milhistory.net

Հայերի հետ տարվող բանակցությունների վերջին փուլում էր, որ Բեյբարսը կրկին վերադարձավ իր հին ծրագրին` մաքրել Մերձավոր Արևելքը խաչակիրներից: 1268 թ-ի մարտի 31-ին Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 60.000) գրավեց Անտիոքը Անտիոքի դքսության բանակից (մոտ 2.000) և քաղաքի Հայ ռազմիկներից (մոտ 500): Անտիոքի դքսությունը ոչնչացավ: Քաղաքի գրավման առթիվ Բեյբարսը մի ծաղրական նամակ ուղարկեց Անտիոքի վերջին դուքս Բոհեմունդ Տերենտացուն` “շնորհավորելով” վերջինիս փրկվելու, ինչպես նաև քաղաքի գրավման լուրը այդքան արագ ստանալու կապակցությամբ:

Հաջորդ հարվածն ուղղված էր ոչ անհայտ Տաճարականների (Տամպլիերների) օրդենի դեմ, որը ամրոցներ ուներ Կիլիկիայի արևելքում: 1268 թ-ի մայիսին Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 30.000) գրավեց Գաստոն, Պաղրաս և Ռոսեյլի ամրոցները Տաճարականների օրդենից (ընդհանուր` մոտ 1.500) և Կիլիկիայի թագավորության բանակից (ընդհանուր` մոտ 500): Խաչակիրները ստիպված էին հաշտություն խնդրել, ընդ որում հաշտության բանակցություններ վարելու համար խաչակիրների ներկայացած դեսպանախմբում սեփական դեսպանի անվան տակ խաչակիրներին ներկայացավ հենց ինքը` սուլթանը, և այս ավանտյուրայի արդյունքում ոչ միայն մի լավ ծաղրեց հակառակորդին, այլև ձեռք բերեց ռազմական բնույթի կարևոր տեղեկություններ: Այսպես թե այնպես, բայց հաշտությունը խաչակիրների հետ կնքվեց, որն առավել սիմվոլիկ դարձրեց վերջիններիս ներկայությունը Մերձավոր Արևելքում:

Այս դեպքերից հետո լարվածությունը առժամանակ թուլացավ: Եվ Մամլուքյան սուլթանությունում, և Իլխանությունում, և Կիլիկիայի թագավորությունում որոշակիորեն սրվել էր ներքաքաղաքական իրավիճակը: Դեպի Հայոց թագավորություն կատարած արշավանքից հետո որոշակի սրացումներ էին նկատվում մասնավորապես Բեյբարսի ու Շնջարի հարաբերություններում, էլ չասած դեռ, որ մյուս փառասերն էլ` Կալաունն էլ, վստահելի չէր: 1271 թ-ին Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 20.000) Շնջարի գլխավորությամբ ասպատակեց Մարաշի շրջակայքը և նահանջեց: Օգտվելով առիթից` Բեյբարսը հրամայեց ինքնագործունեության մեղադրանքով ձերբակալեց Շնջարին և շնորհազրկեց նրան, բայց 1273 թ-ին մեծ հեղինակության հասած այս զորավարին կրկին ազատություն շնորհեց:

Իր մնացած հարևանների հետ լուրջ խնդիրներ ուներ նաև Իլխանությունը, որը իր հերթին բացառեց ռազմական գործողությունների վերսկսումը Մամլուքյան սուլթանության դեմ: Խառն էր դրությունը նաև Կիլիկիայի թագավորությունում, թեև այս կապակցությամբ տեղեկությունները խիստ կցկտուր են: Հայտնի է միայն, որ իր թագադրման առթիվ Լևոն II-ը (1269-1289) մեծ մասշտաբի համաներում էր հայտարարել, որը սրել էր դժգոհությունները երկրում: Որոշ տեղեկություններ կան ենթադրելու, որ հենց այս ժամանակ էլ սկսել էին գլուխ բարձրացնել այսպես կոչված “Ունիթորներ”-ը` կաթոլիկ եկեղեցու հետ Հայոց եկեղեցու միավորման և խաչակրաց նոր արշավանքի կազմակերպման կողմնակիցները: Փաստորեն երկրում աստիճանաբար սկիզբ էր առնում “Ունիթորներ”-ի և “Հակաունիթորներ”-ի պայքարը, հաճախ ռազմական բնույթ ստացած մի պայքար, որը տևելու էր գրեթե մեկ դար և մեծ վնաս էր հասցնելու Հայոց թագավորությանը: Այս պայքարի առաջին արտահայտությունն էլ, կարելի է կարծել, հենց հանդիպում ենք նույն 1271 թ-ին, երբ Սմբատ Սպարապետի գլխավորած Ոստանիկ բանակը (մոտ 10.000) գրավեց Մոլևոն ամրոցը (Կիլիկիա, Մոլևոն գավառ) ամրոցի ապստամբած իշխաններ սըր Լևոնի և Ապլղարիպի բանակից (մոտ 500): Իսկ Մամլուքյան սուլթանության հետ պատերազմն էլ դեռ ոչ-ոք չէր դադարեցրել…

1273 թ-ի հունիսին սկսվեց թշնամու հերթական հարձակումը. Սմբատ Սպարապետի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակի (մոտ 20.000) պարտիզանական հարվածներին ենթարկվող Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 50.000) ասպատակեց Տարսոնի շրջակայքը, բայց ի վերջո ստիպված եղավ նահանջել: Իսկ շուտով բացվեց նաև հակամարտության նոր ճակատ: 1275 թ-ին ակտիվացավ մինչ այդ իրեն հանգիստ պահող Ղարամանյանների էմիրությունը և հարձակվեց Կիլիկիայի արևմտյան տարածքների վրա, թեև այս անգամ էլ Սմբատ Սպարապետի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակի (մոտ 20.000) պարտիզանական հարվածներին ենթարկվող Ղարամանյանների էմիրության բանակը (մոտ 40.000) ի վերջո ստիպված եղավ նահանջել:

Բայց սա միայն սկիզբն էր և հետագա տարիներին մարտական գործողություններն ավելի մեծ թափ առան: Բեյբարսին հաջողվել էր սուլթանությունը հասցնել իր հզորության գագաթնակետին և կարծես արդեն ժամանակն էր ագրեսիա դրսևորել նաև հենց իր` Իլխանության, նկատմամբ: 1276 աշնանը Պլասթա ամրոցի ճ-մ-ում Իլխանության բանակը խայտառակ պարտություն կրեց: Սուլթան Բեյբարսի գլխավորած Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 100.000) վաղ առավոտյան անակնկալ հարձակվեց գրեթե իր ողջ կազմով հարբած վիճակում քնած Իլխանության բանակի (30.000) վրա և գլխովին ոչնչացրեց այն: Բանակի գերված մոնղոլ հրամանատարները, Չինգիզ-խանի այս անարժան հետնորդները, որոնք գրեթե մերկ ու խումարից ուռած աչքերով հայտնվել էին Բեյբարսի վրանում, սուլթանի հրամանով գլխատվեցին:

Զարգացնելով հաջողությունը` 1276 թ-ի աշնանը սուլթան Բեյբարսի գլխավորած Մամլուքյան սուլթանության համալրված բանակը (մոտ 100.000) ասպատակեց Կեսարիայի շրջակայքը, ինչպես նաև Կիլիկիայի արևելքը: Արդյունքում Բեյբարսին հաջողվեց լայն կապեր հաստատել Փոքր Ասիայում հաստատված քոչվոր թուրքմենների հետ և լուրջ ապստամբական տրամադրություններ ստեղծել այստեղ. սա մի դաշույն էր, որ այսուհետ միշտ ուղղված էր լինելու Իլխանության դեմ և հետագայում շատ էր սահմանափակելու նրան: Հատկանշական է, որ իլխան Աբաղան, որը “դեպքի վայր” ժամանեց այս խայտառակ պարտությունից մի քանի շաբաթ անց ու դառը արցունքներ թափեց զոհվածների ոսկորների վրա, այդպես էլ ի վիճակի չեղավ սկսելու պատասխան գործողություններ:

Իսկ Բեյբարսը, բոլոր իր հակառակորդներին լավ նեղած ու փառքի և ռազմաքաղաքական հզորության գագաթնակետին գտնվող այս զորավար-սուլթանը, այս ժամանակ արդեն մտմտում էր մի վերջին հարվածի, փառահեղ մի հաղթարշավի մասին, որը վերջնականապես կզարդարեր իր զորավարական ու սուլթանական փառքը. մամլուքյան սուլթանը հսկայական ու ավերիչ մի արշավանք էր նախապատրաստում Կիլիկիայի թագվորության դեմ…

1277 մարտի 6 – Սարվանդիքար ամրոցի ճ-մ

Սուլթան Բեյբարսի գլխավորած Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 100.000) ներխուժեց Կիլիկիայի թագավորության տարածք և սկսեց շարժվել ամրոցի ուղղությամբ: Տեղեկանալով թշնամու առաջխաղացման մասին՝ Սմբատ Սպարապետը անձամբ իրականացրեց թշնամու ուժերի հետախուզում, որից հետո, բաժանելով Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 65.000) 6 հավասար մասերի, դարանեց այն ամրոցի մոտ գտնվող մի լեռնահովտում: Դրանից հետո, անձամբ գխավորելով Հայկական բանակի առաջապահը (5.000), Հայոց սպարապետը շարժվեց թշնամուն ընդառաջ՝ նպատակ ունենալով մանր մարտերով ու առանձին ռազմիկների մենամարտերով առաջ քաշել թշնամուն և գցել Հայկական բանակի պատրաստած դարանը:
I փուլ – Հայկական բանակի առաջապահը հարձակվեց թշնամու վրա և, նետահարությամբ, առանձին մենամարտերով ու մանր մարտերով նահանջելով, թշնամուն քաշեց դեպի հիմնական բանակի պատրաստած դարանը:
II փուլ – Հայերի կեղծ նահանջից ոգևորված Մամլուքյան սուլթանության բանակը անցավ ուղղակի գրոհի՝ ողջ կազմով հայտնվելով ամրոցի մոտ գտնվող լեռնահովտում:
III փուլ – Հայկական հիմնական բանակը, փակելով լեռնահովտի մուտքը, շրջապատեց թշնամու բանակին և սկսեց ծանր կորուստներ պատճառել նրան: Այս ընթացքում Սմբատ Սպարապետը մարտադաշտում հանդիպեց Մամլուքյան սուլթանին և մենամարտեց վերջինիս հետ: Մենամարտի ընթացքում Բեյբարսին հաջողվեց տապալել Սմբատին ձիուց, սակայն բազում մարտերում փորձված Հայոց սպարապետը չկորցրեց իրեն և, արագորեն ոտքի կանգնելով, նետահարեց կրկին հարվածել փորձող իր հեծյալ հակառակորդին: Ծանր վիրավորված Մամլուքյան սուլթանին այնուհանդերձ հաջողվեց վերադառնալ յուրայինների մոտ և սեփական թիկնապահների փոքր խմբով հեռանալ մարտադաշտից: Իսկ կրկին սեփական նժույգին հեծած Հայոց սպարապետը հաջողությամբ շարունակեց մարտը և ավարտին հասցրեց թշնամու բանակի ջախջախումը: “…ռազմիկները, որոնց ղեկավարում էր ծերունազարդ Սմբատը, մարտնչում էին ինչպես առյուծներ: Ու թեև փոշին ծածկել էր արևը, բայց այդ փոշու մեջ էլ նրանց թրերը շողշողում էին հանց կայծակներ և Սմբատի զորքը արիաբար ձգտում էր հաղթանակի”,- այս հաղթական ճակատամարտի համայնապատկերն է փոխանցում մեզ իր ժամանակի հիշատակարաններից մեկը:
IV փուլ – Կիլիկիայի թագավորության բանակը սկսեց հետապնդել և ոչնչացնել թշնամու բանակի փախչող մնացորդներին: Հենց այդ ընթացքում էլ, սակայն, սպարապետի նժույգը թափով առաջ նետվեց և, չկարողանալով դանդաղեցնել ընթացքը, հարվածեց մի հաստաբուն ծառի: Նժույգի հետ միասին ծառին զարնվեց նաև Սմբատ Սպարապետը, ուշագնաց եղավ և ընկավ ձիուց:
Հայերը կորցրին մոտ 15.000, թշնամին` մոտ 70.000 զինվոր: Ճակատամարտից մի քանի ժամ անց, այդպես էլ ուշքի չգալով, հենց իր ծննդյան օրը Հայոց սպարապետը մահացավ` անմար թողնելով իր լուսավոր կերպարը ոչ միայն ժամանակակիցների, այլև սերունդների սրտում...

Կիլիկիայի հայերը մինչև այժմ էլ հավատում են, որ ամեն անգամ, երբ թշնամին ոտք է դնում Հայոց հողին ու հայերը մարտի են բռնվում նրա հետ, Սպարապետի թուրը պոկվում է այն լեռան ծերպից, որին ի պահ է հանձնվել նրա մահից հետո, իջնում է մարտադաշտ, սպանում է թշնամու ռազմիկներից մեկին և կրկին դառնում իր տեղը: Դա Սպարապետի բաժին հարվածն է, որը միշտ գումարվում է սեփական հողի համար մարտնչող Հայ ռազմիկների հարվածներին…

Նույն տարվա հունիսի 30-ին էլ իր հերթին, չապաքինվելով Սմբատի հասցրած վերքից, Դամասկոսում մահացավ նաև սուլթան Բեյբարսը...

Սարվանդիքարի ճ-մ-ը որոշակի իմաստով ռևանշ էրՄառի ճ-մ-ի համար: Մամլուքյան սուլթանության բանակը հսկայական կորուստներ էր կրել, որը մեծ հարված հասցրեց նրա ռազմական հզորությանը և թուլացրեց վերջինիս հետագա ագրեսիվ մղումները իր հարևանների նկատմամբ: Ոչ պակաս կարևոր էր նաև այն հանգամանքը, որ, մեծ հաշվով, հենց այս ճակատամարտի արդյունքում ասպարեզից ի վերջո հեռացավ տաղանդավոր Բեյբարսը, դրանից զատ իր հեռանալով կրկին սրելով երբեք էլ չմարած ներքաղաքական-գահակալական պայքարը սուլթանությունում: Ընդ որում հետաքրքիրն այն է, որ իրենց պատմության ընթացքում սա մամլուքների առաջին ծանր պարտությունն էր բաց-դաշտային խոշոր ճակատամարտում, այսինքն այս առումով ճակատամարտը ինքնին յուրօրինակ տեղ ունի այդ թվում նաև համաշխարհային ռազմարվեստի պատմության մեջ:

Բեյբարսի մահից հետո նոր սուլթան հռչակվեց վերջինիս որդին` 19-ամյա աս-Սաիդ Նասր-էդ-Դին Բարակա-խանը (1277-1280), որը, ինչպես եղավ արժանահիշատակ Այբեկի ու նրա որդու պարագայում, ոչ հոր հեղինակությունն ուներ, ոչ էլ ընդունակությունները, սակայն դրա փոխարեն աչքի էր ընկնում դաժանությամբ, անհեռատեսությամբ և կարողանում էր իր դեմ տրամադրել բոլորին: Ընդ որում “պապայի հին ընկերներ”-ը, մարտերում թրծված և սուլթանության կայացման գործում իրական ավանդ ներդրած այդ կատաղի ռազմիկները` հսկայամարմին, հաստաբազուկ, ցլի վիզ և արջի ուժ ունեցող Կալաունը ու իր խիզախությամբ հայտնի Շնջարը, որևէ կերպ չէին ուզում համակերպվել այն փաստի հետ, որ այս անգամ էլ իրենք անմասն են մնացել սուլթանական գահից: Հատկապես նեղացած էր իրեն պահում Կալաունը, որի դիրքերն ու հեղինակությունը այդ պահին ավելին էին, քան ցանկացած այլ մեկինը: Եվ այս պայմաններում երիտասարդ սուլթանի միակ իրական հենարանը կարող էր լինել թերևս ընդամենը միայն Սունկուրը, բայց նա էլ մամլուքների կողմից ընկալվում էր ընդամենը “որպես միայն” հանգուցյալ Բեյբարսի ընկեր և մամլուքների մոտ առանձնակի ռազմական հեղինակություն չուներ…

Իսկ պատերազմը շարունակվում էր: Ընդ որում հայերի շահած փայլուն հաղթանակը մեծ օգուտ բերեց նաև Իլխանությանը: Նույն 1277 թ-ի սեպտեմբերի Իլխանության և Կիլիկիայի թագավորության միացյալ բանակը ասպատակեց Փոքր Ասիան և բավականին երկար ժամանակով հնազանդեցրեց իրենց հզոր հովանավորից զրկված այստեղի թուրքմեններին: Ի պատասխան սրա` Բարակա-խանը և Սունկուրը, փորձելով օգտագործել Բեյբարսի թողած պետության իներցիան և դեռևս պահպանված հարվածային ուժը, կարգի բերելով սուլթանության գործերը, 1279 թ-ին վերսկսեցին ռազմական գործողությունները Կիլիկիայի թագավորության դեմ:

1279 գարնանը Մամլուքյան սուլթանության բանակը (13.000) պաշարեց, սակայն չկարողացավ չգրավեց Հռոմկլա ամրոցը Կիլիկիայի թագավորության բանակից (մոտ 1.000): Նույն ժամանակ էլ Ղարամանյանների էմիրության բանակը (մոտ 10.000), ասպատակելով Լամբրոն ամրոցի և Սկևռա վանքի շրջակայքը (վերջինը` Լամբրոն ամրոցի մոտ), փորձեց խորանալ Հայոց թագավորության տարածքում: Սակայն կարճ ժամանակ անց Անարզաբայի ճ-մ-ում Սմբատ Սպարապետի որդու, սպարապետ Լևոն Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 10.000) ջախջախեց առաջխաղացումը շարունակած Ղարամանյանների էմիրության բանակին (մոտ 10.000):

Մամլուքները, որոնք հապաղել էին Հռոմկլայի պատերի տակ և չէին կարողացել հասնել արդյունավետ փոխգործակցության իրենց արևմտյան դաշնակցի հետ, նոր հարձակման անցան միայն մի քանի ամիս անց: 1279 օգոստոսի կեսին սպարապետ Լևոն Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակի (մոտ 50.000) պարտիզանական հարվածներին ենթարկվող Մամլուքյան սուլթանության և Ղարամանյանների էմիրության միացյալ բանակը (մոտ 120.000), բաժանվելով մի քանի մասերի, գրավեց Մամեստիան, Տարսոնը, Մարաշը, Այասը ու Կոռիկոսը Կիլիկիայի թագավորության բանակից (ընդհանուր` մոտ 5.000): Բայց այս անգամ էլ թշնամու գերանդին պետք է քարին դեմ առներ…

1279 օգոստոսի վերջին Սիսի ճ-մ-ում Լևոն II-ի և սպարապետ Լևոն Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 20.000) հաղթեց Սիսի շրջակայքում ճամբարած սուլթան Բարակա-խանի գլխավորած Մամլուքյան սուլթանության բանակի գլխավոր մասին (մոտ 30.000): Ընդ որում մարտի ժամանակ մի հայ ռազմիկ նետահարեց և ծանր վիրավորեց մամլուքյան սուլթանին, որը, միայն մեծ դժվարությամբ հավաքելով իր պարտված ու ցրված բանակի մնացորդները, կարողացավ հեռանալ Հայոց թագավորության սահմանից: Սա հայերի արդեն երկրորդ վրեժն էր Մառի ճ-մ-ի համար: Ընդ որում այս անգամ էլ հայերը ոչ միայն հաղթանակ տարան ու հետ շպրտեցին թշնամուն, այլև վրեժ լուծեցին նաև հենց իրենից` Բեյբարսից, ի դեմս այս ճակատամարտի համար հետագայում սեփական գահով ու կյանքով հատուցած նրա որդու:

Բանն այն է, որ կրած խոշոր պարտությունը լրջորեն խարխլել էր Կահիրե վերադարձած նոր սուլթանի առանց այդ էլ չեղած հեղինակությունը, իսկ ստացած ծանր վերքն էլ, որը վերջինիս անշեղորեն դեպի մահն էր տանում, վերջնականապես անհեռանկար էր դարձնում Կահիրեի միջնաբերդում փակված սուլթանի վիճակը: Խնդիրը անխուսափելիորեն մոտենում էր հանգուցալուծման, որը այս անգամ ևս, իրենց կամքից անկախ, իր արագացումը ստացավ հայերի կողմից:

1280 թ-ի գարնան սկզբին Կալաունի գլխավորությամբ ծովից ափհանում իրականացրած Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 40.000) գրավեց Այասը Կիլիկիայի թագավորության բանակից (մոտ 1.500) և այրեց այն: Սակայն գրեթե անմիջապես էլ տեղի ունեցած Այասի ճ-մ-ում Լևոն II-ի և սպարապետ Լևոն Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 30.000) հաղթեց դեպի թագավորության խորք առաջխաղացում սկսած Մամլուքյան սուլթանության բանակին (մոտ 35.000): Կալաունը դժվարությամբ փրկվեց և, իր բանակի մնացորդով նստելով նավերը, վերադարձավ Եգիպտոս: Այստեղ անհաջողության մատնված այս զորավարին հաջողվեց անել այնպես, որ բանակի մեջ տրամադրություններ ստեղծվեն, թե իբր պարտության ողջ մեղավորը հենց ծանր վերքից տանջվող Բարակա-խանն է: Արդյունքում Կալաունի բանակը գաղտնի, բայց սրընթաց երթով մոտեցավ մայրաքաղաքին ու անմիջապես էլ մտավ Կահիրե: Մեկշաբաթյա պաշարումից հետո գրավելով քաղաքի միջնաբերդը` ապստամբած բանակը գահընկեց արեց արդեն իսկ մահամերձ վիճակում գտնվող սուլթանին, որին Կալաունը, այնուհանդերձ, չհապաղեց սպանել տալ: Սուլթանությունում ողջ իշխանությունը փաստացի անցավ Կալաունին, որը, սակայն, իր վիճակին գոնե մասամբ լեգիտիմ բնույթ տալու համար, ինչպես ժամանակին վարվել էր Կուտուզը, սուլթան հռչակեց Բեյբարսի մյուս որդուն` մանկահասակ ալ-Ադիլ Բադր-էդ-Դին Սուլամիշին (1279): Ընդ որում սկզբնական շրջանում Կալաունը ակնհայտորեն երկյուղում էր Դամասկոսի և ողջ հարավային Ասորիքի կառավարիչ հռչակված Սունկուրից, որը կարող էր ոտքի հանել երկիրը և փորձել ոչ միայն վրեժ լուծել իր այդքան սիրված ընկերոջ որդիների համար, այլև ինքը հասնել սուլթանական գահին: Սակայն Սունկուրը այս կամ այն պատճառով ակտիվ չգործեց, ինչն էլ պայմանավորեց Կալաունի վերջնական հաջողությունը: 1280 թ-ի հունիսի սկզբին Կալաունը` Բեյբարսի ընկերը, սպանել տվեց իր երբեմնի “լավ ախպոր” արդեն երկրորդ որդուն: Մամլուքյան սուլթանության նոր սուլթան հռչակվեց ալ-Մանսուր Սեյֆ-էդ-Դին Կալաուն ալ-Ալֆին (1280-1290)` մինչև կյանքի վերջ այդպես էլ արաբերեն կարգին խոսել չկարողացող այդ հզոր ռազմիկը, որին ժամանակին գնել էին 1000 (ալֆի) դինարով և ինչին էլ հենց վերջինս պարտական էր իր մականվան համար: Հետաքրքիր է, որ գրեթե միանգամից էլ Կալաունի կողքին հայտնվեց կարծես թե արդեն մոռացված Շնջարը և սկսեց աջակցել նրան: Եվ միայն իր ընկերոջ երկրորդ որդու սպանվելու լուրն էր, որ ի վերջո ստիպեց որոշակիորեն դանդաղամիտ Սունկուրին գործել: Բայց անհրաժեշտ ժամանակն արդեն բաց էր թողնված: Ցանկանալով վրեժխնդիր լինել, ինչպես նաև, ինչու չէ, գուցե նաև ապահովել իր համար սուլթանական գահը, Սունկուրը ապստամբեց և շարժվեց Կալաունի դեմ: Սակայն 1280 թ-ի հունիսի 21-ին Ջույսիի ճ-մ-ում Սունկուրը պարտություն կրեց և, դիմելով փախուստի, ստիպված եղավ ապաստանել նույն այն մոնղոլների մոտ, որոնցից ժամանակին Բեյբարսը նրան ազատել էր: Վերջնականապես ամրապնդվելով սուլթանության գահին` Կալաունը Դամասկոսի և ողջ հարավային Ասորիքի կառավարիչ նշանակեց Շնջարին և պատրաստվեց դիմակայել Իլխանության հերթական հարձակմանը: Առժամանակ կարողանալով հաղթահարել ներքին և արտաքին դժվարությունները` Իլխանությունը կարողացել էր ուղղել մեջքը: Արդյունքում իլխան Աբաղան հերթական անգամ ձեռնամուխ եղավ Ասորիքի ու Եգիպտոսի նվաճմանը` հընթացս փորձելով նաև Մամլուքյան սուլթանության սուլթան հռչակել նաև Սունկուրին և գցել այդ պետությունը իր ազդեցության տակ...

Հետաքրքիրն այն է, որ այս անգամ Աբաղան կարծես թե հաշվարկել էր ամեն ինչ: Ավելին, Դամասկոսի և ողջ հարավային Ասորիքի կառավարիչ նշանակված Շնջարի հետ տարվում էին գաղտնի բանակցություններ և կարծես թե վերջինս ինքն էլ պատրաստվում էր անցնել Սունկուրի կողմը ու աջակցել վերջինիս: Ապահովված էր նաև Կիլիկիայի թագավորության աջակցությունը, թեև, ի պատիվ Շնջարի պետք է ասել, որ վերջին պահին այս մամլուքը այդպես էլ չդավաճանեց Կալաունին ու հավատարիմ մնաց սուլթանությանը: Այս հարցում Աբաղայի սպասելիքները չադրարացան, բայց նրան մեկ այլ հիասթափություն էլ էր սպասում. մի քանի տասնամյակ առաջ ողջ Արևելքը դղրդացնող մոնղոլ ռազմիկները արդեն մեծապես կորցրել էին իրենց մարտական հատկանիշները, բայց նրանց իլխանը այդ մասին դեռ գլխի չէր ընկնում...

Մոնղոլա-Մամլուքյան II պատերազմ
(1281)

1281 սեպտեմբերի սկզբին Իլխանության (մոտ 55.000), Լևոն II-ի ու սպարապետ Լևոն Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության (մոտ 26.000), Դեմետրե II և Դավիթ IV Նարին արքաների, ինչպես նաև աթաբեկ Սադուն Քաջ Արծրունու գլխավորած Քարթլիի թագավորության (մոտ 40.000) միացյալ բանակը ու վերջինիս կազմում գտնվող Հայ ռազմիկները (մոտ 30.000, այդ թվում Իվանե-Աթաբեկ Հասա-Ջալալյանը, ամիրսպասալար Սարգիս Զաքարյանը, իշխանաց-իշխան Վաչե Վաչուտյանը, սպարապետ Պռոշ Քաջ, Հասան և Բաբեկ Աղբակյանները, Տարսայիճ Օրբելյանը, Հասան Դոփյանը ու Թաղիադեն Բագրատունին) գրավեցին Այնթապը, ինչպես նաև Պաղրաս և Դարպսակ ամրոցները Մամլուքյան սուլթանության բանակից (ընդհանուր` մոտ 3.000) և ավերեցին:

Շարունակելով առաջխաղացումը դեպի հարավ` կոալիցիոն ուժերը մոտեցան թշնամու հիմնական բանակին և ճակատամարտը դարձավ անխուսափելի…

1281 հոկտեմբերի 29 – Հեմսի ճ-մ (= Հավրանի ճ-մ)

Իլխանության (50.000), Լևոն II-ի ու սպարապետ Լևոն Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության (25.000), Դեմետրե II և Դավիթ IV Նարին արքաների, ինչպես նաև աթաբեկ Սադուն Քաջ Արծրունու գլխավորած Քարթլիի թագավորության (մոտ 38.000) միացյալ բանակը ու վերջինիս կազմում գտնվող Հայ ռազմիկները (մոտ 29.000, այդ թվում Իվանե-Աթաբեկ Հասա-Ջալալյանը, ամիրսպասալար Սարգիս Զաքարյանը, իշխանաց-իշխան Վաչե Վաչուտյանը, սպարապետ Պռոշ Քաջ, Հասան և Բաբեկ Աղբակյանները, Տարսայիճ Օրբելյանը, Հասան Դոփյանը ու Թաղիադեն Բագրատունին) շարունակեցին առաջխաղացումը դեպի հարավ: Շրջանցելով Համման և հյուսիս-արևելքից մոտենալով Հեմսին` միացյալ բանակը մարտակարգ ընդունեց` պատրաստվելով դիմավորել արևմուտքից մոտեցող Մամլուքյան սուլթանության բանակին (մոտ 100.000): Քարթլիի թագավորության բանակը և Հայ ռազմիկները տեղավորվեցին ձախ թևի երկրորդ շարքում, Կիլիկիայի թագավորության բանակը` աջ թևի երկրորդ շարքում, իսկ Իլխանության մնացած բանակը` կենտրոնում և առաջին շարքում:
I փուլ – Միացյալ բանակի առաջին շարքը ողջ ճակատով մոտեցավ հակառակորդին և նետերի տարափ տեղաց վերջինիս վրա:
II փուլ – Քարթլիի ու Կիլիկիայի թագավորությունների բանակները և Հայ ռազմիկները թևերում անցան հուժկու հարձակման և, պարտության մատնելով թշնամու բանակի թևերին, հարկադրեցին վերջիններիս դիմել փախուստի: Միաժամանակ Մամլուքյան սուլթանության բանակը իր հերթին հզոր հարված հասցրեց կենտրոնում, որտեղ բռնկվեց համառ մարտ:
III փուլ – Քարթլիի թագավորության բանակը և Հայ ռազմիկները, ծանր կորուստներ պատճառելով թշնամուն, հետապնդեցին վերջինիս մինչև Հեմս, իսկ Կիլիկիայի թագավորության բանակը հետապնդեց հենց անձամբ Շնջարի գլխավորությամբ նահանջող մամլուքներին մինչև Համմա: Սրան հակառակ` միացյալ բանակի կենտրոնը, չդիմանալով հակառակորդի հարձակմանը, փախուստի դիմեց դեպի արևելք:
IV փուլ – Մամլուքյան սուլթանության բանակը, ծանր կորուստներ պատճառելով Իլխանության բանակին, հետապնդեց վերջինիս մինչև Եփրատ: Ընդ որում խուճապահար գետանցման ժամանակ Իլխանության բանակի շատ ռազմիկներ խեղդվեցին: Տեղեկանալով ստեղծված իրավիճակի մասին` Քարթլիի թագավորության բանակը և Հայ ռազմիկները, ինչպես նաև Կիլիկիայի թագավորության բանակը հավաքեցին ցրված ուժերը ու նահանջեցին դեպի հյուսիս:
Հայերը կորցրին 2.000, դաշնակիցները` մոտ 30.000, թշնամին` մոտ 10.000 զինվոր:

Մոնղոլա-Մամլուքյան II պատերազմը ավարտվեց: Արդյունքում, ի համեմատ նախկինի, որևէ փոփոխություն տեղի չունեցավ:

Հերթական անգամ չկարողանալով հաղթահարել Մամլուքյան սուլթանությանը` Իլխանությունը կարծես թե մոռացավ “Արևմտյան գործեր”-ը և կենտրոնացավ այլ հոգսերի վրա: Ճիշտ է, անզոր կատաղության մեջ ընկած Աբաղան հրամայեց գլխատել փախուստի դիմած մոնղոլ ռազմիկներից յուրաքանչյուր տասներորդին ու նույնսիկ պարտված բանակի հրամանատար իր հարազատ եղբորը, իսկ այս պատժից փրկվածներին էլ մինչև իրենց կյանքի վերջը հրամայեց կանացի շորեր հագնել, բայց սրանից ավել նա այդ պահին անել ընդունակ չէր: Ամեն ինչից զատ սա նշանակում էր նաև, որ մեռավ նաև “Սունկուրի գործը”: Իրոք, հատկանշական է, որ նրա մասին տեղեկություններ այլևս չկան և տարօրինակ ճակատագիր ունեցող այս մարդը հիշատակված դեպքերից հետո վերջնականապես կորում է մոնղոլական “ծովում”…

Բայց մամլուքներն իրենք ու Կալաունը հատկապես դեռ չէին համարում, որ խնդիրը սպառված է: Ավելին, առիթը հարմար համարելով, Կալաունը որոշեց ձեռնամուխ լինել նոր հարձակման Կիլիկիայի թագավորության դեմ` հընթացս փորձելով վախեցնել նաև Իլխանությանը:

1281 թ-ի կեսերին թշնամին անցավ հարձակման, սակայն 1281 թ-ի հոկտեմբերի սկզբին Լևոն II-ի և սպարապետ Լևոն Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 50.000) հաղթեց թագավորության տարածք ներխուժած Մամլուքյան սուլթանության բանակին (մոտ 60.000): Հայերը կորցրին մոտ 5.000, թշնամին` մոտ 15.000 զինվոր: Անհաջողության մատնվելով այդ տարի` Կալաունը դաշինք կնքեց Ղարամանյանների էմիրության հետ և պատրաստվեց նոր հարձակման:

1283 թ-ի կեսերին Ղարամանյանների էմիրության առաջխաղացած բանակը (մոտ 10.000) 5 ամսյա պաշարումից հետո գրավեց Մանիոն և Անամուռ ամրոցները (վերջինը` Կիլիկիայի արևմուտք, Անամուռի հրվանդանում) Կիլիկիայի թագավորության բանակից (մոտ 1.000): Նույն տարվա ամռանն էլ, զարգացնելով հաջողությունը, սպարապետ Լևոն Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակի (մոտ 20.000) պարտիզանական հարվածներին ենթարկվող Ղարամանյանների էմիրության միացյալ բանակը (մոտ 50.000) ասպատակեց Կիլիկիայի արևմուտքը, ինչպես նաև Տարսոնի ու Այասի շրջակայքը, սակայն ի վերջո ստիպված եղավ նահանջել:

Իսկ Ղարամանյանների ակտիվությունը պայմանավորված էր Մամլուքյան բանակի (մոտ 40.000) առաջխաղացումամբ, որին, սակայն 1283 թ-ի ամռանը Լևոն II-ի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 15.000) Ալեքսանդրեկ քաղաքի մոտ գտնվող կիրճում դարանը գցեց և գլխովին ջախջախեց: Սա շատ կարևոր մի հաղթանակ էր, որը իր անմիջական հետևանքները ունեցած Ղարամանյանների էմիրության բանակի նահանջից ու Մամլուքյան սուլթանության բանակի հետ շպրտումից զատ ունեցավ ևս մի շարք կարևոր հետևանքներ:

Հայերի դեմ մղվող պատերազմում կրած պարտությունները լուրջ հարված հասցրեցին Մամլուքյան սուլթանության ռազմական հզորությանը և ստիպեցին Կալաունին առաջիկա տարիներին դրսևորել ավելի հանգիստ վարքագիծ: Իսկ հայերը, զարգացնելով հաջողությունը, որոշեցին վրեժ լուծել ամեն անգամ թիկունքային հարված հասցնող Ղարամանյաններից: 1283 թ-ի աշնանը Լևոն II-ի ու սպարապետ Լևոն Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 70.000) ասպատակեց Կապադովկիան, Լյուկիան, Պիսիդան ու Պամֆիլիան և նահանջեց, իսկ 1284 թ-ի գարնանն էլ ազատագրեց Անամուռ ամրոցը:

Հայերի հաջողություններն ակնհայտ էին և 1285 թ-ի մայիսի 7-ին կնքվեց զինադադար 10 տարի, տասն ամիս և տասն օր ժամկետով, որի համաձայն Մամլուքյան սուլթանությունը պարտավորվում է զերծ մնալ պատերազմական գործողություններից, իսկ հայերն էլ պարտավորվում էին դրա համար տարեկան վճարել 5.000 ոսկեդրամ:

Հայերի դեմ մղվող պայքարում կրած անհաջողությունները հերթական անգամ սրեցին գահակալական պայքարը Մամլուքյան սուլթանությունում: Կալաունի հեղինակությունը սկսել էր ընկնել, ինչից էլ փորձում էր օգտվել հատկապես Հեմսի ճակատամարտից հետո Դամասկոսում ու հարավային Ասորիքում հսկայական հեղինակության հասած Շնջարը: Կալաունը մինչ այդ էլ ընկալվում էր որպես իր նախկիններին սպանած ու գահի նկատմամբ որևէ իրավունք չունեցող մարդ, բայց Հեմսի հաղթական ճակատամարտը մի պահ փոխեց մարդկանց տրամադրությունները: Սակայն այժմ, երբ Կալաունը կրում էր նորանոր ու մեկը մեկից ծանր ռազմական պարտություններ, դժգությունները կրկին գլուխ բարձրացրեցին: Ընդ որում մամլուքներին հատկապես վրդովվեցնում էր այն, որ Կալաունը, խախտելով մամլուքների սրբազան սովորույթների մեկը, իրեն ժառանգորդ է նշանակել ոչ թե հերթական մի մամլուքի, այլ սեփական որդուն: Բայց իր նախկինների դառը փորձը կարծես թե ինչ-որ բան սովորեցրել էր Կալաունին, որը 1283 թ-ի աշնանը հրամայեց ձերբակալել Շնջարին: Վերջինս անազատության մեջ մնաց մինչև 1290 թ-ը: Այս քայլը, որը փրկեց Կալաունի կյանքն ու գահը, այնուհանդերձ ավելի գցեց վերջինիս հեղինակությունը: Ընդ որում թյուրքական ծագում ունեցող մամլուքները չէին կարողանում Կալաունին ներել ռազմական անհաջողությունները, իսկ տեղի արաբ բնակչության համար էլ նույնիսկ արաբերենին չտիրապետող այս սուլթանը ընդհանրապես անընդունելի էր:

Ցանկանալով ունենալ քիչ թե շատ հուսալի գոնե մեկ հենարան` թյուրքախոս մամլուքների ու արաբ բնակչության կողմից չընդունվող Կալաունը 1284 թ-ին գնեց հյուսիս-կովկասյան ծագում ունեցող ստրուկների` ապագա մամլուքների, 12.000-անոց խոշոր մի խմբաքանակ ու գումարեց դրանք մինչ այդ իր ունեցած 3.000-ին: Փաստորեն արդեն 1280-ականների կեսերին Կալաունն ուներ անձամբ իրեն նվիրված ու հավատարիմ մամլուքների 15.000-անոց մի գունդ, ինչը որոշակիորեն ամրապնդեց նրա դիրքերը և ստիպեց սաստվել հատկապես թյուրքական ծագում ունեցող մամլուքներին: Բայց իր այս քայլով Կալաունը սութանության հենց սրտում սկիզբ դրեց գրեթե մեկ հարյուրամյակ տևած մի պայքարի թյուրքական ծագում ունեցող մամլուքների` “Բահրիներ”-ի ու հյուսիս-կովկասյան ծագում ունեցող մամլուքների`“Բուրջիներ”-ի միջև: Այս երկու խմբավորումները մահու չափ ատում էին մեկ-մեկու, ընդ որում “Բահրիներ”-ի մեծաթվությանը “Բուրջիներ”-ը հաջողությամբ ընդդիմանում էին իրենց տոհմական-տեղայնական հզոր կապերով ու փոխօգնության բարձր մակարդակով: Իրոք, թեև “Բուրջիներ”-ի մեջ կային հյուսիս-կովկասյան գրեթե բոլոր ազգերի ներկայացուցիչներ (ադըղներ, չեչեններ, ալաններ, լեզգիներ, ավարներ, կաբարդինցիներ, սվաններ և այլն) ու նույնիսկ վրացիներ ու հայեր, բայց տեղացիները նրանց բոլորին անվանում էին մեկ ընդհանրական անունով` “չերքեզ”: Ընդ որում տարբեր արմատներ ունեցող այս “չերքեզներ”-ը օտար այս հողում միմյանց նկատմամբ դրսևորում էին ուժեղ փոխօգնության և փոխլրացում: Այս հանգամանքը, ինչպես նաև այն, որ մամլուքների հյուսիս-կովկասյան հոսքը երբեք չէր դադարում, իսկ թյուրքական հոսքը տասնամյակների ընթացքում դադարեց, ի վերջո գրեթե մեկդարյա պայքարից հետո բերեց “Բուրջիներ”-ի հաղթանակի: Բայց դա լինելու էր մեկ դար հետո, իսկ առայժմ “Բուրջիներ”-ն ու “Բահրի” Կալաունը, երկուսն էլ լինելով բավականին թույլ, ստիպված էին հենվել մեկ-մեկու վրա` մեկը իշխանություն դառնալու, մյուսն էլ իշխանությունը չկորցնելու համար…

Ռազմիկենրի տեսք ստացած նախկին ստրուկները` “Բուրջիներ”-ը, մարտական մկրտություն ստացան 1287 թ-ին, երբ անակնկալ հարձակումով գրավեցին Զարա ամրոցը (Սեբաստիայից մոտ 50 կմ հյուսիս-արևելք) Իլխանության բանակից (մոտ 500) և, ավերելով այն, նահանջեցին: Այս հաջողություն կարծես ոգևորեց “չերքեզներին” և 1288 թ-ին վերջիններս գրավեցին արդեն Թիլ Համտուն ամրոցը Կիլիկիայի թագավորության բանակից (մոտ 1.000) ու, ավերելով այն, նահանջեցին:

Իսկ տարիներն անցնում էին…: Շուտով մահացավ Լևոն II-ը, սեփական երկրի պաշտպանության համար եռանդուն կերպով մարտնչած այդ քաջարի արքան: Անվերջանալի պայքարը հյուծել էր այս խիզախ գահակալին և 1289 թ-ի փետրվարի 6-ին նա կնքեց իր մահկանացուն: Նոր արքա հռչակվեց հանգուցյալի ավագ որդի Հեթումը` Հեթում II-ը (1289-1294, 1295-1296, 1297-1298, 1299-1305)` ներհակությունների արքան, ինչպես դարեր անց նրան կկոչի Հայկ Խաչատրյանը: Այս արքան թագավոր հռչակվելուց առաջ դավանափոխ էր եղել և դարձել էր ֆրանցիսկանյանների միաբանության անդամ: Նա չէր սիրում շքեղությունը, շքեղ հանդերձներն ու կերուխումները: Հեթում II-ը խստաբարո էր ու քաջարի, բայց միաժամանակ նաև փոփոխամիտ էր ու կրոնապաշտ:

Մահվան շունչն էր զգում նաև Կալաունը, բայց նա չէր ցանկանում հայերի հետ կես դարից ավել ձգված իր պայքարը թողնել պարտությամբ, մանավանդ որ վերջին տարիներին իրար հետևից գրավել էր խաչակիրների երբեմնի հզոր տիրապետության գրեթե բոլոր մնացորդները: Եվ ահա Կալաունը մի վերջին անգամ շարժեց իր բանակը հայերի վրա: Սակայն 1290 թ-ի գարնանը Հեթում II-ի և սպարապետ Լևոն Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 30.000) հաղթեց թագավորության տարածք ներխուժած Մամլուքյան սուլթանության բանակին (մոտ 40.000): Ծանր կորուստներ կրած Կալաունը, որին չկարողացան օգնել նաև սեփական “Բուրջիներ”-ը, ստիպված եղավ վերջնականապես հրաժարվել Կիլիկիայի թագավորության դեմ հաղթանակ տանելու մտքից: Նույն տարվա նոյեմբերին էլ խաչակիրների վերջին ամրոցներից մեկի` Ակկայի, գրոհին նախապատրաստվելու ժամանակ Կալաունը հանկարծամահ եղավ` լինելով առաջինը մամլուք սուլթանների երկարատև շարքում, որը մահացավ սեփական մահով…

Մամլուքյան սուլթանության նոր սուլթան հռչակվեց Կալաունի որդին` ալ-Աշրաֆ Սալահ-էդ-Դին Խալիլը (1290-1293): Կարիք ունենալով գործունյա օգնականի` Խալիլը ազատություն շնորհեց Շնջարին և վերականգնեց նրան իր հին պաշտոնում: Այս հանգամանքը, ինչպես նաև այն, որ 1291 թ-ին Խալիլը վերջնականապես գրավեց խաչակիրների բոլոր տիրույթները Ասորիքում ու Պաղեստինում, առժամանակ ապահովեց վերջինիս որոշակի հեղինակություն: Նոր սուլթանը չմոռացավ նաև թշնամությունը հայերի հետ: 1291 թ-ի գարնանը նրա դրդումով գործող Ղարամանյանների էմիրության բանակը (մոտ 10.000) ասպատակեց Մոլևոն ամրոցի շրջակայքը, բայց ի վերջո նահանջեց:

Խաչակիրների իշխանությունների մնացորդների ոչնչացումը լիովին ազատեց մամլուքյան սուլթանի ձեռքերը: 1292 մայիսի 27-ից հունիսի 28-ը Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 30.000), 19 կատապուլտների հարվածներով, ինչպես նաև պարսպի հիմքերը փորելու միջոցով, փլելով պարսպի մի հատվածը, համառ մարտերով գրավեց Հռոմկլա ամրոցը Ռայմոնդ Քաջ Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության կայազորից (մոտ 1.000): Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Տեր-Ստեփանոսը գերվեց:

Հարձակումը սկսվել էր նաև մյուս ճակատից և գրեթե միաժամանակ էլ Ղարամանյանների էմիրության հարձակման անցած բանակը (մոտ 3.000) դավաճանության շնորհիվ գրավեց Ապլջես ամրոցը (Կիլիկիայի հյուսիս-արևմուտք) Կիլիկիայի թագավորության բանակից (մոտ 500):

Նպատակ ունենալով ազատել գերված կաթողիկոսին` Հեթում II-ը վերջինիս ազատության համար որպես փրկագին Մամլուքյան սուլթանությանը զիջեց Բեհեսնի ամրոցը: Սակայն ստացվեց այնպես, որ կաթողիկոսը վախճանվեց մինչև ամրոցի հանձնումը` դեռ ազատություն չստացած: Ակնհայտ էր, որ ամրոցը հանձնելու առիթը արդեն չկար, որի պատճառով էլ վերջինիս կայազորը չցանկացել հանձնել այն թշնամուն: Համարելով իրեն խաբված` Մամլուքյան սուլթանության բանակը պատրաստվեց նոր հարձակման...

1293 թ-ի մայիսի 9-ին Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 20.000) գրավեց Բեհեսնի ամրոցը Կիլիկիայի թագավորության բանակից (մոտ 1.000), որից հետո շարունակեց առաջխաղացումը դեպի հյուսիս` արդեն ամսվա կեսերին գրավելով նաև Մարաշը, ինչպես նաև Թիլ Համտուն ամրոցը:

Սակայն արդեն հաջորդ ամրոցի մոտ թշնամին անհաջողության մատնվեց:

1293 ամառ – Ամուտա Թիլ ամրոցի ճ-մ

Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 7.000) պաշարեց ամրոցը Կիլիկիայի թագավորության բանակից (մոտ 1.000):
I փուլ – Մամլուքյան սուլթանության բանակը անցավ գրոհի և, համառ մարտերով գրավելով արտաքին պարիսպը, պատրաստվեց ներխուժել ամրոց:
II փուլ – Հայկական բանակը կենտրոնացրեց ուժերը և, անցնելով հզոր հակահարձակման, ետ շպրտեց թշնամուն:
Հայերը կորցրին մոտ 300, թշնամին` մոտ 2.000 զինվոր: Անհաջողության մատնված Մամլուքյան սուլթանության բանակը թողեց ամրոցի պաշարումը և նահանջեց:

Իսկ շուտով հայերի օգտին գործեց նաև մեկ այլ հանգամանք: Սուլթան Խալիլը իշխանությունը ստացել էր ժառանգաբար, իսկ, ըստ մամլուքների պատկերացման, սուլթան կարող էր լինել միայն այն մարդը, որին գնել էին և որն անցել էր ստրկության միջով: Իր հերթին Խալիլը, հավատարիմ մնալով հոր քաղաքականությանը, շարունակում էր հենվել “Բուրջիներ”-ի վրա: Այս պայմաններում դժգոհության ծայրահեղ աստիճանի հասած “Բահրիներ”-ը կարելի է ենթադրել հենց Շնջարի դրդմամբ ի վերջո դավադրություն կազմեցին և, 1293 թ-ի աշնանը մի քանի դավաճանած “Բուրջիներ”-ի միջոցով սպանեցին երիտասարդ սուլթանին: Բայց ճակատագրի զարմանալի ծաղրով Շնջարին, հզոր ու իշխանատենչ մամլուքների սերնդի այդ վերջին ներկայացուցչին, այդպես էլ չվիճակվեց նստել սուլթանական գահին: Հենց այն օրերին, երբ Խալիլը սպանվեց, իր անկողնում հանկարծամահ եղավ նաև Շնջարը…

Այս ամենը հայերին շատ օգուտ տվեց, քանի որ Մամլուքյան սուլթանությունում կրկին սրվեց գահակալական պայքարը: Սակայն հայերի օգուտը ավելի շատ կլիներ, եթե իրենք էլ միաբան լինեին և իրենք էլ, իրենց սեփական երկրում, ձեռնամուխ չլինեին գահակալական պայքարի: Բայց այդպես չեղավ և շուտով Կիլիկիայի թագավորությունում սկսվեց մեր պատմության մեջ բավականին հազվադեպ հանդիպող գահակալական պայքարներից մեկը: Իսկ ամեն ինչի հիմքում ընկած էր այն, որ Կիլիկիայի թագավորությունում գահակալում էր “ներհակությունների արքա” Հեթում II-ը...

1294 թ-ի աշնանը Հեթում II-ը հրաժարվեց գահից և, արքա հռչակելով իր եղբայր Թորոսին (1294-1295), դարձավ վանական: Իր հերթին, սակայն, 1295 թ-ի աշնանը գահից հրաժարվեց և վանական դարձավ նաև Թորոսը, որից հետո Հեթում II-ը կրկին հռչավեց արքա: 1296 թ-ի աշնանը, օգտվելով Հեթում II-ի ու Թորոսի Բյուզանդիայում գտնվելուց, որտեղ նրանք հյուրընկալվել էին իրենց քրոջ ու Բյուզանդիայի կայսրորդու և ապագա կայսեր հարսանիքը տոնելու համար, վերջիններիս երրորդ եղբայր Սմբատը գահընկեց հայտարարեց Հեթումին և, իրեն հռչակելով արքա, կարճ ժամանակ անց ձերբակալեց կատարված իրադաձության մասին որևէ տեղեկություն չունեցող ու Կիլիկիա վերադարձող Հեթումին և Թորոսին: 1297 թ-ի մայիսին Սմբատի III Բռնակալի (1296-1297) հրամանով Թորոսը սպանվեց, իսկ Հեթումը մի աչքից կուրացվեց: Այդ մասին տեղեկացած եղբայրներից չորրորդը` Կոստանդինը, ապստամբեց երրորդ եղբոր դեմ և 1297 թ-ի մայիսին Սիսի ճակատամարտում պարտության մատնեց վերջինիս: Սմբատը ապաստանեց Բյուզանդիայում, իսկ գերությունից ազատված Հեթումը կրկին կանգնեց երկրի գլուխ: 1298 թ-ի հուլիսին Հեթում II-ը հերթական անգամ հրաժարվեց գահից և, այս անգամ արդեն արքա հռչակելով իր եղբայր Կոստանդինին` Կոստանդին I-ին (1298-1299), կրկին դարձավ վանական: Սակայն 1299 թ-ի ապրիլին իր կողմնակիցների ճնշման տակ Հեթում II-ը փոխեց մտադրությունը և պահանջեց Կոստանդինից գահը վերադարձնել իրեն: Կողմերը համաձայնության չեկան, իսկ Կոստանդինը ապավինեց կրկին երկիր վերադարձած Սմբատի օգնությանը: Հեթում II-ը, սակայն, 1299 թ-ի ապրիլին Սիսի ճակատամարտում պարտության մատնեց իր փոքր եղբայրներին, որոնք պատսպարվեցին Բյուզանդիայում: Հեթում II-ը հերթական անգամ հռչակվեց արքա, սակայն դա էլ դեռ վերջնական չէր…

Այսպես թե այնպես, բայց գահակալական այս պայքարը, թեև լուրջ արյունահեղություն չառաջացրեց, բայց որոշակիորեն ազդեց երկրի միասնության և բարոյական մթնոլորտի վրա:

Բարեբախտաբար ողջ այս գահակալական խառնաշփոթը որևէ օգուտ չբերեց նաև մամլուքյան սուլթանությանը, քանի Խալիլի սպանությունը հերթական անգամ սրեց թվում է թե որոշ ժամանակ հանգած գահակալան պայքարը այս երկրում: Ինչպես արդեն իմացանք` Շնջարը չհասցրեց օգտվել դավադրության պտուղներից և դեպքերի բերումով ստացվեց այնպես, որ այդ պտուղները բաժին հասան դավադրության անմիջական կազմակերպիչերին: Ժամանակին` 1289 թ-ի աշնանը, երբ Կալաունը դեռ նոր էր մահացել, “Բահրի” մամլուքների ազդեցիկ մի խումբ դեմ էր հանդես եկել սուլթան Խալիլի գահակալմանը և նույնիսկ դավադրություն էր կազմել: Դավադրության կազմակերպիչը Տուրն-էդ-Դինն էր, իսկ նրա ակտիվ մասնակիցներից էին Կալաունի փոխ-սուլթան Լաջին, ինչպես նաև մամլուքներ Քիթ-Բուղան, Բայդար ալ-Մանսուրին ու ալ-Շուջան: Սակայն դավադրությունը անհաջողության մատնվեց և դավադիրները ձերբակալվեցին: Տուրն-էդ-Դինը, որպես կազմակերպիչ, անմիջապես էլ մահապատժի ենթարկվեց, իսկ մյուսները որոշ ժամանակ անց ազատություն ստացան: Ընդ որում Քիթ-Բուղայի ու ալ-Շուջայի նկատմամբ որևէ հսկողություն չսահմանվեց, Բայդար ալ-Մանսուրին դարձավ փոխ-սուլթան, իսկ Լաջին նշանակվեց Ասորիքի կառավարիչ: Ապագան ցույց տվեց, որ իր այս քայլով սուլթան Խալիլը ճակատագրական մի սխալ էր գործել, քանի որ հետագայում, մեր կողմից հիշատակված ո ավելի հաջող ելք ունեցած դավադրության մեջ, հիմնական դերակատարությունը ստանձնեցին հենց այս մարդիկ:

Սուլթան Խալիլի սպանությունից հետո դավադիրները նոր սուլթան հռչակեցին սպանվածի իննամյա եղբորը` մոնղոլուհուց ծնված ան-Նասր-էդ-Դին Մուհամմեդին (1293-1294, 1299-1309. 1310-1340): Սակայն իրական իշխանությունը հայտնվեց դավադիրների ձեռքում, որոնցից Քիթ-Բուղան դարձավ փոխ-սուլթան և մանկահասակ սուլթանի խնամակալ, ալ-Շուջան` վեզիր, իսկ Լաջին ու Բայդարը պահպանեցին իրենց հին պաշտոնները: Սակայն հենց իրենց` դավադիրների շարքերում կային խորը հակասություններ: Քիթ-Բուղան ու Լաջին “Բահրիներ”-ից էին, իսկ ալ-Շուջան ու Բայդարը` “Բուրջիներ”-ից: Ընդ որում “Բուրջիներ”-ը ակնհայտորեն դժգոհ էին նրանից, որ նախորդ փառահեղ տասնամյակից հետո իշխանությունն ու իրական ազդեցությունը կրկին հայտնվել է “Բահրիներ”-ի ձեռքում:

Հարաբերությունները արագորեն լարվեցին և 1295 թ-ի գարնանը բանը հասավ զինված ընդհարման: Ամեն ինչ սկսվեց նրանից, որ “Բուրջիներ”-ը փորձեցին ձերբակալել Քիթ-Բուղային, սակայն անհաջողության մատնվեցին: Դրանից հետո հրաշքով փրկված Քիթ-Բուղան պաշարեց Կահիրեի միջնաբերդում ամրացած ”Բուրջիներ”-ին, որոնք դիմեցին փախուստի և ապաստանեցին բուն Կահիրեում:Ու թեև այս ընթացքում ալ-Շուջիին սպանվեց, սակայն “Բուրջիներ”-ը շարունակում էին իրենցից լուրջ սպառնալիք ներկայացնել ու ագրեսիվ վարքագիծ դրսևորել, մանավանդ այն բանից հետո, Քիթ-Բուղան Ասորիքից հետ կանչեց սուլթան Խալիլի սպանության իրական մեղավոր համարվող Լաջիին ու մեծ պատիվներով ընդունեց նրան Կահիրեում: Արդեն նույն տարվա ամռանն էլ “Բուրջիներ”-ը անցան բացահայտ ապստամբության, որի արդյունքում Կահիրեում “Բուրջիներ”-ի ու “Բահրիներ”-ի միջև սկսվեց իսկական մի փողոցային ճակատամարտ: Ու թեև “Բուրջիներ”-ը կրկին պարտություն կրեցին, սակայն Քիթ-Բուղայի դիրքերն էլ ամուր չէին: Արդյունքում 1294 թ-ի դեկտեմբերին Քիթ-Բուղան գահընկեց արեց ան-Նասր-էդ-Դին Մուհամմեդին: Մամլուքյան սուլթանության սուլթան հռչակվեց ալ-Ադիլ Զին-էդ-Դին Քիթ-Բուղան (1294-1296)` 1260 թ-ին գերի ընկած ու Կալաունի մամլուքների թվում հայտնված մոնղոլ այդ փոքրամարմին ու մուգ մաշկով հասարակ ռազմիկը: Կարիք ունենալով գործունյա օգնականի` Քիթ-Բուղան Լաջիին նշանակեց փոխ-սուլթան: Բայց իր իշխանության ընթացքում Քիթ-Բուղան այդպես էլ չկարողացավ ամրանալ գահին, իսկ նրա ծագումը, ինչպես նաև Իլխանությունից ժամանած մեծաթիվ փախստականներին Եգիպտոսում տեղավորելը ու նրանց մեծ պատիվներ ու արտոնություններ տալը ավելի գցեց նրան վարկը:

Իրականում Քիթ-Բուղան ուզում էր նոր ժամանած մոնղոլների հաշվին ուժեղացնել “Բահրիներ”-ին, բայց դա միայն նոր կասկածներ հարուցեց տեղի բնակչության և հատկապես “հին” “Բահրիներ”-ի շարքերում, որոնք ի դեմս նոր ժամանածների տեսան իրենց մրցակիցների: Իսկ “Բուրջիներ”- թշնամությունն էլ դեռ ոչ-ոք չէր վերացրել: Արդյունքում Մամլուքյան սուլթանությունում տեղի ունեցավ հերթական հեղաշրջումը: 1296 թ-ին, երբ Քիթ-Բուղան գտնվում էր Դամասկոսում, փոխ-սուլթան Լաջին ու եկվոր մոնղոլների առաջնորդ Մանգու-Թեմուրը քաղաքի մոտակայքում հարձակվեցին Կահիրե վերադարձող Քիթ-Բուղայի շքախմբի վրա: Սակայն դավադիրները չկարողացան օգտագործել անակնկալը ու, թեև Քիթ-Բուղայի շքախումբը պարտվեց, բայց վերջինս կարողացավ ապաստանել Դամասկոսում, իսկ հետագայում էլ իր իշխանությունը տարածել ողջ Ասորիքի վրա և իր համար առժամանակ ապահովել կիսաանկախ դրություն: Ամեն դեպքում, սակայն, իրական ռազմական ուժը անցավ դավադիրների ձեռքը և Մամլուքյան սուլթանության նոր սուլթան հռչակվեց ալ-Մանսուր Հուսաւմ-էդ-Դին Լաջին ալ Մանսուրին (1296-1298): Ձեռք բերված հաջողության համար Լաջին մեծապես պարտական էր Մանգու-Թեմուրին, որին էլ ստիպված էր նշանակել փոխ-սուլթան: Սակայն զուտ կովկասյան ուժեղ ատելությունը պահպանած “Բուրջիներ”-ը ոչ մի կերպ չէին ցանկանում համակերպվել նաև այս նոր իրավիճակի հետ: 1298 թ-ին “Բուրջիներ”-ի առաջնորդ Բեյբարսը, ինչպես նաև նրա օգնականներ Կիրջին ու Տագջին թակարդը գցեցին ու սպանեցին սուլթանին և փոխ-սուլթանին: Բայց այս անգամ դավադիրներին չհաջողվեց միասնական գործել ու սուլթան դարձնել իրենցից մեկին, այն դեպքում, երբ “Բահրիներ”-ը իրենց առաջնորդ Սալարի գլխավորությամբ ձեռնամուխ էին եղել պատասխան գործողությունների: Արդյունքում կողմերը եկան փոխզիջումային համաձայնության և կրկին սուլթան հռչակեցին աքսորից վերադարձված ան-Նասր-էդ-Դին Մուհամմեդին: Ու թեև այս հանգամանքը երկու խմբավորման համար էլ ուներ իր առավելություններն ու թերությունները, բայց այնուհանդերձ այն մի քիչ շատ հօգուտ “Բուրջիների” էր, որոնց առաջնորդ Բեյբարսը դարձավ երկրի փաստացի տիրակալ:

Երկու երկրներում ընթացող ներքին այս գործընթացները կարծես թե ժամանակ չէին թողել մարտական գործողությունների համար, բայց այժմ, երբ ան-Նասր-էդ-Դին Մուհամմեդի գահին վերահաստատվելուց հետո սեփական սուլթանության ներքին դրությունը մի քիչ հանդարտվել էր, մամլուքները նորից ձեռնամուխ եղան պատերազմին Հայոց թագավորության դեմ, մանավանդ որ այստեղ էլ այդ ժամանակ հանգիստ չէր: Արքաեղբայր Կոստանդինի և սպարապետ Հեթում Պատմիչ Հեթումյանի գլխավորած Մարզպանական բանակը պայքար էր սկսել Սմբատ III Բռնակալի (1296-1297) գլխավորած Ոստանիկ բանակի դեմ և երկրի սահմանները մնացել էին անպաշտպան:

1298 ապրիլի վերջից մինչև մայիս Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 50.000) պաշարեց և համառ մարտերից հետո գրավեց Սարվանդիքար, Հումուս, Նղր, Հաջար և Շաղլուն ամրոցները (վերջինը երեքը` Կիլիկիայի հյուսիս-արևելք) Կիլիկիայի թագավորության բանակից (ընդհանուր` մոտ 8.000): Նույն ժամանակ էլ թշնամին գրավեց նաև Կյուրոս ամրոցը Հիվանդախնամների օրդենից (մոտ 700) և Կիլիկիայի թագավորության բանակից (մոտ 300):

1298 թ-ի հունիսին թշնամին կրկին անցավ ակտիվ գործողությունների. ծովից հարձակված Մամլուքյան սուլթանության բանակը (մոտ 20.000) փորձեց գրավել Այասը Կիլիկիայի թագավորության բանակից (մոտ 1.000), սակայն անհաջողության մատնվեց և ստիպված եղավ նահանջել: Հայերը ուժեղ էին մարտնչում և թշնամու նահանջի պատճառներից մեկն էլ դա էր, բայց քիչ դեր չխաղաց նաև այն հանգամանքը, որ Մամլուքյան սուլթանությանը սկսել էր լրջորեն սպառնալ նաև Իլխանությունը…

Իսկ Իլխանությանը մի վերջին անգամ հաջողվել էր ուղղել մեջքը: 1295 թ-ին, հաջողությամբ ոչնչացնելով իր բոլոր հակառակորդներին, Իլխանության ղեկին էր կանգնել առաջին մուսուլման իլխան Մահմուդ Ղազանը (1295-1304): Իր նախնիների արժանի զավակը հանդիսացած Իլխանության այս տիրակալը, թույլ առողջության ունեցող, բայց մեծ նպատակների հակված այս "վերջին մոնղոլը" կարճ ժամանակում կարողացավ կարգի բերել իր երկրի գործերը, հաստատել ներքին ամուր կարգուկանոն և ի վերջո ձեռնամուխ լինել Մամլուքյան սուլթանության դեմ պատերազմին:

Նոր սկսվող պատերազմում Իլխանը մեծ հույսեր էր կապում Կիլիկիայի թագավորության ու հատկապես Հեթում II-ի հետ, որի հետ ծանոթությունը թեև տեղի էր ունեցել տարօրինակ պայմաններում, բայց որպես արդյունք ունեցել էր երկու գահակալների միջև հաստատված ջերմ հարաբերությունները: Բանն այն էր, որ, երբ իլխան էր դեռևս Բայդուն (1295), իսկ Մահմուդ Ղազանը պայքարում էր նրա դեմ, Կիլիկիայի թագավորության բանակով իլխանի նստավայր` Մարաղա, ժամանեց Հեթում II-ը: Ու թեև վերջինս ի սկզբանե նպատակ ուներ օժանդակել Բայդուին, սակայն արդեն տեղում պարզվեց, որ Բայդուն պարտվել է ու դիմել փախուստի: Այս պայմաններում, արագ կողմնորոշվելով ստեղծված իրավիճակում, Հայոց արքան շնորհավորեց արդեն Մահմուդ Ղազանին` վերահաստատելով երկու երկրների միջև կնքված համագործակցության պայմանագիրը: Երկու գահակալների հարաբերությունները հետագայում ավելի ջերմացան, երբ 1299 մայիսի 1-ի Քեսուն գավառի ճ-մ-ում Հեթում II-ի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 5.000) հաղթեց Մահմուդ Ղազանի դեմ գահակալական պայքար մղող ու Սամոսատից առաջխաղացած Իլխանության Փոքր Ասիական մասի կառավարիչ Սուլամիշ խանի բանակին (1.200), գերեց վերջինիս և հանձնեց Իլխանությանը:

Այսպես թե այնպես, բայց նոր պատերազմը սկսվում էր և այդ պատերազմում Հայոց արքայի դերը խոստանում էր լինել բավականին նշանակալից, մանավանդ այն բանի ֆոնին, որ Քարթլիի թագավորությունը գտնվում էր կիսաապստամբական դրության մեջ, իսկ լեռներում ամրացած վրաց ազնվականները ու Քարթլիի արքայի հայ հպատակները չէին պատրաստվում ոչ միայն մասնակցել առաջիկա պատերազմին, այլև ընդհանրապես ենթարկվել նոր իլխանին:

Մոնղոլա-Մամլուքյան III պատերազմ
(1298-1306)

1298 հունիսին Իլխանության բանակը (մոտ 155.000) ու նրա կազմում գտնվող Հայ ռազմիկները (մոտ 30.000, այդ թվում Ջալալ Հասա-Ջալալյանը, ամիրսպասալար-աթաբեկ Սարգիս Զաքարյանը, իշխանաց-իշխան Վաչե Վաչուտյանը, սպարապետ Հասան և Էաչի Աղբակյանները, Էլիկում ու Լիպարիտ Օրբելյանները, ինչպես նաև Գրիգոր Դոփյանը), ինչպես նաև Հեթում II-ի և սպարապետ Հեթում Պատմիչ Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 50.000) առանց լուրջ մարտերի գրավեցին Թիլ Համտուն, Սարվանդիքար, Կյուրոս, Հումուս, Նղր, Հաջար և Շաղլուն ամրոցները Մամլուքյան սուլթանության նահանջող բանակից (մոտ 110.000): Կյուրոս ամրոցը կրկին հանձնվեց Հիվանդախնամների օրդենին, որը պարտավորվեց ռազմական օգնություն ցույց տալ Կիլիկիայի թագավորությանը:

Զարգացնելով հաջողությունը` 1298 հուլիսին Իլխանության բանակը (150.000) ու նրա կազմում գտնվող Հայ ռազմիկները (մոտ 29.000, այդ թվում Ջալալ Հասա-Ջալալյանը, ամիրսպասալար-աթաբեկ Սարգիս Զաքարյանը, իշխանաց-իշխան Վաչե Վաչուտյանը, սպարապետ Հասան և Էաչի Աղբակյանները, Էլիկում ու Լիպարիտ Օրբելյանները, ինչպես նաև Գրիգոր Դոփյանը), ինչպես նաև Հեթում II-ի և սպարապետ Հեթում Պատմիչ Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 49.000) ասպատակեցին Ասորիքը և նահանջեցին:
Լուրջ մարտական գործողություններ չէին եղել, մամլուքները նահանջել էին առանց դիմադրության ու նրանց շարքերում սկսվել էր խուճապ: Թվում էր, թե հաջողությունը կոալիցիոն ուժերի կողմում է, բայց վերջիններիս վիճակն էլ անակնկալ կերպով բարդացավ: Վրաստանը, ինչպես արդեն ասացինք, կիսաապստամբական դրության մեջ էր, իսկ Ասորիքի տարածքում խորանալու ամենաթեժ պահին էլ պարզվեց, որ ամուր չէ նաև Իլխանության բանակի թիկունքը: Մամլուքյան սուլթանությանը հաջողվել էր որոշակի օժանդակություն ցույց տալ արդեն իսկ հիշատակված Սուլամիշին ու ակտիվացնել վերջինիս, ինչպես նաև Մահմուդ Ղազանի դեմ հանել Արտուխյանների էմիրությանը: Վերջինս, ինքնին այնքան էլ ուժեղ չէր, բայց ուներ մի շարք հզոր ամրություններ, որոնց գրավումը լուրջ ջանքեր էր պահանջում:

Այս ամենը, գումարվելով նրան, որ, սեփական ուժերին վստահ Մահմուդ Ղազանը չէր ցանկանում շտապել և չնախատեսված հանգամանքների պատճառով վտանգի տակ դնել ողջ գործը, ստիպեց վերջինիս 1298 թ-ին սահմանափակել ռազմական գործողությունները այսքանով...

1298 թ-ի հունիսին, ակտիվ մարտական գործողությունների ավարտից հետո, Հեթում II-ը հերթական անգամ հրաժարվեց գահից և, այս անգամ արդեն արքա հռչակելով իր եղբայր Կոստանդինին` Կոստանդին I-ին (1298-1299), կրկին դարձավ վանական: Սակայն 1299 թ-ի ապրիլին իր կողմնակիցների ճնշման տակ Հեթում II-ը փոխեց մտադրությունը և պահանջեց Կոստանդինից գահը վերադարձնել իրեն: Կողմերը համաձայնության չեկան, իսկ Կոստանդինը ապավինեց կրկին երկիր վերադարձած Սմբատի օգնությանը: Հեթում II-ը, սակայն, 1299 թ-ի ապրիլին Սիսի ճակատամարտում պարտության մատնեց իր փոքր եղբայրներին, որոնք պատսպարվեցին Բյուզանդիայում:
Միաժամանակ, ինչպես արդեն ասվել էր, խնդիրներ կային նաև Իլխանությունում: Արտուխյանները ամրացել էին իրենց քաղաքներում ու ամրոցներում և նրանց հնազանդեցնելու վրա Մահմուդ Ղազանը ծախսեց 1298 թ-ի մնացած մասը և 1299 թ-ի առաջին կեսը, իսկ Իլխանության Փոքր Ասիական մասի կառավարիչ Սուլամիշն էլ անցել էր բացահայտ անհնազանդության:

Այս ամենը որոշակիորեն ոգևորեց "Բուրջիներ"-ին, որոնք որոշեցին հարձակվել Հայոց թագավորության վրա և կայծակնային հաջողությամբ ավելի ամրապնդել իրենց դիրքերը: Սակայն այս անգամ, բարեբախտաբար, թշնամու ներխուժման պահին Կիլիկիայի թագավորությունում ներքաղաքական ճգնաժամը հաղթահարվել էր և երկիրը կրկին գտնվում էր միասնական ղեկավարության ներքո: 1299 ապրիլի վերջին "Բուրջիներ"- կորպուսը (14.000) ծովից ափհանում իրականացրեց Այասի մոտ, սակայն գրեթե անմիջապես էլ սպարապետ Հեթում Պատմիչ Հեթումյանի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 10.000) բաց ճակատամարտում ջախջախեց վերջիններիս: Խայտառակ պարտության մատնված ու ծանր կորուստներ կրած “Բուրջիներ”-ի մնացորդները դժվարությամբ հասան իրենց նավերին ու վերադարձան Կահիրե:

Շուտով սեփական ներքաղաքական խնդիրները լուծեց նաև Իլխանությունը. 1299 թ-ի ամռանը Արտուխյանները ի վերջո կրկին հնազանդվեցին, իսկ 1299 մայիսի 1-ին էլ Քեսուն գավառի ճ-մ-ում Հեթում II-ի գլխավորած Կիլիկիայի թագավորության բանակը (մոտ 5.000) հաղթեց Սամոսատից առաջխաղացած Սուլամիշի բանակին (1.200), որի արդյունքում, ինչպես արդեն ասվել է, Սուլամիշը ընդմիշտ “դուրս եկավ խաղից”: Ավելին, գրեթե միաժամանակ էլ խնդիրներ առաջացան արդեն մամլուքների մոտ: Կրած ծանր պարտությունից հետո “Բուրջիներ”-ի ու Բեյբարսի դիրքերը թուլացել էին, բայց “Բահրիներ”-ի ու Սալարի դիրքերն էլ չէին ամրացել, քանի որ “Բահրիներ”-ի մեջ դեռևս շատ էին Ասորիքում կիսաանկախ դրություն պահպանած Քիթ-Բուղայի կողմնակիցները, որը գնալով իր կողմն էր գրավում Սալարի կողմնակիցներին: 1299 թ-ի ամռանը Քիթ-Բուղայի դրդումով Ասորիքում գտնվող մանկահասակ սուլթանի, ինչպես նաև Բեյբարսի ու Սալարի դեմ դավադրություն կազմվեց, բայց այն վերջացավ անհաջողությամբ: Ու թեև շատերին էր հայտնի, թե ով է իրական դավադիրը, սակայն Քիթ-Բուղան այդպես էլ չպատժվեց: Ավելին, նույն տարվա վերջերում էլ Սալարը ու Քիթ-Բուղան համաձայնության եկան և վերջինս կրկին հայտնվեց Կահիրեում, թողնելով Բեյբարսին տրվել ընդամենը անզոր կատաղությանը…

Այսպիսով արդեն տարվա վերջին կարծես թե ոչինչ չէր կարող ստիպել Իլխանությանը հապաղել և անսահմանորեն վճռական տրամադրված Մահմուդ Ղազանը ձեռնամուխ եղավ մարտական գործողությունների վերսկսմանը…