milhistory.net

Армянская армия...

Видео

Երբ նույնիսկ հակառակորդն է քեզ հարգում՝ Հայ ռազմիկ։

1054 թվական, հունվարի սկիզբ: Սելջուկյան հորդան հարվածել էր Կարսին և հետ էր քաշվում։ Արդյունքում, սակայն, հետապնդելով հակառակորդին, ինչ որ տեղ Վանանդում սպարապետ Թաթուլ Վանանդեցու գլխավորած Կարսի թագավորության բանակը անակնկալ հարձակվեց վերջինիս բանակի վրա և ծանր կորուստներ պատճառեց, սակայն հակառակորդը մարտի մեջ մտցրեց նոր ուժեր: Այս պայմաններում, զգալով, որ հակառակորդի բանակը առավելություն է ձեռք բերում, Թաթուլը մխրճվեց վերջինիս շարքերի մեջ և տեղի ունեցած մենամարտում ծանր վիրավորեց հակառակորդի բանակի հրամանատարներից մեկին, սակայն շուտով վիրավորվածի թիկնապահներին հաջողվեց գերել Թաթուլին: Սելջուկյան սուլթանության բանակը խուճապի մատնվեց և միայն ծանր կորուստներով կարողացավ հեռանալ մարտադաշտից` իր հետ տանելով գերված Թաթուլին...

...Ասում են, որ երբ գերված Թաթուլին ներկայացրել են Սելջուկյան սուլթանության սուլթան Տուղրի-բեկին (1029-1063), վերջինս Կարսի սպարապետին կյանք է խոստացել, եթե նրա հարվածից ծանր վիրավորված իր զորավարը ապաքինվի: Բայց Թաթուլը միայն ծիծաղել և ձեռքն է թափ տվել. «Եթե հարվածն իմն է, չի ապրի...»: Ու երբ թշնամու զորավարը մահացել է, իսկ Թաթուլը` սպանվել, Տուղրիլ-բեկը, որպես մխիթարություն իր մահացած զորավարի հորը, ուղարկել է վերջինիս Թաթուլի հզոր բազուկը և պատվիրել հայտնել. «Մխիթարվիր, էմիր, վատ բազկից չընկավ որդիդ»...

Պատիվ ունեմ, Հայ ռազմիկ!

Вот как оценивает армянскую армию римский историк II века Аппиан, имея ввиду армию Малого Айка, которая воевала против римлян в I Митридатовой войне (89-85 д.н.э.):

Вспомогательные войска привел к нему сын самого Митридата Аркафий из МАЛОЙ АРМЕНИИ - 10.000 всадников (Аппиан, Война с Митридатом, глава 17)…

...Неман из АРМЕНИИ (Аппиан, ВсМ, глава 19)…

...В то же время и Аркафий, сын Митридата, вторгшись в Македонию с другим войском, легко одержал победу, так как римлян там было мало, подчинил всю Македонию и, поручив ее сатрапам, сам двинулся против Суллы, но захворал и умер около Тисеи (Аппиан, ВсМ, глава 35)…

...Отсюда Архелай отправился в Фессалию через Беотию и собрал в Фермопилах остатки всего своего войска, с которым он сюда пришел, так же как и того, которое было у Дромихета. Он объединил и то, которое вторглось в Македонию с Аркафием, сыном царя Митридата, которое тогда было НАИБОЛЕЕ СИЛЬНЫМ И ПОЛНЫМ, И ВСЕХ ТЕХ, которых Митридат все время посылал на подкрепление; ведь он их посылал непрерывно (Аппиан, ВсМ, глава 36)…

Оценка армянских воинов IV-V веков византийским историком, секретарем полководца Велизария Прокопий Кесарийским, который, имея ввиду императорскую гвардию императоров Византии до Зенона (474-475, 476-491), писал:
15. Другие воины, числом не меньше 3.500, с самого начала были назначены для охраны дворца; их называют схолариями.
16. В прежние времена обычно они получали из государственного казначейства более высокое жалованье, чем все другие. Прежние государи, выбрав их ПО ИХ ДОБЛЕСТИ И ВОИНСКИМ ЗАСЛУГАМ из числа армян, ставили на эту высокую должность.
17. Но с того времени, как Зенон принял императорскую власть, всем дано было право, даже трусам и людям совсем не воинственным, вступать в эту гвардию...

Отзывы высоких офицеров русской армии о действиях армянских воинских частей на Кавказском фронте однозначны. Генерал Гулыга:

- Свидетельствую, что воины-армяне во всех боях проявляют храбрость и отвагу. Часто раненые не покидали рядов своей дружины.

Генерал Трухин:

- Во всех этих боях действия доблестных армянских дружин вообще, а 1-й дружины во главе с в высшей степени мужественным, энергичным и беззаветно храбрым ее начальником Андраником в особенности были выше всякой похвалы, достойны подражания и высших боевых наград, о чем мною и были своевременно возбуждены ходатайства…

Численность армии Армянского государство в разные эпохи менялась, однако прослеживаются устойчивые закономерности. В период существования государства в его классических границах общая численность войска, как правило, укладывалась в рамки около 100.000 человек - независимо от эпохи, в других же случаях численность уменьшается.

Так, согласно Ксенофонту ("Киропедия", книга III, глава 1), у Ерванда I (569-554 д.н.э.), контролировавшего ЛИШЬ ЮЖНУЮ ЧАСТЬ Великого Айка, имелось 40.000 пехотинцев и 4.000 всадников. Половина этих сил, а также 4.000 халдов - всего 28.000 воинов - была предоставлена Киру II Великому (559–530 д.н.э.) в качестве союзнического контингента ("Киропедия", книга III, глава 2).

Тигран II Великий (95-55/38 д.н.э.), согласно АППИАНУ, после поражения при Тигранокерте в 69 г. д.н.э. всё же смог собрать 105.000 воинов, из которых 35.000 составляла конница ("Римская история. Митридатовы войны", гл. 87). При этом численность армии Тиграновой империи оценивается значительно выше: Иосиф Флавий называет цифру в 300.000 человек ("Иудейские древности", кн. 13, гл. 16), Аппиан - 250.000, включая 50.000 всадников (там же, гл. 85), а Плутарх – 225.000 воинов, из которых 55.000 конницы ("Сравнительные жизнеописания, Лукулл», гл. 26).

Для сравнения: Парфянское царство во второй половине II д.н.э. располагало армией численностью около 120.000 человек (Евсевий Кесарийский, "Хроника", глава 96; Мовсес Хоренаци, "История Армении", кн. 2, гл. 2), и та же цифра приводится для конца II века (Мшиха Зеха, "История Адиабенской церкви"). В одном из эпизодов похода Марка Антония в 36 году д.н.э. источники фиксируют участие части парфянской армии численностью около 50.000 человек (Юстин, "Эпитома сочинения Помпея Трога", кн. 41, гл. 2).

Объединённая армия Ахванского и Иверийского царств в 66 г. д.н.э. насчитывала 72.000 воинов, из которых 12.000 составляла конница (Плутарх, "Сравнительные жизнеописания, Помпей", гл. 35). При этом ранее упоминается, что армия собственно Ахванка состояла из 40.000 человек, тогда как Иверия выставляла 32.000 человек.

К моменту принятия христианства население Великого Айка составляло немногим более 4.000.000 человек (Агатангелос, "Житие и история св. Григора", гл. 835). Армия же, собранная по принципу "всех и вся", насчитывала около 150.000 человек (там же, гл. 833), что очевидно включает значительное число некомбатантов и обслуживающего персонала.
К IV веку, особенно ко второй его половине, а также к началу V века относится "Зоранамак", определяющий численность армии Великого Айка в 124.000 человек (речь идёт не о коннице, как нередко ошибочно утверждают).

После тяжёлых войн с Сасанидами в 360-х годах и особенно после битвы на поле Дзирава в 371 году царь Пап (369-374), проведший масштабные и во многом экстраординарные реформы, в том числе за счёт сокращения церковных структур, смог выставить армию численностью около 90.000 воинов (Фавстос Бузанд, "История Армении", кн. 5, гл. 4). У того же автора неоднократно упоминаются армии Великого Айка численностью в несколько десятков тысяч человек.

Таким образом, Великий Айк завершает своё существование, вновь укладываясь в характерные для него рамки около 100.000 воинов. После раздела царства в 387 году численность армии закономерно сокращается. В этом контексте показательны цифры 66.000 воинов в 451 году и 30.000 всадников в 483 году, поскольку границы Армянского марзпанства в целом соответствовали той части Великого Айка, которая отошла под власть Сасанидов. В итоге:

Аратта, Армянское царство, Араратское царство и царство Великий Айк в целом располагали армией численностью около 100.000 человек.

Армянское марзпанство в начале своего существования могло собрать до 66.000 воинов, однако после "Юстиниановой чумы" эта цифра сократилась почти вдвое.

Армения периода Арабского халифата располагала примерно 15.000 всадников и сопоставимым числом пехоты; к концу существования этой политической формы (около 863 г.) фиксируется численность около 40.000 воинов.

Царство Ани на пике своего развития смогло довести численность армии до 100.000 человек, хотя большую часть своей истории располагало силами в пределах 40-80.000 человек.

Царство Киликия располагало армией максимум в 75.000 воинов (1260 г.), но большую же часть своей истории располагало силами в пределах до 50.000.

Երեկ լուր տարածվեց, թե Ռուս-Ուկրաինական պատերազմում զոհվել է մեր հայրենակից, ծնունդով Արցախից, Արբատ գումարտակի հրամանատար ՀԱՅԿ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆԸ: Անմիջապես էլ լրահոսս լցվեց հակասական կարծիքներով: Բացի ցավակցություններից կային նաև տգեղ արտահայտություններ: Երկու այս հակադիր կարծիքների մեջ ընդհանուրը, սակայն, զարմանալիորեն այն էր, որ բոլորն էլ, այս կամ այն կերպ, նշում էին, որ զոհվել է Հայ ռազմիկ, որը չի մարտնչել Հայաստանի և հայերի շահերի համար՝ գոնե ուղղակիորեն...

...Հետաքրքիր մոտեցում է, ասեմ ձեզ, և առնչվում է մեր ազգային արխետիպային պատկերացումներից մեկին: Իրոք, չգիտես ինչու բոլորին թվում է, թե իրենց 5000-ամյա պատմության ընթացքում Հայ ռազմիկները կռվել են ԲԱՑԱՌԱՊԵՍ միայն այնպիսի պատերազմներում, որոնք ուղիղորեն առնչվել են հայերին և Հայաստանի շահերին: Շտապեմ հիասթափեցնել - դա ամենևին էլ այդպես չէ և Տարեգրքումս այս պահի առկա 7.832 էպիզոդներից ես ձեզ համար կարող եմ հարյուրավորները բերել, երբ Հայ ռազմիկը մարտնչել է ՈՉ ՀԱՆՈՒՆ հայերի և Հայաստանի շահերի՝ երբեմն այդ անելով այլ ուժի, իսկ երբեմն էլ հենց իր շահի համար: Ցավոք, կան նաև դեպքեր, երբ Հայ ռազմիկը մարտնչել է նույնիսկ ԸՆԴԴԵՄ հայերի և Հայաստանի շահերի:

Ամենահին հիշատակությունը, որ կարելի է բերել առ այս ամեն, վերաբերում է, թերևս, մ.թ.ա. 1756 թ-ի Դիալա գետի ճ-մ-ին, երբ Հայոց թագավորության օժանդակ զորաջոկատը օգնեց Ասորեստանի թագավորությանը հաղթել Իրանական լեռնաշխարհի արևմուտքում գործող լուլլուբեներին՝ ներկայիս քրդերի ֆիզիկական նախնիների մի կտորին: Ամենափառահեղ հիշատակություններից մեկն էլ, գոնե իմ կարծիքով, վերաբերում է Աշոտ Արծրունուն և Վահագն Քաջ Հայկազնին, որոնք գերվեցին մ.թ.ա. 331 թ-ի Գավգամելայի ճ-մ-ում, սակայն հետագայում Աշոտը տարբեր պաշտոններ զբաղեցրեց Պտղոմյանների թագավորության հիմնադիր Պտղոմեոս I-ի (մ.թ.ա. 323-282) մոտ, իսկ Վահագնն էլ ծառայության անցավ Ալեքսանդր III Մեծի (մ.թ.ա. 336-323) թիկնապահ զորամասում: Վահագնի մասին IX դարի պատմիչ Թովմա Արծրունին ասում է, թե. «Սա մեծ ջանասիրությամբ առաջ գնաց զինվորական գործում՝ ջանալով կամ մեռնել թշնամու սրից, կամ հաղթել քաջասրտությամբ» (1.6):

Խուրան Արծրունին, որ հանդիսանում էր Հայոց Միջագետքի թագավորության արքա Աբգար V Մեծի (մ.թ.ա. 4 - մ.թ. 50) լավագույն զորավարներից մեկը, 33-34 թվականներին Պիրենյան թերակղզում օգնեց ՀՌՈՄԵԱԿԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ կայսր Հուլիոս Տիբերիոսին (14-37), երբ սա. «...ոսկեհանքերի համար պատերազմ էր մղում իսպանացիների դեմ»: Հայերը հանդես եկան շատ լավ, իսկ. «...Խուրանը բազում քաջություններ ցուցաբերեց և հաղթանակներ տարավ, ինչի համար հույժ ուրախացած Տիբերիոսը ստադիոն կոչված վայրում նրան պատվեց ծիրանիով ու հաղթության պսակով»,- այս կապակցությամ հայտնում է նույն Թովմա Արծրունին (1.6): Արդեն հաջորդ հարյուրամյակներում Հռոմեական կայսրության բանակում կային հայկական նետաձիգ ստորաբաժանումներ: Վերջիններիցս մեկը 237 թ-ին նույնիսկ կայսր հռչակեց ոմն Տիտոսի, որը 6 ամիս անց սպանվեց, իսկ սրա գագաթնակետն էլ հանդիսացան պսևդոկոմիտատեսի կարգավիճակ ունեցող III-V դարերի հայկական երկու լեգեոնները՝ I Armeniaca-ն և II Armeniaca-ն:
527-1080 թվականներին ԲՅՈՒԶԱՆԴԱԿԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ բանակի կազմում հայերի ունեցած դերը հանրահայտ է: Ավելին, մինչև 476 թ-ը կայսրերը հենց հայերից էին իրենց համար թիկնապահներ ընտրում՝ հաշվի առնելով ամենից առաջ մարտական հատկանիշները: Կայսերական թիկնազորը հայերից էր կազմված նաև առնվազն 960-1040-ական թվականներին, ընդ որում վերջինս հաճախ մասնակցում էր մարտական գործողությունների՝ փրկելով կայսրերի: Նույն բյուզանդական բանակի կազմում էր, սակայն նաև, որ հայերն ամենից շատ հանդես եկան ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԵՐԻ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՇԱՀԵՐԻ՝ առնվազն երեք անգամ մարտնչելով Հայոց պետականությունների դեմ, իսկ 20 անգամ էլ՝ ճնշելով հայերի ապստամբություններ:

Հանրահայտ է նաև հայերի մասնակցությունը Պարսից թագավորության արևելյան սահմաններում մղվող մարտերին, որտեղ ևս հայերն իրենց ՓԱՅԼՈՒՆ էին դրսևորում: Ի դեպ, կա կարծիք, որ թյուրքական լեզուներում մինչև այժմ էլ գոյություն ունեցող «արմեն» բառը, որն ունի շատ դրական իմաստ և նշանակում է «արի, քաջ, ակնառու, փայլուն և այլն», հենց սրա հետևանքն է:

Ավելին, հայերն աչքի էին ընկնում նաև ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ: Ալի իբն Յահիա ալ-Արմանին, որը զոհվեց արաբների համար անչափ ցավալի 863 թ-ի Հալուերս գետի ճ-մ-ում՝ Տիգրանակերտի մոտ, ըստ X դարի պատմիչ Մասուդիի (VIII, 74-75) հանդիսանում էր այն 4 ակնառու հերոսներից մեկը, որոնց պատկերները դրվում էին բյուզանդական եկեղեցիներում, որպես նրանց խիզախության, բայց որ ավելի կարևոր էր՝ ազնվասրտության, հարգանքի հավաստիք: Ինչպես մի ժամանակ Սասանյանների մոտ, այնպես էլ VIII-X դարերում Հայ ռազմիկների ամբողջական զորամասեր, կազմված երբեմն զենքի տակ դրված մինչ այդ գերված հայերից, մասնակցում էին խալիֆության մղած ռազմական գործողություններին: Ըստ XII դարի պատմիչ ալ-Սպահանու՝ նման զորամաս 1081 թ-ին հիշատակվում է նույնիսկ Սելջուկյան սուլթանության բանակում: Ավելին, առանձին հայեր նույնիսկ դառնում էին իսլամական աշխարհի ակնառու առաջնորդներ: Ամենահայտնի օրինակը Ֆաթիմյանների խալիֆության գլխավոր հրամանատար Բադրը կամ Պետրոսն էր, որը դեռևս երիտասարդ տարիներին 1022 թ-ին մի պահ ղեկավարեց Համդանյանների էմիրությունը, իսկ 1073-1094 թվականներին էլ փաստացի ղեկավարում էր Ֆաթիմյանների խալիֆությունը: Հիշենք նաև նույն խալիֆությունը XII դարում ղեկավարած Վահրամ Պահլավունուն, որն այդ պաշտոնը ստանձնեց մնալով քրիստոնյա, Ռուզզիքների տոհմին պատկանող վեզիրներին, ինչպես նաև Բադր-էդ-Դին Լուլուին, որը 1222-1259 թվականներին կանգնեց Զանգյանների աթաբեկության գլուխ:

ՕՐԻՆԱԿՆԵՐՆ ԱՆՉԱՓ ՇԱՏ ԵՆ, բայց խոսքը փակենք հայազգի մոտ մեկ տասնյակ «հաջողության զինվորների» այն բուռն գործունեությամբ, որը նրանք 1760-ական թվականների սկզբներին Գրիգոր Հարությունյանի գլխավորությամբ ծավալեցին հեռավոր Բենգալիայում՝ լրջորեն հարամելով մինչ այդ երկրամասը նվաճել փորձող անգլիացիների ճաշը:

Լոռիս-Մելիքով և Բեհբութով Ռուսական կայսրությունում, Մամլուք Ռուստամ և տասից ավելի այլ հայազգի մամլուքներ Ֆրանսիայում, Հունգարական 1848 թ-ի հեղափոխության հերոսներ Էրնե Կիշ ու Յանոշ Ցեց, մարշալներ Բաղրամյան և Բաբաջանյան ԽՍՀՄ-ում, Խալիլ փաշա Օսմանյան սուլթանությունում, Ղառչաղա խան Սեֆյանների շահությունում, հայկական 5.000 հոգանոց հետևակը Վիեննայի 1683 թ-ի ճ-մ-ում Յան Սոբեսկու (1674-1696) դրոշի տակ, Կուլիկովո ու Գրյունվալդ - ո՞րը հիշես...

...Ասածս ի՞նչ է: Ես ՑԱՎՈՒՄ ԵՄ Հայկի զոհվելու համար ու նաև ցավում եմ, որ նա զոհվեց հայերի և Հայաստանի շահերին առնվազն ուղիղ չվերաբերող պատերազմում: Ես իրեն որևէ կերպ չեմ ճանաչում, բայց վստահ եմ, որ նա ու իր հետ գտնվող հայերը ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՊԱՏԵՐԱԶՄ ՎԱՐԵԼՈՒ ԱՆԳԻՆ ՓՈՐՁ ՈՒՆԵՆ և, օրինակ, քաղաքային մարտերը նրանք հաստատ որ շատ լավ կիրականացնեն, քան «հաստիքային ոմանք»: Ես կուզենայի, որ այդ մարդիկ հայերի և Հայաստանի համար պայքարեին, իսկ եթե քաղաքային մա՞րտ էլ, օրինակ, վարելիս լինեին, ապա դա լիներ Ստեփանակերտի կամ Շուշիի ազատագրման համար մղվող մարտերից մեկը: Ցավալի է և երիտասարդ հայի մահը, և այն, որ դա տեղի է ունենում հանուն ոչ հայերի ու Հայաստանի շահերի՝ գոնե ուղիղ այդ կերպ: Դա, սակայն, մեր 5000-ամյա պատմությանն ուղեկցող երևույթ է...

...Իմ երազած պետությունը կհավաքեր օտար դրոշների տակ պատերազմող այդ մարդկանց, ԿԿԱԶՄԱԿԵՐՊԵՐ ԵՎ ԿԻՐԱՌՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԿԴՆԵՐ հանուն հայերի ու Հայաստանի շահերի...

"Так уж получилось",- говорит норманнский историк начала XII века Рауль Каенский в своей истории о Танкреде, который очень хорошо знал реалии Киликии,- "Что судьба сделала турок хозяевами Киликии, а местных греков превратила в их слуг, в том случае, как армяне, не будучи в состоянии вынести ярмо рабства, ушли в горные труднодоступные районы и там продолжили защищать свое свободное положение"...

Гордость за наших чувствуешь, при том сей комплимент особенно приятен в устах чужестранцев...