ծովի մեջտեղում, նրանք ոչնչացրին…: Ես կանչեցի պաշտոնյային և հանձնարարեցի նրան. “Վերցրու նիզակը, կպցրու դրանց, ծակիր դրանց նիզակով: Եթե արյուն հոսի, նրանք մարդիկ են մեր նման: Եթե արյուն չհոսի, նրանք չար ոգիներ են, ուրվականներ, ուրվականներ և չարագործներ, Էնլիլի արարածներ”: Պաշտոնյան հետ բերեց նրանց հաղորդումը. “Ես կպցրի դրանց, ես ծակեցի դրանց նիզակով, և արյուն եկավ”: Ես կանչեցի գուշակներին և հանձնարարեցի նրանց: Ես դիպա յոթ և կրկին ուլի: Ես ուղևորվեցի սուրբ տաճարը եղեգնի: Ես հարցրեցի մեծ աստվածներին` Իշտարին, Բաբային, Զաբային, Անունիթումին, Նաբուին և Շամաշ հերոսին: Մեծ աստվածների կողպեքը չտվեց թույլտվություն իմ գնալու և իմ համար: Այսպես ես ասացի իմ սրտում, սրանք էին իմ բառերը. “Ո՞ր առյուծն է հետևում գուշակին, ո՞ր գայլն է խորհրդակցում երազահան քրմուհու հետ: Ես կգնամ ավազակի պես` իմ սեփական հակումով: Ես կվերցնեմ ինձ հետ երկաթյա զենքերը”: Եվ երբ եկավ առաջին տարին, ես ուղարկեցի հարյուր քսան հազարանոց զորք, բայց ոչ-ոք կենդանի չվերադարձավ: Երբ երկրորդ տարին եկավ, ես ուղարկեցի իննսուն հազարանոց զորք, բայց ոչ-ոք էլի կենդանի չվերադարձավ: Երբ երրորդ տարին եկավ, ես ուղարկեցի վաթսուն հազար յոթհարյուրանոց զորք, բայց ոչ-ոք կենդանի չվերադարձավ: Ես այլայլվեցի, շփոթվեցի, մթագնեցի, վշտաբեկ եղա և ուժասպառվեցի: Այսպես ես ասացի իմ սրտում, սրանք էին իմ բառերը. “Ի՞նչ ունեցա ես` իմ թագավորությանը ցույց տալու համար: Ես արքա եմ, որ չի բերում ծաղկում իր երկրին: Ես արքա եմ, որ չի բերում բարգավաճում իր ժողովրդին…”” [1],- տրտմությամբ լի, բողոքով ու հուսահատությամբ հայտնում էր Նարամ-Սուենը իմ հետախույզների ձեռք բերած հերթական արձանագրությունում: Այս և կողմանկի տվյալներից պարզ էր, որ Նարամ-Սուենի պետության և հենց իր` Աքքադի արքայի վիճակը ծանր էր:

____________________
[1] Ըստ “Խեթական լեգենդը Նարամ-Սուենի մասին” արձանագրության (նույնպես հայտնի է “Քութայի արքայի լեգենդը” և “Շու-իլիի լեգենդը” անուններով):

…- Ինչ-ինչ, բայց ոչ քո ամրոցն է փոխվել, ոչ էլ շրջակայքի հրաշագեղ բնությունը,- ասաց Մենեսը, երբ ես, հյուրընկալելով ամրոցումս վաղեմի բարեկամիս, հաջորդ օրը նրա հետ կրկին նստել էի մեր սիրած տեղում` գլխավոր աշտարակի տափակ կտուրին դրված ամպհովանու տակ,- հիշո՞ւմ ես, մի անգամ ես խոստացա քեզ, որ ամեն ինչ կվերադառնա շրջանը յուր: Փառք աստծո, ամեն ինչ այդպես էլ եղավ: Այժմ ձեր երկիրը տարածվում է հորդ գծած սահմանների վրա…
- Այո՜,- հիշողություններին տրվեցի ես,- դու ինչպես միշտ ճիշտ էիր ու փառք Աղեղնավորին, որ այժմ Արարտան կրկին վերականգնել է իր հին սահմանները` Նահապետի նախանշած տասնութ նահանգները: Վերջին երեք տարում Նարամ-Սուենը երեք անգամ պարտություն կրեց: Նման կորուստներ նա, դե ինչո՞ւ միայն նա` նաև Անապատի որդիները երբեք չէին տեսել: Դեռ նախանցած տարի նրանք կորցրեցին ինը բյուր:
- Անցած տարի էլ դրան գումարվեց ևս ութ բյուր, իսկ մի քանի ամիս առաջ էլ` հինգ բյուր: Ինձ արդեն թվում է, որ Մեծ Անապատում այժմ մարդ չի մնացել: Այն հիմնավորապես արյունաքամ է եղել ու դա մեզ էլ է հանգստացնում:
- Ափսոս միայն, որ մենք չկարողացանք վերջնականապես ճզմել այդ սողունին: Դե ի՞նչ արած: Մեծ ընտանիք ունենալը լավ բան է, բայց այ որ նրա անդամների մեջ համերաշխությունը, փոխադարձ հարգանքն ու փոխօգնությունը բացակայում է, դա լավ բանի չի հանգեցնում…
- Նկատի ունես Անուբանիի զավակների՞ն:
- Ըհը: Անուբանին ազնիվ ռազմիկ էր, որը սովոր էր պարզ և ուղիղ ձևով պայքարել իր հակառակորդների դեմ: Ի՞նչ իմանար այդ փառահեղ արքան, որ Կուտիկ-Ինշուշինակի պես նենգ ու ստոր մի անձնավորություն իր դեմ պայքարում է այլ միջոցներով: Իսկ իմ հետախույզները հայտնում են, որ հենց այդպես էլ եղել է: Պարզ ու սովորական, հազար անգամ փորձված մի դավադրություն և Լուլլուբումը մնաց առանց արքայի: Դե իսկ նրա որդիները, չնայած Մելիլիի թափած հսկայական ջանքերին… է՜,է՜,է,- ձեռքս թափ տվեցի ես:
- Իրոք որ, Լուլլուբումը ներսից պայթեց,- գլուխն օրօրեց Մենեսը,- ո՞ւմ մտքով կանցներ: Իսկ մի պահ թվում էր, թե Նարամ-Սուենի վերջն եկել է,- ափսոսանքով ավելացրեց բարեկամս:
- Անցած տարի Անուբանիի զոհվելուց հետո նրա որդիները սկսեցին իրար ուտել և մեր դաշնադրությունը հազիվ հերիքեց այս տարվա համար ու մենք ստիպված հաշտություն կնքեցինք: Լուլլուբումում այժմ մեծ գզվռտոց է և այն երկար ժամանակով շարքից դուրս է եկել: Դե ոչինչ,- ձեռքս թափ տվեցի ես,- չնայած այս տարիներին մենք էլ կորուստներ ունեցանք, բայց արդյունքը ամեն դեպքում մեր օգտին էր,- ծիծաղեցի,- իրոք, Մենես, կատակ բան չէ քսաներկու բյուր ռազմիկ կորցնելը, դա ում ուզում ես կխելագարեցնի…,- անմեղ ու անտեղյակ տոնով ավելացրի ես` վերջին բառերի հետ մի աննկատ հայացք գցելով բարեկամիս վրա:
Մենեսն իր հերթին մի բազմանշանակ հայացք գցեց վրաս, իսկ հետո ծիծաղեց.
- Էլի սկսեցիր, չէ՞, քեզ չիմացողի տեղ դնել…: Իբր չգիտես, հա՞, թե Անապատի այդ իժը, այդ Նարամ-Սուեն կոչեցյալը այժմ ինչ վիճակում է…
Ես այլևս չկարողացա զսպել ինձ և, թողնելով անմեղ ու անտեղյակ տոնը, լիաթոք ծիծաղեցի.
- Գիտեմ, եղբայր, ինչպե՞ս չիմանամ…: “Աշխարհի չորս կողմի արքան” այժմ հազիվ է տիրապետում Աքքադում և մեծ դժվարությամբ է կարողանում իրեն ենթարկեցնել իր ցեղակիցներին…
- Ես նույնիսկ կասեի ավելին, այժմ նա չի տիրապետում նույնիսկ ինքն իրեն: Այնպիսի խորը տխրության մեջ է ընկել, որ շաբաթներով ու ամիսներով ոչ մի գործ չի ձեռնարկում: Միայն պահանջում է, որ իրեն իր դատարկ տիտղոսներով հորջորջեն, իրեն աստված հռչակեն ու պատժում է այդ գործում թերացած քրմերին…: Ողորմելի գործ,- եզրափակեց բարեկամս,- ես այստեղ քեզ մի հետաքրքիր նվեր եմ բերել…,- Մենեսը սկսեց քչփորել իր պայուսակը:
- Մի րոպե, բարեկամս,- ոտքի կանգնեցի ես, քանի որ այս անգամ կարծես թե իրոք բացառիկ հնարավորություն էր առաջացել զարմացնելու բարեկամիս,- ես ինքս քեզ համար նվեր ունեմ:
Սփռոցի տակից հանեցի գործակալներիս կողմից ձեռք բերած ծավալուն սալիկը ու տվեցի Մենեսին.
- Ինձ թվում է, թե այս անգամ նվերների տեսանկյունից ես քեզանից հետ չեմ մնացել,- ծիծաղեցի ես` տեսնելով, թե ինչպես բարեկամս զարմացած տեսքով ձեռքիցս վերցրեց սալիկն ու այն դրեց իրենինի կողքին,- քո դպրոցն է, է՜…, ոչինչ, ոչի՜նչ,- կեղծ-մխիթարական տոնով թփթփացրի բարեկամիս ուսին,- դու արդեն ծերանո՜ւմ ես, բարեկա՜մս, ժամանակն է արդեն, որ դու ի՜նքդ նվերներ ընդունես…,- հռհռացի ես:
Մենեսը ի վերջո զարմացած հայացքը կտրեց սալիկներից, նայեց ինձ ու ինքն էլ բռնկվեց մի անկասելի ծիծաղով…

*

Նարամ-Սուենի հետ մեր վերջին ընդհարումից անցել էր քսանութ տարի: Այդ տարիների ընթացքում Աքքադում նստող “աշխարհի չորս կողմ”-ի արքան իրեն բավականին հանգիստ էր պահել: Դե իհարկե, կրած հսկայական կորուստներից հետո նա ոչ միայն ի վիճակի չէր մտածել նվաճումների մասին, այլև մտահոգված էր սեփական իշխանությունը պահպանելու հոգսով:

Մենք էլ մեր հերթին առանձնապես պատերազմ չէինք փնտրել: Վերջին դաշնադրության փլուզումը մի կողմից, իսկ մյուս կողմից էլ Արարտայի Մեծ Քուրմ Մադակ-Անիի գործողությունները մեր երկրի համար ստեղծել էին ոչ այնքան ամուր վիճակ:

Բանն այն էր, որ սա ևս, հավատարիմ մնալով իր նախնիների ավանդներին, լիովին մի կողմ էր քաշվել երկրի կառավարումից: Սակայն եթե նրա նախորդները այդ պարագայում ոչ պաշտոնապես երկրի կառավարումը թողնում էին երկու անձի` Սպարապետի և Հազարապետի վրա, ապա սա վարվեց այլ կերպ:

Տեղի տալով քսու պալատականների անվերջ հորդորներին` նա պալատից և երկրի կառավարումից հեռացրել էր Սպարապետ Տիգրանին, ողջ ղեկավարումը հանձնելով Հազարապետ Դավիթ Ամատունուն, որն առավել սիրում էր, որ իրեն հորջորջեն մեծ այրին անվայել` Դավուլ [1] փաղաքշական անունով: Սակայն դա դեռ դժբախտության կեսը կլիներ, եթե նա դրանով սահմանափակվեր: Դժբախտաբար նա ավելիին էր ձգտում:

Տառապելով երկրի ողջ փաստական իշխանությունը իր ձեռքը կենտրոնացնելու մոլուցքով` Ամատունիների ազնվազարմ տոհմի այս անարժան զավակը ոչ մի քսու միջոցի դեմ կանգ չառավ, որպեսզի Մեծ քրմի առջև սևացնի Սպարապետ Տիգրանին: Նա անվերջ շահարկում էր լուլլուբեյցի վարձկանների մուտքը Արարտա և ճգնում ապացուցել, որ Սպարապետը այդ ճանապարհով ցանկանում էր բռնատիրել իշխանությանը: Եվ ինչքան էլ թիկնազորի հրամանատար Խորխոռունյաց Գարջույլը, ես և մի քանի այլ իշխաններ փորձեցինք ճշմարտությունը ներկայացնել Մեծ քրմին` մեր ջանքերն ապարդյուն անցան…

Ահա արդեն ավելի քան տաս տարի էր, որ Սպարապետ Տիգրանը հեռացվել էր սպարապետի պաշտոնից, իսկ նրա մուտքը Հայկաշենի արքունիք գրեթե բացահայտ կերպով հայտարարվել էր Մեծ քրմի համար ոչ ցանկալի: Այժմ Սպարապետ Տիգրանը ապրում էր իր կալվածքներում և չէր խառնվում երկրի կառավարման հարցերին:

Իսկ Դավուլը դարձել էր ամեն ինչ: Նա բանակի ղեկավար կազմից հեռացրեց Հայկազունիների փորձված զորականներին և նրանց փոխարեն նշանակեց իր մտերիմներին, որոնց մեջ եթե ազնիվ ու լավ մարդիկ էլ կային, ապա նրանք էլ լիովին հեռու էին ռազմական գործից: Խիստ կրճատվել էր նաև բանակին տրվող միջոցների քանակը, իսկ այն քիչ քանակությունն էլ, որ տրվում էր, Դավուլի և նրա օգնականների միահամուռ ջանքերով միայն մասսամբ էր ծառայում իր նպատակին…

Հաշվի առնելով այս ամենը` ես ինքս էլ էի հազվադեպ երևում արքունիքում` դրա փոխարեն աշխատելով, թեկուզ և նահանգի միջոցների հաշվին, մարտական բարձր պատրաստվածության վիճակում պահել իմ ռազմական ուժերն ու ամրաշինական կառույցները: Բարեբախտաբար Դավուլը չկարողացավ, կամ ոչ կարևոր համարեց խառնվել Կորճայքի գործերին, մի հանգամանք, որը հնարավորություն տվեց ինձ անխափան պահել տարիների ընթացքում ստեղծած իմ համակարգը: Կուտիներս ու նահանգի աշխարհազորը վաղուց համալրել էին իրենց կորուստները և պատրաստ էին կրկին մարտի մեջ մտնել: Բարդ էր միայն նյութական ապահովման հարցը, որը գնալով ավելի ու ավելի բարակող շիթով էր հոսում Հայկաշենից: Սրանից բացի գոյություն ուներ արդեն վաղուց հասունացած մի հարց ևս: Այդ ամենը քննարկելու համար էլ ես պատրաստվում էի խոսել Սպարապետ Տիգրանի հետ…

______________________
[1] Դավուլ (մ.թ.ա. XXIII դարի վերջ): Արարտայի հազարապետ:

*

Գիշերն արդեն մոտենում էր իր ավարտին և լույսի առաջին շողերը պատրաստվում էին խախտել մթությունը, երբ ես արթնացա: Գարնանային այդ օրն ինձ կարևոր գործեր էին սպասում:

Ես զգուշորեն ափերիս մեջ առա գրկիս մեջ մի աննման հրեշտակի պես քնած Աստղիկի գլուխն ու այն զգուշորեն տեղավորեցի հարևան բարձի վրա: Դեռ շուտ է, թող մի քիչ էլ քնի…
- Արդեն արթնացե՞լ ես,- քնի մեջ ժպտաց Աստղիկը,- մի քիչ էլ քնի էլի, այ անհանգիստ մարդ:
- Քնիր, քնիր, Աստղիկ ջան, - չկարողացա ինձ զսպել, համբուրեցի նրա վարսերն ու շոյեցի,- իսկ ես գործեր ունեմ:
- Ոնց էլ կարողանում ես այնքանից հետո քեզ մեջ ուժ գտնել,- քաղցր հուշերով պատվելով ձեռքիս հպվեց նա,- դու հոգնել չունես…
- Այ Վանի կատու,- ժպտացի ես,- դու էլ պակասը չէիր…

…Շուտով ես ամրոցի գլխավոր սենյակում էի, որտեղ ինձ էին սպասում այս տարիներին արդեն բավականին տարիքն առած իմ անփոխարինելի օգնականները, Կորճայքի գլխավոր Հետախույզ Սևակը և գլխավոր Մթերապետ Վրույրը: Անհրաժեշտ հանձնարարականներ տալուց հետո ես ազատ արձակեցի Վրույրին, որից հետո դարձա Սևակին:
- Ի՞նչ նորություններ:
- Նորություններն ավելի ու ավելի տագնապահարույց են, թեև դրանք օրինաչափ են և լրացնում են նախկիններին:
- Այսինք՞ն:
- Մեր գործակալները վերջին ամսում վնասազերծել են Հերի ճամբարի մոտ թափառող տասից ավելի կասկածելի անձանց: Բոլորն էլ դիմադրում էին կատաղի կերպով, իսկ երբ նրանց այլ ելք չէր մնում` ինքնասպան էին լինում: Այս վերջինն էր, որ չհասցրեց…: Հետևությունը մեկն է` ինչ-որ մեկը խիստ հետաքրքրվում է մեր ճամբարով:
- Եվ ո՞վ է այդ “ինչ-որ մեկը”, ի՞նչ ես կարծում,- հարցրի ես:
- Ես որոշ կասկածներ ունեի, սակայն հենց երեկ դրանք վերափոխվեցին համոզման: Տեր իշխան, այդ “ինչ-որ մեկը” օտարերկրացի չէ,- պատասխանեց Սևակը:
- Ի՞նչն է քեզ բերել այդ հետևության:
- Էլ չեմ ասում այն մասին, որ բոլոր բռնվողներն էլ հայեր են…, թյու տենց հայերին,- մռայլվեց Սևակը,- դա դեռ ի՜նչ…: Ցավն այն է, որ բոլոր հետքերը տանում են Հայկաշեն:
- Ահա՜ թե ինչ,- ես հետ ընկա գահվորակին,- սա արդեն լո՜ւրջ է…: Որտե՞ղ է վերջին բռնվածը:
- Տեր իշխան, ես նրան տեղավորել եմ ամրոցի զնդանում:
Ես ոտքի կանգնեցի ու Սևակի հետ իջա ներքև: Բավականին խոնավ ու մութ ամրոցի նկուղի վերջում, հուսալիորեն փակված երկաթե դռան մոտ ես կանգ առա: Ու մինչ Սևակը կբացեր դուռը, ես արդեն որոշել էի անելիքս:
- Դու մնա այստեղ,- դարձա ես հետախույզիս ու ներս մտա:

Խուցը, որը կլիներ հազիվ մի քանի ոտնաչափ, բավականին լուսավորված էր: Ես առաջ եկա և անմիջապես էլ նկատեցի պատի մոտ դրված մահճակալին մեջքով դեպի ինձ, շղթայված վիճակում, պառկած մեկին: Իր թիկունքում աղմուկ լսելուն պես նա վեր թռավ, մեջքը դեմ տվեց պատին և սկսեց դողղալ: Ես չշտապեցի լիցքաթափել իրադրությունը: Մոտ քաշեցի աթոռակը, դրեցի այն սեղանի մոտ, նստեցի ու հայացքս հառեցի մեջքը պատին դեմ տված ու դողդողացող անձև մսակույտին: Կիլներ մոտ քառասունհինգ տարեկան, բավականին լիքը, կարճ մորուքով մի մարդ: Նրա աչքերը խաղում էին բներում` իրեն համակած վախից:
- Ահա և հասավ վերջդ, սողուն,- դիմացինիս բավականին երկար զննելուց հետո սառը տոնով ասացի ես,- այսօրվա երեկոն դու արդեն չես տեսնի…
Այս խոսքերից դիմացինս սկսեց ավելի ուժեղ դողղալ:
- Սակայն չկարծես, թե դու հեշտ մահ կունենաս,- շարունակեցի ես,- քեզ կենդանի վիճակում կեփեն եռացրած ջրի մեջ, որից հետո մաս առ մաս կայրեն…
- Խղճա ինձ, իշխա՜ն,- այլևս չկարողանալով զսպել իրեն, դեպի ինձ նետվեց բանտարկյալը,- խղճա՜ ինձ…, ես կին ունեմ, երեխաներ…, ինձ ստիպեցի՜ն:

Շղթաները ձգվեցին, թույլ չտալով բանտարկյալին հասնել ինձ: Նա ընկավ գետին և սկսեց հեկեկալ.
- Ինձ ստիպե՜ե՜ցի՜ի՜ն, ես չէի ուզու՜մ,- սկսեց ոտքերիս տակ թավալվել նա:
- Հերիք է հեքիաթներ պատմես, ստիպեցի՜ն…: Եթե ստիպեին, քեզ դեռ կարելի կլիներ ներել, սակայն ես վստահ եմ, որ այդ ամենը դու արել ես սեփական նախաձեռնությամբ: Իսկ դա արդեն արժանի է ամենախիստ պատժի,- սառը տոնով շարունակեցի ես:
- Ինձ ստիպեցի՜ն, իշխա՜ն, երդվո՜ւմ եմ,- գետնին չոքեց զրուցակիցս,- ստիպեցի՜ն…: Նրանք մեծ փող առաջարկեցին, իսկ հետո էլ ասացին, որ եթե ես չհամաձայնվեմ, կսպանեն երեխաներիս:
- Ովքե՞ր նրանք,- կարծես իմիջայլոց հարցրեցի ես,- ո՞վ կարող է մեր երկրում իրեն նման բաներ թույլ տալ:
- Չգիտեմ, Աղեղնավորը վկա, չգիտեմ: Ես հանդիպել եմ միայն երեքի հետ: Երեքն էին` դիմակավորված: Մեկը տերն էր, իսկ մյուս երկուսը` ծառաները…
- Որտե՞ղ եք հանդիպել:
- Հայկաշենում, տեր իշխան, Հայկաշենում,- արագ-արագ վրա բերեց զրուցակիցս,- ես մեր թաղամասի հյուսն էի: Վատ չէի անում իմ գործը, բայց մի անգամ գլխիս փորձանք եկավ: Ես հարբած տուն գալուց կորցրեցի բոլոր փողերս ու վախեցա կնոջս աչքին երևալ: Չգիտեի ինչ անել, ու հենց այդ պահին էլ մոտովս անցան դրանք: Մութ էր, ես իրենց կարգին չտեսա…: Փորձեցի թռցնել դրանցից մեկի քսակը, սակայն բռնվեցի: Սրանք ինձ ծեծեցին, հետո ասացին, որ կհանձնեն իշխանություններին, իսկ հետո առաջարկեցին դրա փոխարեն կատարել իրենց հանձնարարությունը:
- Ի՞նչ հանձնարարություն,- հարցրի ես:
- Մեկնել Հեր ու պարզել, թե ինչ կա այնտեղի ցցապատ տարածքի ներսում: Ու որ ես իրենց չխաբեմ, դրանք գողացան կնոջս ու երեխաներիս…,- հեծկլտալով կրկին սկսեց գետնին թավալվել զրուցակիցս,- հիմա նրանք ինչ կլինե՜ն…
Ես ոտքի կանգնեցի ու մոտեցա նրան:
- Անունդ ի՞նչ է:
- Երեխանե՜րս…,- շարունակում էր հեծկլտալ նա:
- Անունդ, անասո՜ւն,- կրկնեցի ես հարցս` մի լավ ապտակով ամրապնդելով այն:
- Կոռնակ,- անկողնուն հետ ընկնելով` արագ պատասխանեց նա,- հյուսն Կոռնակ:
- Ահա թե ինչ, հյուսն Կոռնակ: Ես այստեղ նստած եմ, փակ զնդանում, բայց չափազանց հստակ տեսնում եմ մի տեսարան: Նկարագրեմ: Հայկաշենցի մի հյուսն, որը չգիտես ինչ մութ հաշիվներ է ունեցել չգիտես էլ թե ում հետ, որոնց անունը ինձ չի ուզում ասել, խաշված մարմնով ոռնում է եռացող ջրով կաթսայի մեջ: Քիչ անց, նրա ոռնոցներին վերջ տալու համար դահիճը հանում է նրան կաթսայից, պառկեցնում մաղի պես ծակծկված ու երկար երկաթի մի կտորի վրա ու տակից դանդաղ մոտեցնում է կրակը…
- Պետք չի՜, տե՜ր իշխան,- ոռնալով սկսեց ոտքերիս տակ թավալվել Կոռնակը:
- Սպասիր, է՜, ես դեռ չեմ վերջացրել: Իսկ հաջորդ օրը, Հայկաշենի մոտի գետակում գտնում է մի ամբողջ ընտանիք, սպանված ամենադաժան ձևով: Երեխաները…
- Խղճա՜, տե՜ր իշխա՜ն, ողորմա՜ծ եղիր,- մարդկային տեսքը լրիվ կորցրեց Կոռնակը:
Զգացի, որ լարը արդեն հերիք է ձգել:
- Սակայն տեսնում եմ նաև մեկ այլ տեսարան: Ես վերադարձնում եմ հայկաշենցի Կոռնակին իր ընտանիքը ու նա իր ողջ հետագա կյանքը հանգիստ ապրում է իր թաղամասում` պատրաստելով իր զամբյուղները, կողովներն ու մաղերը: Բայց դրա համա՜ր…,- խոսքս ձգեցի ես:
- Ասա, տեր իշխան, ասա…: Ես պատրաստ եմ ամեն ինչի,- միանգամից ձայնը կտրելով հայացքն ինձ հառեց Կոռնակը:
- Սկզբի համար դու ինձ կասես, թե ովքեր էին այդ դիմակավորված մարդիկ:
- Չգիտե՜մ, տեր իշխան, չգիտե՜մ: Ես դրանց հետ հանդիպել եմ երկու անգամ: Մի անգամ… ոնց որ արդեն ասեցի, իսկ մյուս անգամ էլի գիշեր էր… ու նրանք դիմակով էին:

Ես ճարահատյալ տեսքով ոտքի կանգնեցի ու դիմեցի դեպի դուռը:
- Դու երևի վաղուց լողացած չես լինի տաք ջրով: Այսօր ես քեզ խոստանում եմ անմոռանալի բաղնիք: Բաղնիք կաթսայում…
- Ավո՜ւլ, հիշեցի, տեր իշխան, Ավո՜ւլ,- լիակատար հուսահատության մեջ գոռալով` դեպի ինձ նետվեց Կոռնակը, սակայն շղթաները կրկին ձգվեցին ու նա փռվեց գետնին:
- Հ՞ը,- ոտքս կախ գցեցի ես:
- Ավուլ` Ավո: Այն մեկը, որ գլխավորն էր…: Դրան իր ծառաներից մեկը խոսքի մեջ հենց այդպես կոչեց` Ավո: Ես նույնսիկ մի քիչ էլ զարմացա` ծառա է, ու իր տիրոջը այդպես է դիմում:
- Արդեն լավ է,- ես կրկին հետ եկա աթոռակի մոտ,- տես, Կոռնակ, ընտրությունը քո ձեռքում է, եթե ուզում ես, կարողանում ես: Իսկ մյուսների՞ն ոնց էին կոչում:
- Հիմա, հիմա, տեր իշխան,- Կոռնակը ափը դրեց ճակատին ու սկսեց այն տենդագին շփել,- տերը, այդ Ավոն, Ավետիքը, հա, ուրեմն…, ջղայնացավ, չէ, ուժեղ չէ, ավելի շուտ էնպես, էլի, ձևի համար, ու ասեց…: Աստված իմ, ի՞նչ ասեց:
- Կոռնա՞կ:
- Հիմա, հիմա, տեր իշխան,- Կոռնակը շարունակեց տենդագին շփել ճակատը,- հա, հիշեցի…: Ասեց. “Սամ, քանի անգամ եմ քեզ ասել, անունս չտաս”: Սամ, մյուսի անունը Սամվել էր:
- Իսկ մյուսինը՞:
- Մյուսը լուռ էր մնում, տեր իշխան: Աղեղնավորը վկա, չեմ ստում: Մի բառ իսկ չասեց: Ես նույնիսկ մտածեցի` համր է, ինչ…
- Իսկ հիմա նկարագրիր դրանց, Կոռնակ: Ասա, ի՞նչ տեսք ունեն…: Ո՞նց են տպվել մեջդ: Սկսիր Ավոից:
- Միջին բոյի, լիքը, կլոր գլխով, երևի մի երեսուն տարեկան: Իրեն պահում էր այնպես, կարծես ողջ Հայկաշենը պարտքով է տվել: Չհաշված ծառայի ասածը:
- Իսկ ծառա՞ն:
- Սամո՞ն:
- Հա:
- Նիհար, քեզնից մի քիչ կոլոտ, բարակ…: Երեխայի պես: Ձայնն էլ էր երեխայի: Երևի մի տասնութ տարեկան հազիվ լիներ: Հա, մեկ էլ… կարծես ջահել էր, շուտ-շուտ ծիծաղում էր, կատակով ասում պետք եղածը, բայց որ հանկարծ հետս սկսում էր խոսել լուրջ, սպառնալիքների լեզվով, ջանս դող էր բռնում: Երկաթի պնդություն կար այդ ջահելի մեջ:
- Իսկ մյուսը՞:
- Համրը՞:
- Հա՜,- գոռացի ես:
- Սա երևի կլիներ մի քսանհինգ տարեկան, բոյով էր ու պինդ:
- Ե՞րբ դու պետք է նրանց հանդիպես:
- Ես պետք է պարզեի ցցապարսպի մասին ամեն ինչ ու յոթ…, այսինք չէ, արդեն երեք օրից նրանց հետ տեսնվեի Հերում:
- Կոռնակ, դու շա՞տ ես ուզում ողջ առողջ պրծնել այս ամենից ու տեսնել ընտանիքիդ:
- Շա՜տ, տեր իշխան, շա՜տ շատ…,- ծնկի եկավ Կոռնակը:
- Այդ դեպքում դու կտանես ինձ հանդիպման այդ երեքի հետ…: Ու եթե ինձ հաջողվեց դրանց բռնել, դու, կարծես ոչինչ չի եղել, հանգիստ կվերադառնաս ընտանիքիդ գիրկը ու կմոռանաս այս ամենի մասին, ինչպես մի վատ երազի:
- Կանեմ, տեր իշխան, ամեն ինչ կանեմ, իսկ ընտանիքս…
- Իսկ ընտանիքիդ ապահովությունը մեծապես կախված է քեզնից… ու մեկ էլ ինձնից,- վերջին բառերի հետ ես մի սառը հայացք գցեցի Կոռնակի վրա ու առանց հրաժեշտ տալու դուրս եկա:
- Սևակ,- դարձա ես դռան մոտ սպասող հետախույզիս,- սրան լավ հսկեք, միջակ կերակրեք: Վաղը թող պատրաստ լինի: Հա, մեկ էլ…: “Դաշույն”-դ հենց վաղը արևածագից առաջ տեսնեմ ամրոցում` լիովին սպառազեն ու մարտական վիճակում: Մենք մեկնում ենք…

*

Լեռների կատարներին իրենց վերջին պարը սկսած արեգակի շողերը աստիճանաբար կորան: Շատ կարճ տևած մթնաշաղից հետո իջավ գիշերը: Սակայն լիալուսինը մեզ բավականին լույս տալիս էր ու դրա շնորհիվ մենք ի վիճակի էինք դիտել շրջակայքը:

Ես իջա ծառի կատարից ու մոտեցա կապկպված Կոռնակին:
- Եթե դու մեզ խաբել ես, ապա ներման որևէ հույս չունենաս,- դարձա ես նրան:
- Չեմ խաբել, տեր իշխան, Աղեղնավորը վկա,- արագ-արագ պատասխանեց Կոռնակը:
- Իսկ դու հաշվի առ, որ այդ դեպքում ես կստիպեմ քեզ մաս-մաս ուտել մարմնիդ կտորները,- գերուն դարձավ կողքս արձանացած “Դաշույն”-իս հրամանատարը` իմ հավատարմ Գլակը, ու մի երկաթյա հայացք գցեց նրա վրա,- մաս-մաս…
- Չեմ խաբում, տեր իշխանը, ամեն ինչ…
- Եթե չես խաբում,- ընդհատեցի ես Կոռնակին,- ուրեմն խելոք մարդ ես և ուրեմն հասկանում ես քո շահը: Ու դա հնարավորություն կտա քեզ ապրել…

Այդ պահին մեզ մոտեցավ Սևակը.
- Տեր իշխան, ծառերի վրա տեղավորված “Դաշույն”-իս ռազմիկները հենց նոր տեղեկացրին, որ մեր կողմն են գալիս երեք հոգի:

Ես անմիջապես հրամայեցի Գլակին պատրաստվել:
- Աշխատիր դրանց կենդանի բռնել: Սպանիր միայն այն դեպքում, երբ այլ ելք չի լինի,- Գլակը վազեց հրամանս կատարելու, իսկ ես դարձա Կոռնակին,- դե իսկ այժմ քո և ընտանիքիդ ճակատագիրը կախված է քեզնից: Դուրս արի բացատ ու դրանց հրապուրիր մոտիկ:
Կոռնակը ուղղվեց ոտքերի վրա, շփեց ընդարմացած վերջույթները և առաջ անցավ: Կրկին մոտս վերադարձած Գլակը բարձրացրեց ձեռքը և նշան արեց իր աղեղնավորներին…

Հանկարծ ես ծանոթ սուր զգացումն ունեցա: “Մի՞թե Մենեսն է”,- սառը քրտինք պատեց մարմնիս,- “… բարեկամս…”: Այս մտքերը կայծակի արագությամբ անցան ուղեղովս, իսկ այդ ընթացքում Կոռնակը մի հատուկ ձևով ագռավի կռավոց արձակեց: Քիչ անց երեք մութ կերպարանքներ, իրենց էշերի սանձերը բռնած, զգուշորեն դուրս եկան ծառերի ստվերից ու մոտեցան նրան: Սուր զգացումս ավելի ուժեղացավ, սակայն միանգամից էլ անցավ: Միշտ այդպես է լինում…

Իմ վիճակին ուշադրություն չդարձնող Գլակը մատներով նշաններ արեց իր ռազմիկներին, որոնք կորան խավարում: Ու հենց միանգամից էլ իրադարձություններ սկսեցին սրընթաց կերպով զարգանալ:

Մութ կերպարանքները կարծես ինչ-որ բան գլխի ընկան ու ես տեսա, թե ինչպես Կոռնակը օրորվեց և տապալվեց: Անմիջապես էլ գիշերային հյուրերը թռան իրենց էշերի թամբերին ու, շուռ տալով կենդանիների գլուխները, փորձեցին հետ վերադառնալ: Սակայն “Դաշույն”-իս ռազմիկները կտրեցին նրանց ճանապարհը: Սրանք չփորձեցին ընդհարման մեջ մտնել, այլ կրկին շուռ գալով, արշավեցին հակառակ ուղղությամբ: Պարզվեց, որ նրանք գալիս են ուղիղ մեզ վրա: Ես ու Գլակը դուրս եկանք մեր թաքստոցներից ու վազեցինք նրանց ընդառաջ:
- Աջինը քեզ, Գլակ, մյուսը քեզ, Սևակ, սա իմն է…,- գոռացի ես կողքիցս վազող օգնականներիս:

Գրեթե միանգամից էլ ես քաշվեցի մի կողմ ուղիղ վրաս արշավող էշից ու արդեն կողքից մի հզոր հարված իջեցրի հեծյալի մարմինի, որը տապալվեց էշից և նրա գավակի վրայով հետ թռավ: Հեծյալներից մեկը սուրաց կողքովս, Սևակը վազեց նրան հետևից, իսկ մյուսի վրա էլ Գլակը նետվեց ու նրանք երկուսով ընկան:

Չէր կարելի կորցնել և ոչ մի պահ: Ես մերկացրի թուրս ու նետվեցի տապալածս հակառակորդի վրա: Սա արդեն ոտքի էր կանգնել ու իր հերթին մերկացրել էր թուրը:

Ես նպատակ ունեի զինաթափել հակառակորդիս, առանց նրան վնասելու: Դրա համար էլ սկզբնական պահին թրիս հարվածները ուղղեցի հակառակորդիս ոչ թե մարմին, այլ թրին: Սակայն պարզվեց, որ հակառակորդս էլ հետիններից չէ: Արդեն առաջին իսկ պահից ես զգացի, որ նա վատ չի մարտնչում: Ես վերևից հարված իջեցրի, սակայն հակառակորդս պաշտպանվեց թրով, որից հետո պտտվող շարժումով շեղեց թուրս: Ես ուղիղ հարված հասցրի, սակայն հակառակորդս կրկին հետ մղեց այն և, ուղղվելով ոտքերի վրա, աջ ոտքի պտտվող հարված իջեցրեց դեմքիս: Ես մի պահ հետ ընկա: Օգտվելով դրանից` հակառակորդս սկսեց թրի ճարպիկ ու շատ արագ հարվածներ հասցնել: Ես հետ-հետ գնալով հազիվ էի հասցնում որսալ ու հետ մղել դրանք, սակայն ի վերջո կրկին ոտքի, բայց այս անգամ ուղիղ հարված ստացա, արդեն կրծքիս: Հարվածի ուժից ես հետ ընկա ու մեջքով խփվեցի ծառին: Թուրս դուրս թռավ ձեռքիցս: Այ քե՜զ բան: Մինչ ես ուշքի կգայի` հակառակորդս թրի կտրող հարված հասցրեց վզիս մակարդակում: Լավ էր, որ հասցրեցի կռանալ, որի հետևանքով հակառակորդիս թուրը ողջ թափով խրվեց ծառի մեջ: Օգտվելով դրանից` ես ձախով բռնեցի նրա զինված թևն ու աջով մի ծանր հարված իջեցրի որովայնին: Զգացի, թե ինչպես հակառակորդիս ձեռքը ցնցվեց ու նա բաց թողեց ծառի մեջ խրված իր թրի կոթը: Ստացածս հարվածներիս վրաս կատաղություն էր իջել: Բաց չթողնելով հակառակորդիս ձեռքը` ես կրկնեցի հարվածը նրա որովայնին, որից հետո մտա նրա թևի տակ, վերցրեցի ուսերիս ու ողջ թափով տապալեցի գետնին: Տակս հայտնված հակառակորդիս դեմքին ես ևս մեկ անգամ հարվածեցի, սակայն մյուս հարվածներիցս նա ճարպկորեն խույս տվեց, արագորեն աջ ու ձախ շարժելով գլուխը, որի հետևանքով հարվածներիս իջան հողին: Գրեթե միանգամից էլ հակառակորդս մի անհավանական գալարումով դուրս եկավ տակիցս ու ոտքի կանգնեց: Մինչ ես նույնը կանեի, նա ոտքի մի հարված էլ հասցրեց: Այս անգամ, սակայն, ես կարողացա ձեռքերիս վրա ընդունել այն ու ինքս էլ իմ հերթին հակառակորդիս նախշել ոտքի ուղիղ հարվածով: Վերջինս անակնկալ թեթևությամբ հետ թռավ ու կորավ թփերի մեջ: Սրբելով ճակատիցս աչքերս լցվող քրտինքը` ես նետվեցի դեպի թփերը, սակայն հակառակորդիս հետքն էլ չկար: Նայեցի ծառին` նրա մեջ խրված թուրը ևս անհետացել էր: Ես արագորեն վերցրի ոտքերիս տակ ընկած իմ թուրը ու աչք գցեցի շրջապատիս:

Դեպի ինձ էր վազում Գլակը: Աջ ու ձախ էին նետվում “Դաշույն”-իս ռազմիկները, սակայն սև կերպարանքներն անհետացել էին:
- Փախավ, տեր իշխան, նվեր թողեց ինձ ու փախավ,- երեսից հոսող արյունը սրբելով` հայտնեց սառնասրտությունը չկորցրած Գլակը…

Մենք մոտեցանք բացատի կենտրոնին: Անշարժ ու արդեն սառած աչքերը աստղազարդ երկնքին հառած` պառկել էր Կոռնակը:
- Տեր իշխան,- հայտնեց վազելով մոտեցած Սևակը ու գլուխը կախեց,- մենք կորուստներ ունենք…: Այն երրորդ հեծյալը սպանել է մեր ռազմիկներից երեքին ու հեռացել:

Կատաղած շուրջս նայեցի: Այսպիսի անհաջողություն ես վաղուց չէի կրել…