milhistory.net

Իմ բանակը, կոտորելով սակավաթիվ պահապաններին և վայրենի աղաղակներ բարձրացրած տարաբնույթ սպասավորներին ու ծառաներին, ներխուժեց թշնամու ճամբար և անմիջապես էլ սկսեց վրաններն ու գումակը այրել: Ըստ էության մարտ չեղավ և մինչ իմոնք իրենց Հազարապետի գլխավորությամբ այս գործով էին զբաղված, ես հավաքեցի “Դաշույն”-ս և հրամայեցի անաղմուկ գրավել թշնամու գումակում գտնվող էշերի ու եզների հսկայական քարավանը: Շուտով այն արդեն մեր ձեռքի տակ էր: Հենց այդ պահին ինձ ներկայացավ Սևակի սուրհանդակը, և հայտնեց, որ Էլամի բանակը, գալիս է մեզ վրա:
- Հարյուրապետ,- դարձա ես “Դաշույն”-ի հրամանատար Գլակին,- անմիջապես ոտքի հանիր այս կենդանիներին և էլամցիների մոտենալուն պես քշիր դրանց ուղիղ թշնամու վրա:

Դրանից հետո ես գտա Հայկին և հրամայեցի աստիճանաբար հավաքել ռազմիկներին: Նույն պահին էլ կատաղած էլամցիներին Կուտիկ-Ինշուշինակը նետեց մեզ վրա: Սակայն նրան հաշվարկները չարդարացան, քանի որ “Դաշույն”-իս ռազմիկները անմիջապես էլ վառվող մարխերով և դաշույնների հարվածներով խիստ կատաղեցրեցին գումակի կենդանիներին և քշեցին ուղիղ էլամցիների վրա: Սրանք դեռ ուշքի չէին եկել, երբ մի անկասելի հեղեղի պես ալիք ալ ալիք իրենց վրա շարժվող կենդանիները մտան նրանց շարքերը, խառնեցին դրանք, ծանր կորուստներ պատճառեցին ու վերացրին կազմակերպված դիմադրության բոլոր հնարավորությունները:
- Հայկ,- արագորեն դարձա ես Հազարապետիս,- այժմ իսկը ժամանակն է: Հզոր հարվածով ճեղքիր թշնամու շարքերը, սրբիր նրանց ու դուրս հետ այդ շների վրանների մոտ: Փորձիր բռնել դրանց, սակայն զգույշ մարտից վերադարձող թշնամու ուժերից: Դրանց գալուն պես նահանջիր դեպի արևելք` անընդհատ հարվածի տակ պահելով թշնամուն, սակայն չփակելով նրա փախուստի ճանապարհը:

Այդ պահին ինձ ներկայացավ ևս մի մի սուրհանդակ.
- Տեր իշխան,- քրտնմխած վիճակում գոչեց նա,- սպարապետը շատ շուտով կհարվածի ճակատից:
- Ասա սպարապետին` մենք ևս այս կողմից կերևանք,- սուրհանդակը մեկնեց, իսկ ես դարձա Հայկին,- կատարիր…

Զուռնաների և դհոլների պայմանական ազդանշանները լսելուն պես բանակս անմիջապես էլ վերջացրեց ցրված գործողությունները, որոնց արդյունքում թշնամու ճամբարի մեծ մասն ավերվել էր, և սկսեց նպատակաուղղված կերպով շարժվել դեպի Նարամ-Սուենի ու Կուտիկ-Ինշուշինակի վրանները: Այդ ժամանակ ես վազեցի “Դաշույն”-իս մոտ և Գլակին հրամայեցի թշնամու գումակի դեռևս չօգտագորշված մասը քշել ուղիղ դեպի հյուսիս ու նույն կերպ հարվածել ճակատից վերադարձող ուժերին: Դրանից հետո ես արագորեն վերադարձա իմ դիտակետը:

Այստեղից մի հետաքրքիր տեսարան էր բացվում: Ես տեսա, թե ինչպես հիմնական բանակս սկսեց մոտենալ թշնամու բանակատեղիի կենտրոնին: Միաժամանակ էլ նայելով դեպի հյուսիս, ես ուղղակի կարկամեցի: Լեռնալանջերից հախուռն իջնող Անապատի որդիների հոծ զանգվածների դեմ դուրս եկան “Դաշույն”-իս կողմից քշվող կատաղի կենդանիները և վատ զրահավորված թշնամու ռազմիկների մեջ սկսեցին մի իսկական կոտորած` վախ ու խուճապ առաջացնելով ու զրկելով թշնամու ջոկատները կառավարումից: Կարճ ժամանակ անց արդեն մարտը վերածվել էր համատարած մի փոշեծածկույթի…: Նայեցի դեպի իմ բանակը և տեսա, որ թշնամու արքաների վրանների մոտ արդեն մի կատաղի ջարդ է տեղի ունենում: Ընդ որում Նարամ-Սուենի վրանն արդեն այրվում է, իսկ Էլամի արքայինն էլ ընդհանրապես տապալվել էր:

Անմիջապես հավաքեցի դեռևս մարտին չմասնակցած “Աստղիկ”-ը.
- Աղջիկներ,- դարձա ես նրանց,- ձեր առջև խնդիր է դրվում խուսափելով ձեռնամարտից, սակայն նպաստավոր դիրքեր գրավելով անընդհատ աղեղների հարվածի տակ պահել ուր որ է մեր ներքևում հայտնվող թշնամու շարքերը…

Մենք մոտեցանք թշնամու բանակատեղի ծայրին և հարմար դիրքավորված “Աստղիկ”-ը սկսեց հարվածել ներքևում անկառավարելի հոսանքով փախչող թշնամիներին: Ինձ մոտեցավ հերթական սուրհանդակը.
- Տեր իշխան, սպարապետը հրամայեց հայտնել, որ ինքը հարվածել է, թշնամին գլխապատառ փախչում է և, որ դու հանկարծ չփակես նրա ճանապարհը:
- Հայտնիր սպարապետին` հրամանդ ի կատար,- պատասխանեցի ես, որից հետո սուրհանդակը մեկնեց:

Իմ բոլոր ուժերն արդեն մարտի մեջ էին և ես սկսեցի ափսոսալ, որ այժմ չեմ գտնվում թշնամու բանակատեղիի կենտրոնում մարտնչող ռազմիկներիս հետ: Սակայն արդեն ուշ էր, քանի որ մեր ներքևից փախչող թշնամու անկանոն հոսանքը ինձ կտրել էր իմ ռազմիկներից: Իսկ Անապատի որդիները փախչում էին իրոք խուճապահար և այն աստիճանի գլուխները կորցրած, որ նույնիսկ ուշադրություն չէին դարձնում անընդհատ հեղեղով իրենց շարքերը ծածկող և ծանր կորուստներ պատճառող “Աստղիկ”-ի նետերին: Արդեն պարզ էր նաև, որ դա միայն կենդանիների արածը չէր ու թեև համատարած փոշու մեջ ես արդեն ոչինչ չէի տեսնում, սակայն պարզորեն լսում էի հյուսիսից սկզբում հեռու-հեռավոր, սակայն հետո աստիճանաբար մոտեցող մեր զուռնների հարազատ ձայները:
“Դեհ, այժմ սրանք միայն թե ուշքի չգան”,- կարծես կայծակի պես մի պահ անցավ մտքովս,- “Հազարապետ Հայկ, հանկարծ չփակես սրանց ճանապարհը”…

Սակայն շուտով պարզ դարձավ, որ իմ հավատարիմ Հազարապետը լավ էր յուրացրել մարտի բնութագիրը, քանի որ այն բանից հետո, երբ, մեր ռազմիկների կողմից հալածվող, կորուստներ կրող ու իրենց երկար վահաններով մի կերպ պաշտպանվելով մեր ներքևով սկսեցին նահանջել թշնամու երբեմնի առաջապահը կազմող, իսկ այժմ վերջապահում ընթացող և հազիվ կարգը պահպանող թշնամու Հատուկ գնդի վերջին ռազմիկները, ինձ ներկայացավ հավատարիմ Հազարապետս` ամբողջովին արյունոտված ու առանց սաղավարտի.

- Շան ձագ, իժի ծնունդ, ես դրա …,- մարտից ոգևորված ու առանց պատշաճության կանոնները դույզն իսկ պահպանելու մասին մտածելու մի հզոր հայհոյանք նվիրելով չգիտես թե ում` սկսեց նա,- փախավ իժի ծնունդը, հենց ձեռքիս տակից փախավ: Մենք արդեն մարտ էինք մղում վրանների մոտ, երբ ես նկատեցի Անապատի այդ կարիճին: Գարշելին լավն էր մարտի մեջ ու մերոնցից քչերին չտապալեց: Վերջը ես մի կերպ հասա դրան, բայց դե ի՜նչ…,- Հայկս ձեռքը թափ տվեց,- չգիտեմ ինչը ոնց կլիներ, բայց մեր մենամարտի ամենաթեժ պահին նրա թիկնապահները խառնվեցին, որից էլ օգտվելով սա մի հզոր հարված կշռեց սաղավարտիս…

Հայկը շփեց արյունոտված գլուխն ու շարունակեց.
- Իմ սաղավարտն ու նրա թուրը կոտրվեցին ու չնայած, հորս արևը վկա, տեր իշխան,- ոգևորված հայացքը հառեց վրաս Հայկը,- ես կարողացա բռունցքի մի լավ հարված իջեցնել դրա ծնոտին, բայց դե կորցրի… փախավ իժի ձագը,- բռունցքը ձեռքի ափին խփելով ափսոսանքով վերջացրեց Հազարապետս:
- Ոչնի՜չ, Հազարապետ հայրիկ,- ոգևորված գրկեցի ես հավատարիմ ռազմիկիս,- մի ուրիշ անգամ…: Այժմ արի հավաքենք մեր բանակն ու մի լավ թափ տանք այս փախչող սողուններին:

Կորճայքի բանակի վրա կրկին տարածվեց զուռնայի ազդանշանը և ես, առաջնորդելով արդեն իր նախկին վայրում շարված ռազմիկներիս, տարա նրանց թշնամու վրա: Կողքիս էր կրկին հավատարիմ Հայկը.
- Իսկ կարիճը ամեն տեղ էլ կարիճ է ու նրա հետ ընդհարվելիս պետք է դա չմոռանալ,- ծիծաղեցի ես ու թփթփացրի Հազարապետիս ուսին այն բանից հետո, երբ սա, կարծես իր ողջ կատաղությունը դուրս տալու համար իմ աչքի առաջ նետվեց թշնամու Հատուկ գնդի հետ մնացած ռազմիկներից մեկի վրա և դաշույնի ու թրի վարժ հարվածներով ոչնչացրեց դրան…

*

Հենց նույն երեկոյան մենք հավաքվեցին սպարապետ Տիգրանի վրանում: Մեր հաջողության մասին սպարապետին պատշաճ խոսքեր ասելուց հետո առաջ եկավ գլխավոր Հետախույզ Հայակզունի Վիրաբը.
- Տեր սպարապետ, զորականներ, հարգարժան իշխաններ: Առավոտյան սկսված մարտի ու օրվա կեսից մինչև ուշ գիշեր տևած հետապնդման արդյունքում թշնամին ծանր պարտություն կրեց: Ամենամոտավոր հաշվարկներով նա կորցրել է մոտ երկու բյուր ռազմիկ` այդ թվում ոչ քիչ թվով Հատուկ գնդից: Մենք կորցրեցինք մոտ կես բյուր: Այժմ կարելի է ասել, որ առավելությունը միանշանակ մեր կողմում է և թշնամին արագորեն նահանջում, կարելի է ասել փախչում է եկած ճանապարհով…

Գլխավոր Հետախույզը նստեց, իսկ սպարապետը ոտքի կանգնեց.
- Տղերք,- դարձավ նա մեզ,- ինչպես արդեն նշվեց, թշնամին փախչում է, թեև այդ պայմաններում էլ շարունակում է պահպանել թվական գերակշռությունը: Դրա համար էլ մեզ հիմա էլ պետք է արագ գործել: Ես արդեն հրամայել եմ իմ զորականներին, նույնն էլ ասում եմ ձեզ. շարունակեք հետապնդել թշնամուն, սակայն խուսափեք որևէ մի խոշոր կռվից: Ոչնչացրեք թշնամիների բոլոր ռազմիկներին, որտեղ էլ նրանց գտնեք, սակայն խուսափեք կանոնավոր կռվից: Դուք ինձ հասկացաք: Հետապնդման վերջին սահմանն է Միջագետքի անապատների սկիզբը, դրանից հարավ չանցնեք: Կորճայքի իշխան,- դարձավ ինձ սպարապետը ու ես ոտքի կանգնեցի,- տեղի ունեցած ճակատամարտում ես հատկապես կարևորում եմ քո դերը և հայտնում եմ իմ առանձնահատուկ գոհունակությունը: Այսուհետ էլ դու կշարունակես կառավարել Կորճայքը, քանի որ ես արդեն վստահ եմ, որ այն հուսալի ձեռքերում է:

Ես գլուխ տվեցի ու նստեցի, որից հետո մենք շարունակեցինք քննարկումը: Ի վերջո սպարապետը բոլորին բաց թողեց, պատվիրելով արագ գործել, սակայն ինձ հրամայեց մնալ: Երբ մենք մնացինք երկուսով, նա դարձավ ինձ.
- Իշխան Հայկ, դու մարտում քեզ լավ դրսևորեցիր, սակայն պետք է ասել, որ առջևում դեռևս խոշոր իրադարձություններ կան: Այժմ Նարամ-Սուենը նահանջում է, սակայն նա հանգիստ չի մնա և մյուս տարի կրկին կհարձակվի` արդեն թարմ ուժերով: Իսկ մեր ուժերը սպառվում են. արդեն հիմա մենք գործում ենք ուժերի ծայրահեղ լարումով: Ժամանակն է, որ մտածենք Անուբանիի վարձկանների մասին: Առանց այդ էլ նրանք ուշանում են: Բանակիդ ու նահանգիդ ղեկավարությունը հանձնիր հուսալի որևէ մեկին ու մեկնիր նրա մոտ: Չգիտեմ ինչ և ոնց, բայց մյուս տարի մենք արդեն պետք է նրանց ունենանք մեր շարքերում:

Սպարապետը մի պահ լռեց, հետո կրկին դարձավ ինձ.
- Ես ոչ շուտ, քան երեկ իմացա նաև Արբակի ջոկատի գործողությունների մասին: Նա հաջողությամբ կատարել է իր խնդիրը և վերադարձել է: Կարելի է ասել, որ Աքքադի արևելքում մի փոքրիկ աղմուկ մենք արդեն արել ենք և ես չեմ կասկածում, որ մեզնից կտրվելու դեպքում Նարամ-Սուենը իր բանակը կշարժի հենց Լուլլուբումի վրա: Մեր ուզածն էլ հենց այդ է:
- Տեր սպարապետ,- պատասխանեցի ես,- ես կկատարեմ քո հանձնարարությունները: Իսկ նահանգիս ղեկավարումը այս ժամանակամիջոցում ես ժամանակավորապես կհանձնեմ բանակիս հրամանատար Հազարապետ Հայկին: Դու պետք է որ նրան ճանաչած լինես: Նա հին ռազմիկներից է, կռվել է դեռևս Աքքադի պատերի տակ, իսկ վերջին մարտում էլ հենց նա էր, որ այդպես ճարպկորեն ավերեց Նարամ-Սուենի ճամբարը:
- Դե այդ դեպքում այդ հարցը համարիր լուծված,- ոտքի կանգնեց սպարապետը,- ու իմացիր, որ քո հաջող գործողություններից շատ բան է կախված լինելու…
- Տեր սպարապետ, մինչ մեկնելս ես կուզենայի ահա թե ինչ ասել: Անուբանիի հորդան ես կբերեմ. ամենայն հավանականությամբ դա պետք է որ ինձ հաջողվի: Սակայն այդ դեպքում մենք ևս պետք է պատրաստ լինենք, որ մեր իսկ սեփական երկրում դրանք հանկարծ անկարավառելի չդառնան: Ես ու հանգուցյալ հայրդ ժամանակին այդ հարցը մի թեթև քննարկել ենք…
- Ես էլ եմ այդ կարծիքին,- մտահոգված պատասխանեց Սպարապեը,- դրա համար էլ իմ ուժերը պատրաստ վիճակում կպահեմ: Մենք նրանց կմատակարարենք ամենայն անհրաժեշտը և միաժամանակ ուժեղ հսկողություն կսահմանենք շրջակայքում: Դա, ինչպես նաև իրենց հասանելիք ոսկին, պետք է որ նրանց բավականին խաղաղեցնի…

Ես վերադարձա իմ բանակատեղի և մոտս կանչեցի Հազարապետ Հայկին, Սևակին ու Մթերապետ Վրույրին.
- Տղերք,- դարձա ես նրանց,- հենց նոր սպարապետը վերջնականապես հաստատեց ինձ որպես Կորճայքի իշխան: Սակայն ես անմիջապես էլ պետք է մեկնեմ, քանի որ ինձ խիստ կարևոր գործեր են սպասում: Հազարապետ Հայկ, իմ բացակայությամբ դու մնում ես որպես նահանգում իմ պարտականությունների կատարող: Անմիջապես ոտքի հանիր բանակդ ու սկսիր հետապնդել թշնամուն: Խուսափիր խոշոր և կանոնավոր մարտերից, սակայն մանր կռիվներով մշտապես հարձակվիր նրա վրա ու հետապնդիր մինչև Միջագետքի հյուսիսը: Երբ թշնամին վերջնականապես դուրս կշպրտվի երկրից, վերադարձիր Կորճայք, մինչև իմ գալը գլխավորիր այն ու արա ամեն ինչ, նահանգի պաշտպանունակությունը ուժեղացնելու համար: Դուք,- դարձա ես Սևակին ու Վրույրին,- կօգնեք Հազարապետին:
- Տեր իշխան, թույլ տուր ասել,- պատասխանեց Հայկը և երբ ես գլխով արեցի, նա շարունակեց,- հաշվի առնելով, որ մեր կուտիները վերջին ժամանակներս որոշակի կորուստներ են կրել, ես առաջարկում եմ կուտիների շարքերում ընդգրկել նաև տասնհինգից-քսան տարեկան մեր թեկնածուներին: Դրանով մեր շարքերը բավականին կհամալրվեն ու մեր Կուտիների գունդը կրկին կլինի մոտ մեկ բյուր:
- Այդպես էլ վարվիր: Նույնը կանեք նաև աշխարհազորի պարագայում, թեև այս մարտիկներին կօգտագործեք միայն ծայրահեղ պարագայում, իսկ մնացած դեպքերում նրանց կթողնեք պահեստազորում, որ աստիճանաբար վարժվեն մարտին…

Եվս մի քանի ցուցումներ տալուց հետո ես Սևակի հետախուզական ինձ արդեն ծանոթ տասնյակի ուղեկցությամբ մեր ընտիր էշերով ճանապարհ ընկանք դեպի արևմուտք: Դեհ, Լուլլուբումի արքա Անուբանի, այժմ ժամանակն է եկել գործելու…

*

Մենք ուղղություն վերցրինք դեպի Պուրուշխանդա: Սակայն այս անգամ ես կարծես թե շտապելու տեղ չունեի: Արդեն պարզից էլ պարզ էր, որ Նարամ-Սուենի ոհմակը շատ մոտ ժամանակներում դուրս կշպրտվի Արարտայից: Իսկ նոր արշավանք նա այս տարի ոչ մի դեպքում չի ձեռնարկի: Այս տարվա ողջ շարունակությունը նրան պետք կլինի կորուստները լրացնելու և իր խախտված հեղինակությունը վերականգնելու համար: Իսկ այդ դեպքում ոչ մի կարիք չկար Անուբանիի անկազմակերպ հորդան ժամանակից շուտ մտցնել Արարտա և երկար ամիսներ տանել նրանց կասկածելի ներկայությունը:

Պամբայի մայրաքաղաք հասնելուն պես ես տեղավորվեցի նախկինում իմ տանը և սկսեցի աստիճանաբար շոշափել իրավիճակը: Այստեղ ամեն ինչ կարծես թե անփոփոխ էր. ծաղկում էր առևտուրը, ժողովուրդը ապրում էր լիության մեջ և կարծես ոչնչի մասին չէր էլ ուզում մտածել: Պարզվեց նաև, որ Անուբանին քաղաքում չէ և իր որդիների հետ մեկնել է Խաթթիի հեռավոր շրջանները: Դե դա առայժմ կարծես թե իմ օգտին էր: Անուբանիի հետ կտեսնվեմ երբ ժամանակը գա…

Պուրուշխանդայում իմ կյանքը սկսեց անցնել բավականին միօրինակ: Երբեմն ես սուրհանդակներ էի ստանում Սևակից, որը տեղեկացնում էր նահանգում և երկրում տիրող իրավիճակի մասին: Դրանց հաղորդումներից մասնավորապես պարզ դարձավ, որ իմ կանխատեսումներում ես չէի սխալվել: Նարամ-Սուենի հորդան, ենթարկվելով մեր բանակի հարվածներին, հետ էր շարժվել եկած ուղով ու իր հիմնական ուժերով ի վերջո ապաստանել Արբելայում: Միաժամանակ Հայոց Միջագետքի տարածքում Նարամ-Սուենը սկսել էր իր անունով կոչվող մի հզոր ամրոցի կառուցումը, ակնհայտորեն ցանկանալով այն դարձնել հենակետ ապագա մարտական գործողությունների համար [1]: Հայտնվում էր նաև, որ մերոնք իրենց ներթին ևս սկսել են արագորեն վերականգնել մեր ամրոցաշինական համակարգն ու համալրել բանակը:

Սևակի սուրհանդակները հայտնում էին նաև, որ մեր երկրից հեռանալուց անմիջապես հետո Նարամ-Սուենը շարժվել է Լուլլուբումի վրա և հիմնավորապես ասպատակել այն: Հայտնվում էր հազարավոր սպանվածների և գերվածների մասին: Սա արդեն բավականին հեշտացնում էր իմ գործը: Փաստորեն Արարտան կարողացավ հաջողությամբ պաշտպանել իր սահմանները, թեև պետք էր խոստովանել, որ Հայոց Միջագետքը առայժմ մնում է թշնամու տիրապետության տակ:

Օգտվելով ինձ ընձեռնված դադարից, ես որոշեցի ծպտված կերպով մի անգամ էլ երևալ Մենեսի մոտ ու իմանալ, թե վերջին իրադարձությունները ինչ տպավորություններ են թողել Միջագետքում: Ինչպես և առաջ, մտնելով մանր առևտրականի ինձ արդեն հարազատ դարձած կերպարի մեջ, ես ուղևորվեցի դեպի Ուրուկ: Արդեն աշնան կեսերն էր, երբ ես մտա քաղաք ու թակեցի ինձ ծանոթ վաճառատան դուռը: Բարեկամս ինչպես միշտ անփոփոխ սիրալիր ժպիտով դիմավորեց ինձ:

… - Ասում ես այս անգամ էլ եք, հա՞, մեր պաշտելի արքայի ճաշը հարամել,- ծիծաղելով մեր ընդհատված զրույցը շարունակեց բարեկամս, երբ մենք դուրս եկանք ընտիր կազմակերպված Մենեսի բաղնիքից, որտեղ ես նրան պատմել էի իմ գլխով անցածը,- ասեմ քեզ, որ դա արդեն սովորություն է դառնում…
- Դե այս անգամ հյուրասիրությունը կարծես թե այնքան էլ լիարժեք չստացվեց,- փաթաթվելով բարեկամիս հրամցրած ընտիր մետաքսե խալաթի մեջ` գահվորակին փռվեցի ես,- այս անգամ մենք ևս որոշակի կորուստներ ունեցանք ու բացի այդ Հայոց Միջագետքը…
- Դե դա ինձ էլ է հայտնի,- քմծիծաղեց Մենեսը,- այ որ Անապատի որդիների ինչ-որ մանր ջոկատներ մի փոքրիկ աղմուկ են հանել Լուլլուբումում, որի հետևանքով այժմ Նարամ-Սուենը հիմնավորապես ավերել է այն, դա արդեն նորություն է: Գիտե՞ս, այ իմ ուղեղում ոչ մի կերպ չի տեղավորվում, որ մի, այն էլ այդպիսի ծանր ընթացք ունեցող, պատերազմը դեռ չվերջացրած Նարամ-Սուենը մյուսը կսկսեր: Եվ ես ինչ-որ լուրջ կասկածներ ունեմ, որ ինձ բավականին հարազատ լեռնականներ այդ գործին մի թեթև ձեռք են զարկել…
- Դե կասկածները կասկածներ, եղբայր,- շտապեցի բարեկամիս ընդհատել ես,- ինչպես ասում են` կասկածների վրա տուն չես կառուցի: Կարևորն այն է, որ դեպի Լուլլուբում արշավանք եղել է և դատելով ըստ ամենայնի` արշավանքը ավերիչ բնույթ է ունեցել:
Մենեսը բավարարված ինձ նայեց, որից հետո մոտ քաշեց մի փոքրիկ արկղիկ:
- Ես արդեն վաղուց եմ պատկառելի գումարներ վճարում Նարամ-Սուենի գրագիրներից մեկին, որին ի պատասխան, նա ինձ օգտակար տեղեկություններ է հայտնում: Ահա, ոչ ուշ, քան երեկ նա ինձ ինչ տվեց:

______________________
[1] Խոսքը վերաբերվում է ներկայիս Սիրիայի հյուսիսում գտնվող Թել-Բրաք հնավայրում հայտնաբերված հզոր ամրոցին:

Մենեսը արկղից հանեց մի կավե սալիկ.
- Սա Լուլլուբումի արշավանքի մասին է,- Մենեսը նայեց ինձ և կարդաց,- “Նարամ-Սուեն հզորը”… Դե այստեղ սովորական գովքն է, որը կարելի է բաց թողնել…. “Սիդուրի և Սաթունի լեռնականներին ժողովեց, այդ բանակը պարտության մատնեց”… Այստեղ կրկին բաց թողնելու արժանի ինքնագովություն է…, ահա,- Մենեսը կրկին ինձ նայեց,- ինչ էի ուզում կարդալ. “Գերեզմանաթմբեր դիզեց նրանց վրա, իսկ գերիներին էլ Քիշում նվիրեց իր աստծուն” [1]: Իհարկե, սովորական ճոռոմ ոճն է,- բարեկամսը մի կողմ դրեց սալիկը,- սակայն պարզից էլ պարզ է, և դա հաստատում են նաև իմ գործակալները, որ Լուլլուբումը հիմնովին ավերվել է: Դե իսկ Քիշում տեղի ունեցած մարդկային այդ մորթին, որին այս վայրենին համառորեն տալիս է զոհաբերություն անունը, ես ինքս եմ ականատես եղել,- գլուխն օրորեց մի պահ մռայլված բարեկամս,- Հայկ, դու գիտես, որ ես քիչ դաժան տեսարանների չի, որ ականատես եմ եղել, բայց այ այդ մարդկային զոհաբերությունների հետ է, որ ոչ մի կերպ չեմ կարողանում համակերպվել: Լավ է, որ ձեր ժողովուրդը նման սովորություն չունի:
- Դե դա ընդհանրապես հարազատ չէ մեզ: Դա ավելի շատ սազում է Մեծ Անապատի վայրենիներին…: Ասա ինձ, Մենես եղբայր,- տեղումս թեթևակի ձգվեցի ես ու փորձեցի աչք գցել բարեկամիս արկղի մեջ,- իսկ քո այդ կախարդական արկղում ուրիշ ի՞նչ հետաքրքիր սալիկներ կան, հը՞: Օրինակի համար հյուսիսային լեռներում տեղի ունեցած հետաքրքիր իրադարձությունների մասի՜ն…
- Սրա՜ն տեսեք,- ծիծաղեց բարեկամս,- սա իր ամրոցների մասին խուսափում է խոսել, բայց դեմ չէ ուրիշների արկղերի մեջ նայել: Լավ չի՜, լավ չի՜…
- Դե լա՜վ, Մենես, հաշվի առնելով, որ դու իմ լավագույն բարեկամն ես…
- Ըհը…
- Արկղ է, էլի…
- Լավ, լավ…, վերջը դու էլ ինձ համար օտար չես…
- Ըհը, հենց էդ եմ ասում էլի…
- Լա՜վ,- հոգոց հանեց բարեկամս,- տեսնենք թե մեր այս չափազանց անհամեստ լեռնեցու համար ինչ ունի թաքցրած իմ արկղը,- Մենեսը մի պահ փորփրեց այն ու հանեց մի քանի սալիկներ,- ահա, օրինակ. “Նարամ-Սուենը”…, սովորական ճոռոմ գովքն է… “հաղթեց Արշան երկրին”,- սա ձեր Հայոց Միջագետքն է. “և…”, ուշադրություն դարձրու, ինչպիսի անակնկալ անցում, Հայկ,- ժպտալով վրաս նայեց բարեկամս,- “Տավրոս լեռան վրա անձամբ վայրի ցուլ տապալեց” [2]: Հետաքիքիր է, չէ՞:
- Իհարկե,- ծիծաղեցի ես,- առնվազն հետևողական է և հավատարիմ իր սովորությանը` չգրել անհաջողությունների մասին: Իրեն պարտություն բերած հսկայական իրադարձություններից մեր այ փառասեր արքան հարկ է համարել հիշատակել միայն վայրի ցլի մասին:
- Լավ, լավ, չնայած գիտեմ, որ ցլի, մեկ էլ այս մյուս սալիկում հայտնվող Թալմուսի պահով ճիշտ ես, բայց դե չես կարող նաև ժխտել, որ Ափիշալի մոտ ձեր Մեծ քուրմը գերվել է, դուք կորցրել եք մի ամբողջ նահանգ ու, բացի այդ, լսիր,- Մենեսը ձեռքն առավ մեկ ուրիշ սալիկ ու սկսեց կարդալ,- “Տարին, երբ Նարամ-Սուենը հաղթեց Սուբատրուին”… նկատի ունի իհարկե Արարտան,- մի պահ ընդհատեց կարդալը Մենեսը, նայեց վրաս ու շարունակեց,- ուրեմն. ““Տարին, երբ Նարամ-Սուենը հաղթեց Սուբատրուին Ազուխինումի մոտ և գերեց Թախիշաթալին” [3]… և այլն, իսկ այս մյուս սալիկում էլ նա հայտնում է, թե ինչպես է հասել Ազուխինում. “Խաբուրի հոսանքով նա անցավ մեկ օրում… դեպի Նիխուր` մեկ օրում, մինչև Ազուխինում` ևս մեկ օրում” [4],- հերթական սալիկը մի կողմ դրեց բարեկամս,- սյս հաղորդումները ճշմարտությանը բավականին մոտ են:
- Չէ, դա ես իհարկե ժխտել չեմ կարող,- մի պահ մռայլվեցի ես,- մենք ունեցանք այդ անհաջողություները մեր Մեծ քրմերի ինքնավստահության և անխոհեմության երեսից…,- վերքս այնքան թարմ էր, որ չուզեցի խոսել Վահագնիս մասին,- բայց դե ճտերն աշնան են հաշվում: Մենես, իսկ ի՞նչ է գրված այ այն, ավելի մեծ սալիկի վրա:
- Դա իմ առանձնահատո՜ւկ հպարտությունն է,- պատասխանեց բարեկամս,- սրա համար ես ամենաշատն եմ վճարել, բայց դե չեմ ափսոսում…
- Ու ի՞նչ կա դրա վրա…
- Հասկանո՞ւմ ես, սա կարող է առանձնահատուկ կերպով հետաքրքրել իմ լեռնական բարեկամներին…
- Մենես…
- Հը՞…, սպասիր, սպասիր… ասում եմ այս արձանագրությունը…
- Մենես, հերիք ձգես…
- Լավ, լավ, տեսնում եմ քո ձեռքից պրծում չկա,- կեղծ ճարահատյալ տեսքով վրաս նայեց բարեկամս,- ծեր մարդ ես տեսել, ճնշում ես, հա՞…
- Ըհը, արդեն մոտիկ է…: Ասում ես դրա վրա ինչ կա՞:

______________________
[1] Այս վնասված արձանագրությունը, որը ժամանակին որպես ռազմավար Սուզա է տարվել Էլամի արքա Շուտրուկ-Նախունտեի (մ.թ.ա. 1185-1155) կողմից, այդ քաղաքի պեղումների ժամանակ հայտնաբերել է Ժ. դը Մորգանը:
[2] Այս մասին են պատմում Նիպպուրից գտնված արձանագրության հինբաբելոնյան ժամանակաշրջանի երկու կրկնօրինակները:
[3] Ըստ Նարամ-Սուենի հերթական արձանագրության:
[4] Սա քարե կոթողի մի մասի վրա պահպանված Նարամ-Սուենի արքայական արձանագրությունն է:

Մենեսը, չկարողանալով արդեն պահել իր անօգնական հուսահատ-ճարահատյալ տեսքը, ծիծաղեց և ձեռքը վերցրեց իմ մատնանշած բավականին մեծ սալիկը.
- Ի՞նչ կա այս սալիկի վրա…: Այսպես, այսպե՜ ս…: Ահա. “Քանի որ երբևէ` մարդկության արարումից ի վեր ոչ մի թագավոր չի կործանել Արմանումն ու Էբլան”…
- Չի կործանել ու չի էլ կործանի, համենայն դեպս Արմանումի` այսինքն մեր հարցով դա ես խոստանում եմ…
- Սպասիր, էլի, այ բռնկուն լեռնեցի, չգիտե՞ս սրանց ինգնագոհ ոճը…
- Լավ, լավ… կարդա, կարդա…, հետո՞:
- Ուրեմն այսպես. “Քանի որ երբևէ` մարդկության արարումից ի վեր ոչ մի թագավոր չի կործանել Արմանումն ու Էբլան, Ներգալը”…, սա Անապատի որդիների անդրաշխարհի աստվածն է,- ընդհատելով ընթերցումը` վրաս նայեց Մենեսը, որից հետո շարունակեց,- հա, ուրեմն. “Ներգալն իր զենքով ճանապարհ բացեց Նարամ-Սուենի` հզորի համար, և տվեց նրան Արմանումն ու Էբլան և նա տվեց նրան Ամանոսը` Մայրիների լեռն ու Վերին ծովը…”, այսինքն Վանա ձեր լիճն ու նրա շրջակայքը…,- մի պահ ընդհատելով ընթերցանությունը` գիտակ տեսքով վրաս նայեց Մենեսը:

Ես դժվարությամբ զսպեցի փռթկոցս այս դատարկ պոռոտախոսության կապակցությամբ, իսկ Մենեսը, կեղծ նեղացած տոնով գլուխն օրորելով, իբր թե ես ամեն դեպքում անհույս եմ, շարունակեց.
- “Շնորհիվ Դագանի”…, սա ել Անապատի որդիների ռազմի գերագույն աստվածն է,- ընդհատելով ընթերցումը` հերթական պարզաբանումը տվեց բարեկամս,- հա ուրեմն. “… Շնորհիվ Դագանի զենքերի, որը մեծացնում է նրա թագավորությունը, Նարամ-Սուեն` հզորը, նվաճեց Արմանումն ու Էբլան և Եփրատի ափից մինչև Ուլիշում նա ջախջախեց մարդկանց, ում Դագանը տվել էր նրան ի սկզբանե, քանի որ նա կատարել էր իր ծառայությունը աստծո` իր աստծո առաջ: Հետագայում նա ամբողջովին տիրեց Ամանոսին` Մայրիների լեռանը: Երբ Դագանը որոշեց ճակատագիրը Նարամ-Սուենի` հզորի, նրա ձեռքը հանձնեց Ռիշիադադին` Արմանումի արքային, և երբ Նարամ-Սուենը անձամբ հաղթեց նրան իր պալատի մուտքի կենտրոնում, նա իր արձանը քանդակեց դիորիտից և նվիրեց այն լուսնի աստծուն: Այսպես է ասում Նարամ-Սուենը` հզորը, արքան աշխարհի չորս կողմերի. “Դագան աստվածը տվեց ինձ Արմանումն ու Էբլան, և ես հաղթեցի Ռիշիադադին` Արմանումի արքային”: Այդ ժամանակ ես իմ արձանը քանդակեցի և նվիրեցի այն լուսնի աստծուն: Թող ոչ-ոք չջնջի իմ այս արձանագրությունը, թող իմ արձանը կանգնի լուսնի աստծո առաջ” [1],- վերջացրեց ընթերցանությունը Մենեսը,- ահա, նման բաներ…
- Դե, դա կարծես թե ավելի մոտ է իրականությանը,- կրկին մռայլվեցի ես,- չէ Մենես, ինչ ուզում ես ասա…: Ձեր երկիրը ավելի լավ է կառավարվում: Դուք ունեք մի արքա ու բոլորը նրան են ենթարկվում, ոչ թե մերի նման, երբ ունենք երկրի գլխավոր, սակայն նրա փոխարեն կառավարում են ուրիշները, իսկ ինքն էլ գործին խառնվում է միայն ամենաանպատեհ պահերին ու վնասից բացի այլ օգուտ չի տալիս…
- Համաձայն եմ, չնայած ասեմ, որ այս վիճակին հասնելու համար էլ մենք բավականին տանջվել ենք: Քանի հարյուրամյակներ անցան, մինչև մենք կարողացանք միավորել Հյուսիսային Եգիպտոսի նոմերը, իրենց անկախ, փառասեր ու ինքնահավան նոմարքոսների գլխավորությամբ: Ու ինչքան ժամանակ էլ անցավ, մինչև ի վերջո միավորվեցին Հյուսիսային և Հարավային Եգիպտոսները: Բայց դե հիմա կարծես թե ոչինչ, գոհ ենք,- պատասխանեց բարեկամս:
- Եղբայր,- դարձա ես Մենեսին,- այս ամենը անցյալի մասին, իսկ ի՞նչ լուրեր են պտտվում այստեղ ապագայի վերաբերյալ:
- Դե երևի գաղտնիք չեմ բացի, եթե ասեմ, որ մյուս տարի ձեզ վրա հարավից կրկին արշավանք կգա: Եվ, դատելով Նարամ-Սուենի կառուցած ամրոցի տեղադրությունից, այս անգամ արշավանք պետք է սպասեք Արշաների տարածքի կողմից:
- Ես էլ եմ այդ կարծիքին: Այս անգամ ծանր կլինի: Մենք արդեն իսկ կորուստներ ենք կրել, ու թեև ինքն էլ անմասն չի մնացել այդ ամենից, բայց դե Մեծ Անապատը կարծես մարդկային մի անհատակ ծով լինի ու ես չեմ կասկածում, որ մյուս տարի մենք ստիպված կլինենք գործ ունենալ առնվազն նույն քանակի հակառակորդների հետ:
- Այո՜, Անապատի հարցը մեզ էլ է անհանգստացնում, բայց դե մենք առայժմ գերադասում ենք այդ ուղղությամբ զուտ պաշտպանական դիրք բռնել: Հասկանո՞ւմ ես, ախր այդ Անապատը ոչ Քուշի ոսկու հանքերն ունի, ոչ էլ Լիբիայի հարստությունները ու մերոնք բավականին խելամիտ կերպով իրոք կարծում են, որ ուղղակի անիմաստ է փորձել այն նվաճել, չհաշված էլ դեռ Անապատի որդիների մեծաթվությունն ու ռազմունակությունը, որին մենք ծանոթ ենք դեռ Պեպի Առաջինի ժամանակներից:
- Լավ, լա՜վ…, սա էլ մեզ համար նորություն չէ: Միշտ կռվել ենք, այս անգամ էլ կկռվենք: Ի՞նչ անենք, հո մեր հողը ուրիշին չենք տալու ու մենք էլ` ստրուկ դառնալու…
Ես ու Մենեսը դեռ երկար զրուցեցինք և արդեն ուշ գիշեր էր, երբ գնացիքն մեր սենյակները: Հաջորդ առավոտ ես հրաժեշտ տվեցի բարեկամիս և ուղղություն բռնեցի դեպի Պուրուշխանդա: Սիրտս կրծում էր խորը անհանգստությունը: Իրոք էլի, թշնամին հսկայական ուժերով էր գալու մեզ վրա…

______________________
[1] Այս արձանագրությունը հայտնի է հինբաբելոնյան շրջանի մեկ կրկնօրինակով` որը գտնվել է Ուրից:

*

Պուրուշխանդա հասնելուն պես ինձ ներկայացավ սուրհանդակներիս ճարպիկ տասնապետը և զեկուցեց, որ Անուբանին տխուր ու խիստ մտահոգ վիճակում հենց երեկ է քաղաք ժամանել, իսկ ինչ վերաբերվում է նրա որդիներին, ապա սրանք բառիս ամենաբուն իմաստով ուղղակի կատաղած են: Սակայն այլ տրամադրություններն էին տիրում հասարակ լուլլուբեյցի ռազմիկների շրջանում, որոնց մի մասը ուզում էր վերադառնալ և վրեժ լուծել, սակայն ավելի գերակշիռ մասը, և հատկապես նրանք, որոնք արդեն հասցրել էին ամուսնա-ազգակցական կապեր ստեղծել Խաթթիում ու բավականին անտարբեր են իրենց երբեմնի հայրենիքի նկատմամբ, կարծես թե այնքան էլ կողմնակից չեն մեկնելուն:

Հաշվի առնելով այդ ամենը` ես հենց հաջորդ օրը ներկայացա Լուլլուբումի արքային:
- Ա՜ա՜ա, վաճառակա՜ն եղբայր,- ծանրորեն ոտքի կանգնեց Անուբանին ու անկեղծորեն գրկեց ինձ,- դու հարմար ժամանակի եկար: Ափսոս, որ ես չեմ կարող առանձնապես ուրախանալ, քանի որ խորը տխրությունն է պատել ինձ:
- Ինչ է եղե՞լ, որ,- ինձ չգիտեցողի տեղ դնելով անմեղ տեսքով հարցրի ես,- ի՞նչն է տխրեցրել հզոր ռազմիկների փառահեղ մեր առաջնորդին:
- Դու տեղյակ չե՞ս, թե ինչ է կատարվել Լուլլուբումում,- հրավիրելով ինձ իր սեղանին շարված խորտիկների մոտ` հարցրեց Անուբանին:
- Տեր արքա, ես մեր հանդիպումից հետո ողջ ժամանակս անց եմ կացրել Արարտայի հյուսիսային նահանգներում` մանր առևտրական այցելություններ ունենալով Կովկասի կողմերը ու ոչնչի մասին էլ տեղյակ չեմ: Վերջերս գործերս բերեցին ինձ Խաթթի, ես էլ որոշեցի քեզ տեսնել:
- Այդ անապատի օձը,- այլևս չկարողանալով զսպել իրեն` սկսեց պատմել Անուբանին,- մերոնց կողմից իր երես առած գլխակերների բռնություններին ի պատասխան իրականացված մի քանի գործողությունները պատրվակ բռնելով մի քանի ամիս առաջ մտել է Լուլլուբում և ծանր ավերածություններ կատարել` սպանելով մեծ թվով մարդկանց ու գերելով իմ եղբայրներին, որոնց, այլ գերիների հետ միասին Քիշում զոհաբերել է իր աստվածներին: Թու, ես տենց արքայի…,- չկարողացավ իրեն զսպել ու չհայհոյել ազնվասիրտ Անուբանին:
- Ցավակցում եմ, տեր արքա,- ոտքի կանգնեցի ու խորը խոնհարվեցի,- քեզ իրոք դաժան բաժին հասավ, սակայն ամուր եղիր: Վիշտը սգալը կանանց գործն է, իսկ վրեժ լուծելը` տղամարդկանց:
- Այո, այո, վրե՜ժ…, այժմ ես ուրիշ բանի մասի չեմ էլ ուզում մտածել: Դա դեռ ես, իսկ այ տղաներիս, եթե թողնեմ, չէ՞, հենց հիմա այդ անիծյալի վրա կնետվեն: Բայց դե չեմ կարող: Հիմա չեմ կարող…, հասկանու՞մ ես: Ես խոշոր ուժեր ունեմ, բայց դրանք ցրված են, իսկ փոքրիկ ու մաս-մաս գործող ուժերով էլ Նարամ-Սուենի դեմ ելնելն անօգուտ բան է:
- Ու ինչ ես պատրաստվում անե՞լ,- զգուշորեն հարցրի ես` կրկին տեղավորվելով զրուցակցիս դիմաց:
- Առայժմ աստիճանաբար հավաքում եմ իմ ցրված ուժերը: Ու արդեն մի քանի ամսից, երբ հիմնական բյուրերս կլինեն այստեղ` ձեռքիս տակ, ես մի լավ…, հիմնավորապե՜ս լավ կհասցնեմ այդ անիծյալի մռութին:
- Դա ռազմիկին հասու ու մեծ զորավարին արժանի գործ է,- կրկին գլուխ տվեցի ես,- չնայած ես ռազմական գործից բան չեմ հասկանում, տեր արքա, սակայն ինձ համար էլ է պարզ, որ մինչև զորավարը իր ուժերը չկենտրոնացնի, հաջողության չի հասնի, քանի որ մաս-մաս մարտի մեջ մտնող ջոկատներին պարտության մատնելը հեշտ գործ է: Մնում է եղանակը…
- Ի՞նչ:
- Ասում եմ եղանակը…: Լեռներում, որտեղով պիտի անցնեք, շուտով մարդահասակ ձյուն կլինի…
- Ես էլ եմ այդ մասին մտածել…
- Ըհը…: Իսկ վրեժը մի գինի է, որը ինչքան ուշ ես խմում, այնքան քաղցր է: Ճանապարհները կբացվե՜ն, կռվելը կհեշտանա՜…
- Իսկ ձերո՞նք ինչ կարծիքի են,- ինձ դարձավ Անուբանին,- լսել եմ այս տարի ձեր համա՞ր էլ է բավականին դժվար եղել:
- Չէի ասի, տեր արքա, չէի ասի: Նարամ-Սուենը մանր ասպատակություններ իրականացրեց ու մենք լուրջ կորուստներ չկրեցինք: Չնայած դրան` Անիում քեզ համար պատրաստված ոսկին իր տեղում է և սպասում է քեզ: Թող այդ ոսկին ուժ տա արդար գործի գնացող քո ռազմիկներին…
- Դա կարևոր է, վաճառական եղբայր, կարևոր է: Չեմ ուզում քեզնից թաքցնել, որ իմ որոշ ռազմիկներ, հատկապես տեղացիներից, կամ էլ տեղացիների հետ կապվածներից, մի տեսակ չկամությամբ են ուզում գնալ իրենց ոչինչ չխոստացող այս պատերազմին…
- Մենք արդեն պայմանավորվել ենք ոսկու մասին, տեր արքա,- պատասխանեցի ես,- իսկ ես, թեև վաճառական եմ, սակայն ինձ համար տված խոսքը պահելը սուրբ բան է:
- Ես գիտեմ, գիտեմ, որ դու ազնիվ մարդ ես,- մի տեսակ զվարթացավ Անուբանին,- ու դրա համար էլ ես այս ամենի մասին կտեղեկացնեմ իմոնց, կհավաքեմ իմ ուժերը, իսկ գարունը բացվելուն պես կշարժվեմ անապատի այդ իժի դեմ…
- Ու թող հաջողությունը անպակաս լինի հզոր ռազմիկներից և ուժը երբեք չլքի նրանց բազուկները,- մի մեծ գավաթ գինի բարձրացրեցի ես ու, խփելով բավականին զվարթացած զրուցակցիս բաժակին, լրիվ դատարկեցի այն…

Արդեն երեկոյան ես իմ տանն էի և այս ամենի մասին մանրամասն զեկուցում պատրաստելով սպարապետ Տիգրանի համար, սուրհանդակներիցս մեկի հետ հենց նույն գիշեր էլ այն ուղարկեցի Արարտա: Կարծես թե այս անգամ ամեն ինչ ընթանում էր մեր ուզածով…

*

Շուտով եկան ձմեռային ամիսները: Ես ինչպես և առաջ, գտնվում էի Պուրուշխանդայում, շուտ-շուտ տեսակցում էին Անուբանիի հետ և այդ պարզասիրտ ռազմիկի միջոցով մշտապես տեղեկացված էի լուլլուբեյցի ռազմիկների գործերի մասին: Առիթն օգտագործելով ես ծանոթացա նաև Անուբանիի բավականին տարիքով, սակայն դեռևս իր շլացուցիչ գեղեցկությունը պահպանած կնոջ` Մելիլիի [1] հետ: Բավականին խորաթափանց ու խելամիտ այդ կինը մեծ ազդեցություն ուներ իր ամուսնու վրա և ամեն ինչից զգացվում էր, որ Անուբանին նրան շատ է գնահատում: Առիթ եղավ ծանոթանալ նաև Անուբանիի որդիների հետ, որոնց ես ժամանակին լավ գովել էին ու որոնք իրոք ընտիր ռազմիկներ էին: Սրանք, սակայն, կարծես թե իրենց ծնողների զավակները չլինեին ու չէին ժառանգել ոչ Անուբանիի ռազմիկի համեստ պարզասրտությունը, ոչ էլ իրենց մոր խելքն ու խորթափանցությունը: Մշտապես զբաղված լինելով զինավարժություններով և հմտանալով զենքի հետ վարվելու գործում` սրանք հենց սկզբից էլ մի տեսակ քամհարանքով վերաբերվեցին իրենց ներկայացված վաճառականի, այսինքն ինձ հետ, ու հետագայում էլ դրանից այն կողմ չանցան:

Ժամանակն անցնում էր ու, շնորհիվ իմ առևտրական կապերի, ես աստիճանաբար սկսեցի մուտք ու ելք ունենալ նաև Պամբայի պալատ: Սա ընդհանրապես չէր փոխվել և շարունակում էր մարդկանց գնահատել զուտ ըստ իրենց հարստության: Միաժամանակ մշտապես տրվող պալատական խնջույքների ժամանակ, ես հասցրեցի նկատել այն խորը տարաձայնությունը, որ կար Անուբանիի ու Պամբայի միջև: Դա հատկապես խորանում էր նրանով, որ վերջինս զգում էր այն հանգամանքը, որ Անուբանին վաղ թե ուշ հեռանալու է:

Ես նաև տեղեկություններ էի ստանում Խաթթիում ցրված իմ գործակալներից, որոնք մանրամասն կերպով ինձ հայտնում էին ոչ միայն երկրում տիրող վիճակի, այլև Անուբանիի ռազմիկների մասին: Այս ամենից պարզվեց, որ Խաթթիում իրոք չափազանց անկայուն քաղաքական իրավիճակ է:

Իրեն միակ “Մեծ արքա” հռչակած Պամբան համառորեն ձգտում էր գերիշխանության հասնել իրենից մեծ մասսամբ ձևական կախվածության մեջ գտնվող այլ երկրամասերի տիրակալների նկատմամբ, որոնք սովորաբար նստում էին իրենց երկրամասի որևէ մի խոշոր քաղաքում: Պամբայից խիստ դժգոհ էին և նրա դեմ ելույթ ունենալու միայն հարմար առիթի էին սպասում հատկապես անհիշելի ժամանակներից Միջագետքից եկած ու այստեղ հաստատված Կանեշի [2] առևտրականները, որոնք արտահանում էին պղինձ, ոսկի և արծաթ, իսկ ներկրում` մետաքս ու հատկապես անագ, որը խիստ անհրաժեշտ էր բրոնզի արտադրման համար: Պամբան այժմ նրանց արգելել էր արտահանել իրենց երկաթեղենը և սրանք. վտանգվելով ծանր պատիժներ կրելու, ստիպված դրանով էին զբաղվում մաքսանենգ կերպով և բնականաբար խիստ դժգոհ էին: Ավելին. սրանք նույն տրամադրություններով էին վարակել Մայրիների երկրում գտնվող, ու Նարամ-Սուենի կողմից հենց նոր նվաճված Ամուրույի [3] երկու պետություններին, որոնք իրենց հերթին ևս դժգոհ էին նոր տիրակալից: Նույն տրամադրություններն էին տիրում նաև Կուսսարի [4] և Խաթթուշաշի [5]` արիներին ազգակից խեթերի, ինչպես նաև Ծալպայի [6] պալայցիների և Լուկիայի [7] լուվիացիների մանր երկրների առաջնորդների մոտ, որոնք էլ իրենց հերթին դժգոհ էին օրեցօր աճող խոշոր հարկերից և, ընդհանրապես, որևէ անհրաժեշտություն չէին տեսնում դրանք, այն էլ Պամբային ու այդ քանակությամբ վճարելու մեջ: Մի խոսքով` տասնվեց մանր ու մեծ արքաներ, դրան գումարած Անուբանին, այժմ ցանկանում էին դուրս գալ Պամբայի տիրապետության տակից:

Ինչ վերաբերվում էր Անուբանիի բանակին, ապա վերջինիս վերաբերյալ ևս տրվում էր ամենամանրամասն տեղեկություն` սկսած ռազմիկների հոգևոր վիճակից, վերջացրած զինվածության ու հանդերձավորման մակարդակով: Մասնավորապես պարզ դարձավ, որ Անուբանիի բանակը կազմված է երկու մասից: Բուն լուլլուբեյցի ռազմիկների հիմնական մասը, որը կազմում էր մոտ տասնհինգ բյուր, լինելով մարտերում կոփված ու բավականին ռազմունակ, զինված էր նիզակներով` միաժամանակ ունենալով նաև կարճ սրեր ու դաշույններ: Աղեղնավորներ գրեթե չկային: Ինձ հետաքրքրեց հատկապես սրանց պաշտպանական զրահավորման ձևը: Բանն այն է, որ սրանք գրեթե հրաժարվել էին վահաններից, իսկ զրահները հագնում էին մորթիների ոչ թե վրայից, այլ տակից, որի հետևանքով անփորձ մարդու համար սրանք լիովին անզրահ էին: Այս պարագան առիթի դեպքում ազդում էր տարաբնույթ վայրենիների վրա. սրանց պարզունակ զենքերի հարվածները առանց տեսանելի պատճառի ոչ մի վնաս չէին հասցնում լուլլուբեյցիներին, որի հետևանքով էլ նրանց մասին տարածվել էր այն համբավը, թե իրենք անխոցելի են: Անուբանիի բանակի երկրորդ մասը կազմող տեղացի բազմացեղ ուժերը, որոնք կազմում էին ինը բյուր ռազմիկ, հանդերձավորված էին ամենաբազմազան կերպ` սկսած գրեթե քարի դարաշրջանի զինվածության մակարդակին գտնվող պալայցիներից, վերջացրած ոչ վատ զինված լուվիացիներով ու խեթերով, ինչպես նաև գերազանց զինված Կանեշի ու նրանց դաշնակիցների ռազմիկներով:

Իսկ ընդհանուր առմամբ ես եկա այն եզրակացության, որ Անուբանիի ռազմիկները, ավելի լավ զինված ու զրահավորված լինելով, քան Անապատի որդիները, միաժամանակ նույն տեսանկյունից զիջում էին Արարտայի մշտական բանակին: Սակայն հանուն արդարության պետք է նշել նաև, որ Անուբանին կարողացել էր իր բանակում ստեղծել բավականին գործոն կառավարման համակարգ: Ահա սա էր քսանչորս բյուրանոց այն բանակը, որը մենք պատրաստվում էինք թողնել մեր երկիր ու ուղղել Նարամ-Սուենի վրա և որի մասին ես մշտապես ու ամենայն մանրամասնությամբ տեղեկացնում էի սպարապետ Տիգրանին:

______________________
[1] Լուլլուբումի թագուհին և Անուբանիի կինը:
[2] Քաղաք Կիլիկիայից հյուսիս` Տատտա լճից մոտ 150 կմ արևելք:
[3] Կիլիկիայից հարավ և Եփրատից արևմուտք գտնվող տարածքների ընդհանուր անվանումը:
[4] Քաղաք Տատտա լճից մոտ 150 կմ հյուսիս-արելք:
[5] Քաղաք Տատտա լճից մոտ 150 կմ հյուսիս-արելք` նախորդից ավելի հյուսիս:
[6] Քաղաք Տատտա լճից մոտ 180 կմ հյուսիս-արելք` նախորդից ավելի հյուսիս:
[7] Ծովափնյան երկրամաս ներկայիս Անթալիայի տարածքում:

Մինչ այդ ձմեռը սկսեց վերջանալ, իսկ դրա հետ նաև հարավից սկսեցին գալ սպառնալից լուրեր: Դրանցում մասնավորապես ասվում էր, որ Նարամ-Սուենը նախկինում իր նախադեպը չունեցող մի մեծ զորահավաք է իրականացրել Մեծ Անապատում և արդեն կենտրոնացնում է իր ուժերը Միջագետքի հյուսիսում: Սևակը նաև հայտնում էր, որ ըստ իր ստուգված տվյալների, այս անգամ թշնամին մեզ վրա է նետելու երեսուն բյուրանոց մի բանակ, որը, երեք մասի բաժանված, արդեն շարժվում են դեպի հյուսիս` ուղղություն ունենալով Հայոց Միջագետքը: Նման մեծությանն ուժերի հետ մենք դեռևս գործ չէինք ունեցել…

Ես արդեն գտնում էի, որ ժամանակն է Անուբանին ոտքի հանել, երբ հարմար առիթն ինքն իմ ձեռքն եկավ: Բանն այն է, որ երկրի բոլոր կողմերից Պուրուշխանդայում ու նրա շրջակայքում հավաքվող Անուբանիի հսկայական բանակը սկսել էր որոշակի նեղություն տալ տեղի բնակիչներին, որոնց և լուլլուբեյցի ռազմիկների միջև հարաբերությունները շատ էին սրվել: Բանը արդեն հասել էր մանր ընդհարումների և սպանությունների: Հենց այս լարված վիճակում էր Պամբայի մայրաքաղաքը, երբ տեղի ունեցավ մի միջադեպ, որը վերջնականապես փչացրեց Անուբանիի և Խաթթիի արքայի հարաբերությունները:

Իսկ ամեն ինչ սկսվեց նրանից, որ մի օր Անուբանիի որդիները հավաքվել էին քաղաքի պանդոկներից մեկում և սկսել էին նշել իրենց ամենամեծ եղբոր ծնունդը: Սրանք այնքան էին տարվել այդ գործով ու այնպիսի մեծ աղմուկ էին հանել, որ քաղաքի շրջիկ պարեկային ջոկատը, կարծելով, թե գործ ունի հասարակ ռազմիկների հետ, փորձել էր նրանց ձերբակալել: Բնականաբար Անուբանիի որդիներին դա դուր չէր եկել և նրանք մի լավ ջարդ էին տվել պարեկային այդ ջոկատին: Վերջիններս օգնության էին կանչել նոր ուժեր, բռնկվել էր նոր ընդհարում, որի արդյունքում Մեմանդախը վիրավորել էր, իսկ Միդուդուին ու Խարշակիդուին էլ գերել էին…

Երբ այդ օրն առավոտյան այս ամենը ինձ հայտնեցին, պարզ դարձավ, որ Պուրուշխանդայում և նրա շրջակայքում լուրջ իրադարձություններ են հասունանում: Արդեն կեսօրին ես Անուբանիի մոտ էի, որը իր լացակումած կնոջ հետ գտնվում էի վիրավոր Մեմանդախի անկողնու մոտ: Ինձ տեսնելուն պես Անուբանին մտավ թևս ու տարավ ինձ մյուս սենյակը.
- Ինչպե՞ս է որդիդ, տեր արքա,- անմիջապես հարցրի ես:
- Վերքը այնքան էլ վտանգավոր չէ, ուղղակի այս խոզերի դաշույնի հարվածից որդիս շատ արյուն է կորցրել: Նրա ապաքինումը ժամանակի հարց է,- պատասխանեց այս գործում փորձված հին ռազմիկը,- ինձ ավելի շատ անհանգստացնում են այն երկուսը…
- Ու ինչ ես պատրաստվում անե՞լ:
- Արդեն արել եմ…: Հենց առավոտյան ես գնացի Պամբայի մոտ և ուղղակի պահանջեցի ազատել որդիներիս: Նա իհարկե հասկացավ, որ ուրիշ ելք չունի, դրա համար էլ խոստացավ մի քանի ժամից իմ պահանջը կատարել…

Այդ պահին ներս եկան ուրախացած ծառաները և հայտնեցին, որ Միդուդուն ու Խարշակիդուն հենց նոր տուն վերադարձան: Անուբանին անմիջապես դուրս եկավ որդիներին դիմավորելու: Որոշ ժամանակ անց նա արդեն ավելի զվարթ տեսքով կրկին ներս մտավ.
- Ահա և այն, ինչ ես ուզում էի: Թող այսուհետ այդ Պամբան լավ իմանա, թե ով է այստեղ տերը:

Ես շնորհավորանքի անկեղծ խոսքեր ասացի և մենք բաժանվեցինք: Սակայն այդ իրադարձությունները դրանով չվերջացան: Հենց հաջորդ օրը սուրհանդակների իմ տասնապետը հայտնեց, որ Պամբայի պահակազորային մի ջոկատ ծանր ընդհարում է ունեցել լուլլուբեյցիների հետ ու, թեև հաղթանակ է տարել, սակայն արագորեն նահանջել է քաղաք: Ես հրամայեցի իմ ջոկատին զինվել ու պատրաստվել արագ մեկնման, որից հետո ինքս էլ պատրաստվելով, գնացի Անուբանիի տուն:

Սակայն արդեն մոտակա փողոցներում ես զգացի, որ շրջապատում ինչ-որ տարօրինակ հուզմունք կա: Մոտենալով Լուլլուբումի արքայի տանը` ես զարմանքից քար կտրեցի: Պամբայի մի ջոկատ շրջապատել էր այն և այրվող նետերով փորձում էր հրկիզել, որին ի պատասխան էլ տան կտուրից պատասխան նետեր էին թռչում: Ես արագորեն վերադարձա իմ ջոկատի մոտ և այն վերցնելով ինձ հետ, վերադարձա արդեն կրակով բռնկված Անուբանիի տան մոտ:

Ըստ էության մտածելու ժամանակ արդեն չկար: Ես ու իմ ջոկատը թիկունքից անակնկալ հարձակվեցինք տունը պաշարողների վրա և կարճատև մարտից հետո նրանց փախուստի մատնեցինք: Հրամայեցի իմոնց ուժեղ հսկողություն իրականացնել տան շրջակայքում, որից հետո արագորեն մտա տուն: Այստեղից իհարկե արդեն տեսել էին, թե ով է իրենց օգնության եկողը և, երբ դուռը բացվեց, ես միանգամից հայտնվեցի Անուբանիի հզոր գրկի մեջ ու տեսա շնորհակալության արցունքներից փայլող Մելիլիի հմայիչ աչքերը:
- Իմ ազնի՜վ եղբայր, դու քո բարեկամին չլքեցի՜ր,- ինձ գրկից բաց չթողնելով գոչեց Անուբանին,- այս շնագայլերն ուզում էին մեզ մեր սեփական տան մեջ կենդանի խորովել…
- Տեր արքա,- մի կերպ ազատվելով զրուցակցիս գրկից` ասացի ես,- ինձ հետ շատ փոքրիկ մի ջոկատ կա: Ընդամենը իմ ծառաներն ու սպասավորներն են: Դրա համար էլ մենք ինչքան շուտ դուրս գանք քաղաքից, այնքան լավ…

Անուբանին գլխով արեց, որից հետո մենք արագորեն դուրս եկանք տանից ու, զինելով տղամարդ ծառաներին, իսկ կանանց վերցնելով մեր պաշտպանության տակ, արագորեն սկսեցինք շարժվել ընդհանուր տագնապով փակված դարպասների ուղղությամբ: Սակայն իմ, Անուբանիի և նրա որդիների պես պատրաստված ռազմիկների համար ոչ մի դժվարություն չներկայացրեց անակնկալ հարվածով մոտակա դարպասը գրավելը:

Պամբայի պահակազորը դեռ ուշքի չէր եկել, երբ մենք սրատեցինք նրան ու դուրս եկանք քաղաքից: Մեկ ժամ անց մենք արդեն լուլլուբեյցիների ճամբարում էինք, որտեղից էլ անմիջապես տարածված թմբուկների և շեփորների կոչերը ստիպեցին հավաքվել ու կենտրոնանալ Անուբանիի հավատարիմ ռազմիկներին…

*

Այս ամենի այսպես տեղի ունենալը չէր մտնում իմ ծրագրերի մեջ, սակայն իրադարձություններ արդեն ընթանում էին և ինձ պետք չէր նրանցից հետ մնալ: Ես արագորեն մի քանի սուրհանդակներ ուղարկեցի սպարապետի մոտ, տեղեկացնելով, որ ամենաուշը մեկ ամսից մենք Արարտայում կլինենք, որից հետո սկսեցի հետևել դեպքերի զարգացումնեին:

Իսկ դրանք զարգացան ահռելի կերպով ու հատկապես ողբալի հետևանքներ ունեցան անհեռատես ու ժլատ Պամբայի և նրա մայրաքաղաքի համար: Անուբանիի հորդան դաժան թալանի և ավերածության ենթարկեց Պուրուշխանդայի ողջ շրջակայքը, որից հետո անկազմակերպ ձևով ցրվեց շրջակայքում և, դաժանորեն ավերելով ու սրատելով բնակչությանը, գրավեց ոչ հեռու գտնվող Փուխլու և Փուրունշու քաղաքները: Մի քանի օր անց միայն Անուբանին կարողացավ խելքի բերել իր հորդան ու նրան կազմակերպված տեսք տալ, որից հետո հրամայեց շարժվել դեպի արևելք: Դեռևս նստած ձյունը բարեբախտաբար նրան հնարավորություն չտվեց անցնել Կիլիկիայի լեռները ու մտնել Արարտայի բարեբեր նահանգներից մեկը և նա ստիպված սկսեց շարժվել դրանց հյուսիսային փեշերով` ընդհանուր ուղղություն ունենալով դեպի արևելք: Նրա բանակը ողջ երթի ընթացքում շարունակում էր անկազմակերպ թալանել ու ավերել իր ուղին և արդեն մի քանի օր անց մի երկար շարասյան ձևով առաջացող նրա բանակի միջնամասը ու վերջապահը սկսեց պարենի պակաս զգալ:

Այս ընթացքում լուլլուբեյցիները մի խոշոր ընդհարում ունեցած Խաթթիի արևելյան մասի կառավարչի բավականին խոշոր ուժերի հետ և, հիմնովին ջարդելով դրանց, իր` կառավարչի, ազդրերը կոտրեցին ու, կապելով մի էշի վրա, ուղարկեցին Պուրուշխանդա: Սակայն օրեցօր խորացողը պարենի հարցն էր, որ ի վերջո ստիպեց Անուբանին և նրա որդիներին մի քանի կտրուկ քայլերով վերջնականապես խելքի բերել իրենց բանակն ու նրա երթին ավելի կազմակերպված տեսք տալ: Բանակատեղի հռչակվեց բավականին հյուսիս գտնվող Կանեշ քաղաքն ու նրա շրջակայքը, որտեղի վաճառականների միջոցներով Անուբանին հույս ուներ բավականին պարենավորել իր զորքը:

Իրականացված այս միջոցառումները իրոք իրենց արդյունքը տվեցին, պարենի հարցը սկսեց աստիճանաբար լուծվել և արդեն այդ ամենից գոհ Անուբանիի հսկայական բանակը սկսեց աստիճանաբար հավաքվել ու կենտրոնանալ Կանեշում և նրա շրջակայքում: Պետք է ասել, որ Անուբանիի իրոք չէր չափազանցեցրել, երբ ժամանակին ինձ ասել էր, որ տեղացիներից շատերը ևս կցանկանան իրենց միանալ: Արդեն Կանեշում մեզ միացան նաև տեղի ռազմիկները` Զիպանի [1] գլխավորությամբ, ինչպես նաև Կուսսարի արքա Անամաիլան [2], Ռակկայի արքա Բաունան [3], Ուլլիվիի արքա Լապանիլան [4], Լարակի արքա Ուրխարակը [5], Նիկկիի արքա Ուրբանդան [6], Թուրիկի արքա Իլլուշխումլին [7], Կուրսաուրի արքա Թիսիբինիկին [8], Ամմուրուի երկու իշխաններ Հուվարուվան [9] և Կիպպուան [10], Պալայի արքա Թիասենկը [11], Նապալայի [12] արքան և Ռուր իշխանը [13]` իրենց ռազմիկներով: Բացի սրանցից մեր բանակին էին միացել նաև Թաասի [14], ինչպես նաև Պուրուշխանդայից հեռացած Պամբայի բանակի նախկին ռազմիկների խոշոր ջոկատներ [15]:

Ավելորդ էլ է ասել, որ մոտ կես ամիս տևած այս ամենի մասին ես մշտապես տեղեկացնում էի սպարապետ Տիգրանին, որն էլ իր հերթին ինձ էր տեղեկացնում Արարտայի հարավում զարգացող իրադարձությունների մասին: Նրա, ինչպես նաև Սևակի հաղորդումներից մասնավորապես պարզ դարձավ, որ Նարամ-Սուենը Հայոց Միջագետքում տաս, իսկ Աքքադում` տասներկու բյուրանոց երկու բանակներ է հավաքել և պատրաստվում է ներխուժել Արարտայի հարավ-արևմտյան նահանգներ: Իսկ մնացած ուժերը իրեն պետք է միանային հետագայում: Ի պատասխան այդ ամենի, սպարապետ Տիգրանը, մասայական զորահավաքով համալրելով հայկական բանակը և նրա թիվը հասցնելով ինը բյուրի, այժմ մշտական բանակով` հինգ բյուրի կազմով գտնվում է Անձիտի դաշտում: Այստեղ էր գտնվում նաև Կորճայքի մշտական բանակը:
Բացի դրանից, հիմք ընդունելով իմ հայտնած տեղեկությունները և Անուբանիի հորդայի վարքագիծը, սպարապետը մեր աշխարհազորային ուժերը, մոտ երեք բյուրի կազմով, տեղադրել էր իրենց դեպի հյուսիս-արևմուտք, որ մի կողմից առիթի դեպքում այն ձեռքի տակ ունենա, մյուս կողմից էլ օրավուր սպասվող Անուբանիի բանակի մուտքի դեպքում դրանց գոնե մի զսպող ուժ ունենա:

Անուբանիի բանակը գրեթե վերջացրել էր իր կենտրոնացումը Կանեշի մոտ, երբ իրադարձությունները կրկին սկսեցին զարգանալ սրընթաց արագությամբ: Ինչպես և նախկին անգամները, այս անգամ էլ Նարամ-Սուենի ավելի հյուսիս տեղավորված բանակը, իր Հատուկ գնդով ժամանած Նարամ-Սուենի գլխավորությամբ, արագ երթի դուրս եկավ: Մի քանի օր անց թշնամին տեղավորված էր արդեն Հայոց Միջագետքում` Նարամ-Սուենի հիմնած ամրոցի շրջակայքում: Ես տեղեկացա այդ մասին հապճեպ ժամանած սուրհանդակից և անմիջապես էլ շտապեցի Անուբանիի մոտ` առաջարկելով նրան սկսել արշավանքը, մտնել Արարտա և ստանալ իրեն հասանելիք ոսկին: Լուլլուբեյցիները բանակը արդեն Արարտայի ամենաարևմտյան սահմաններին անմիջական հարևանությամբ էր գտնվում, երբ ես, իբր նոր եմ իմացել այդ մասին, Անուբանին տեղեկացրի, որ Նարամ-Սուենի բանակը հարավից շարժվում է նրա ուղղությամբ:
- Դե,- ձեռքը խփեց սեղանին Անուբանին,- այս անգամ արդեն ես արդեն մի լավ թափ կտամ դրան,- իր որդիների հետ տեղի ունեցած խորհրդակցությունում հայտարարեց Անուբանին,- ժամանակն եկել է, որ դա պատասխան տա ամեն ինչ համար: Տղերք,- դարձավ նա որդիներին,- հենց հիմա ուղղություն վերցրեք դեպի հարավ-արևելք:

Անուբանիի որդիները նետվեցին հրամանը կատարելու, իսկ նրանց հայրը դարձավ ինձ.
- Ահա և մենք եկանք, վաճառական եղբայր, այժմ ժամանակն է, որ իմ ռազմիկները տեսնեն և իրենց ձեռքերում շոշափեն քո խոստացած ոսկին: Դա նրանց ուժ կտա…
- Տեր արքա, ես պետք է տեղեկացնեմ Արարտա, որից հետո ամենակարճ ժամանակամիջոցում քո ոսկին քեզ կհասնի,- գլուխ տվեցի ես:
- Դե դա լավ է…,- իր հերթին գլխով արեց Անուբանին:

______________________
[1] Զիպան (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Փոքր Ասիայի Կանեշ քաղաքի արքա:
[2] Անամալիա (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Փոքր Ասիայի Կուսսար քաղաքի արքա:
[3] Բաունա (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Փոքր Ասիայի Ռակկա քաղաքի արքա:
[4] Լապանալիա (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Փոքր Ասիայի Ուլլիվի քաղաքի արքա:
[5] Ուրխարակ (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Փոքր Ասիայի Լարակ քաղաքի արքա:
[6] Ուրբանդա (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Փոքր Ասիայի Նիկկի քաղաքի արքա:
[7] Իլլուշխումլի (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Փոքր Ասիայի Թուրիկ քաղաքի արքա:
[8] Թիսիբինիկի (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Փոքր Ասիայի Կուրսաուր քաղաքի արքա:
[9] Հուվարուվա (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Ամուրրույի թագավորության արքա:
[10] Կիպպու (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Ամուրրույի թագավորության արքա:
[11] Թիասենկին (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Փոքր Ասիայի Պալա քաղաքի արքա:
[12] Փոքր Ասիայի այս քաղաքի արքայի անունը չի պահպանվել
[13] Ռուր (մ.թ.ա. XXIII դարի երկրորդ կես): Պամբայի զորավարներից:
[14] Փոքր Ասիայի այս քաղաքի արքայի անունը չի պահպանվել
[15] Արձանագրություններում հիշատակվում են նաև Պամբայի նախկին ռազմիկների մասին:

*

Ես տեղեկացրի սպարապետ Տիգրանին Անուբանիի հետ իմ ունեցած խոսակցության մասին և նա հայտնեց, որ խոստացված ոսկին շուտով կհասնի Անուբանին: Միաժամանակ նույն այդ նամակով սպարապետը ինձ նշանակում էր Արարտայի արևմուտքում թողած երեք բյուր աշխարհազորայինների հրամանատար: Իսկ այդ ընթացքում ուժերը կրկին մեկ բռունցքի մեջ հավաքած Նարամ-Սուենը, որի աները ի դեպ այս անգամ իր հետ չէր, սկսեց շարժվել դեպի հյուսիս: Միաժամանակ իմ ունեցած տեղեկություններով Աքքադի արքան դեռևս տեղյակ չէր Անուբանիիի բանակի մասին և վերջինիս հայտնվելը պետք է որ նրա համար անակնկալ լիներ:

Ես արագորեն սուրհանդակներ ուղարկեցի ինձ հանձնարարված ուժերի հրամանատար, իմ վաղեմի ծանոթ Արբակի մոտ և հրամայեցի նրան մոտենալ ու միանալ արդեն ընդհուպ Արարտայի արևմտյան սահմաններին մոտեցած Անուբանիի բանակին: Սակայն մինչ Արբակի բանակը կմիանար ինձ, Անուբանին մտավ Անդրեփրատյան Ծոփք և ուղղություն բռնեց դեպի հարավ-արևելք: Որոշ ժամանակ անց նրա բանակը ճամբարեց Սամոսատի շրջակայքում:

Պետք է ասել, որ այս ընթացքում ես մեծ ակտիվություն էի ցուցաբերում` մշտական կապ պահպանելով տեղի հայ իշխանների, քաղաքների ղեկավարների և նույնիսկ առանձին կայազորերի հրամանատարների հետ: Սրանք, նախապես տեղեկացված լինելով սպարապետ Տիգրանի կողմից, այնուամենայնիվ հաշտ աչքով չէին կարողանում նայել Արարտա մտած անկազմակերպ հորդային: Հետագա բարդություններից խուսափելու համար ես մեծ դժվարությամբ ի վերջո հասա նրան, որ Անուբանիի բանակի ողջ երթուղու երկայնքով հայ բնակչությունը, թողնելով անհրաժեշտ պարենամթերքը, հեռացվի ապահով վայրեր: Ի վերջո ինձ միացավ Արբակի բանակը և այս ուժերի գալը մասսամբ սթափեցուցիչ ազդեցություն ունեցավ լուլլուբեյցիների վրա, քանի որ սրանք զգացին, որ իրենք ինչ-որ մի անպաշտպան երկիր չէ, որ մտել են:

Վիճակը ավելի թեթևացնելու համար ես իմ գործակալների միջոցով ու իմ միջոցների հաշվին Արարտայի ողջ արևմտյան նահանգներից վարձեցի հազարավոր վարձակ կանանց և ուղղեցի դրանց Կումուխայի մոտ հաստատված Անուբանիի ճամբարատեղի: Այս միջոցառումները կարծես թե խաղաղեցրեցին Անուբանիի երես առած ռազմիկներին, որոնց, հանուն արդարության պետք է նշել նաև սա, երկաթյա իր ձեռքով կարգի էր բերում նաև Անուբանին: Սակայն խոստացված ոսկին հակառակի պես ուշանում էր, իսկ առանց դրա Անուբանին չեր ցանկանում նույնիսկ մեկ քայլ իսկ անել թշնամու ուղղությամբ: Ոսկու հետևից Անի էր ուղարկվել Արբակը և ես օր օրի սպասում էի նրա վերադարձին…

Իսկ այդ ընթացքում սպարապետ Տիգրանը իր ձեռքի տակ եղած հինգ բյուրով Նարամ-Սուենի բանակի ճանապարհը փակեց Աղձնիք նահանգի Անգեղ տուն գավառում: Ըստ Սևակի հայտնած տեղեկությունների, տեղի էր ունեցել համառ և ոչ մի կողմին էլ հաջողություն չբերած մարտ, որի արդյունքում մենք կորցրել էինք կես, իսկ թշնամին մեկ ու կես բյուր: Սակայն, տեղի տալով թշնամու գերակշիռ ուժերի առաջ, սպարապետ Տիգրանը ստիպված նահանջել էր դեպի հյուսիս-արևմուտք և այժմ իր բանակով թշնամու առաջն էր պատրաստվում փակել արդեն Մինչեփրատյան Ծոփքի Հաշտեանք գավառում` Տիգրիս գետի ակունքների մոտ:

Ես այս լուրեին էի ծանոթանում, երբ վրանս ընկավ նիհարած և հոգնած Արբակը ու հայտնեց, որ ցորենի պարկերի մեջ թաքցրած ոսկու երկար քարավանն արդեն ճամբարում է: Ես հետս վերցրեցի Արբակին ու մենք մոտեցանք էշերի վրա բարձած ու մի կողմում աննկատ կերպով շարված էշերի քարավանին: Ամեն ինչ կարծես թե տեղին էր: Ես անմիջապես էլ մեկնեցի Անուբանիի մոտ…

…Արդեն երեք օր էր, որ Անուբանիի բանակը, նրա հետ էլ իմ աշխարհազորայինները, արագ երթով շարժվում էին դեպի արևելք: Ես ամեն կերպ շտապեցնում էի Անուբանիի, քանի որ ըստ իմ ունեցած տեղեկությունների, շատ մոտ օրերս սպարապետ Տիգրանը ստիպված էր լինելու նոր մարտ տալ: Սակայն, չնայած իմ ու ազնվասիրտ Անուբանիի ջանքերին, նրա բանակը շարժվում էր ոչ այն է դանդաղ, իր հրամանի նման անտեսումը Անուբանին խստորեն կպատժեր, այլ մի տեսակ ոչ նպատակամղված` ուղիղ դեպի թշնամին գնալու փոխարեն անընդհատ մանր ջոկատների կազմով շեղվելով հիմնական ուղուց: Սակայն ավարառությամբ զբաղվելու թշնամու բոլոր հույսերն ի դերև ելան, քանի որ մի կողմից բնակչությունը լիովին հեռացված էր մեր բանակի երթուղուց, մյուս կողմից էլ իմ պահանջով Անուբանին պատժեց հրամանը առավել հանդուգն խախտողներին և ի վերջո կարգի հրավիրեց բոլորին: Մենք արդեն մտել էին Մինչեփրատյան Ծոփք և մոտենում էինք Անձիտին, երբ ես տեղեկացա, որ ճակատամարտ ամեն դեպքում եղել է: Ինչպես և նախկինը, սա ևս կողմերին գրեթե նույն կորուստներն էր բերել: Նույնն էր նաև արդյունքը` մերոնք մարտերով նահանջել էին դեպի հյուսիս-արևելք:

Մտահոգիչ էր մեկ այլ պարագա. իմ գործակալները հայտնում էին, որ մեր Մեծ քուրմը փորձել է բանակցությունների մեջ մտնել Նարամ-Սուենի հետ ու նույնիսկ դրա համար նրան է ուղարկել որոշակի քանակությամբ ոսկի և այլ նյութական միջոցներ: Այդ մասին բավականին ուշ իմացած սպարապետը չի կարողացել դրան խանգարել, սակայն անմիջապես էլ իր Սպարապետական գնդով, որին գրեթե ոչ-ոք չի դիմադրել, շրջափակել է Մեծ քրմի վրանները և արգելել է թշնամու հետ հետագա ցանկացած շփումը: Այս ամենը, սակայն, լարված ու խիստ անկայուն իրավիճակ էր ստեղծել մեր երկրում ու բանակում և ակնհայտորեն չէր կարող երկար շարունակվել:

Բարեբախտաբար անմիջապես էլ ինձ հասան խիստ հուսադրող լուրեր: Պարզվեց, որ ի վերջո մեր արշավանքի մասին տեղեկացված Նարամ-Սուենը խիստ վախեցել է դրանից և այժմ այնքան հապճեպորեն է նահանջում, որ դա գրեթե վերածվել է փախուստի: Մի քանի օրում թշնամին նահանջեց ոչ միայն Ծոփքից, այլև Աղձնիքից ու Հայոց Միջագետքից` վերջին վայրում թողնելով միայն կայազորային ուժեր: Ամեն ինչից պարզ էր, որ Նարամ-Սուենը ցանկանում է կենտրոնացնել իր բանակը և միացյալ ուժերով մարտ տալ մեզ: Ես ու Անուբանին քննարկեցինք այս ամենը և եկանք այն եզրակացության, որ առայժմ կարիք չկա թշնամու հետևից գնալու, քանի որ արդեն հիմա Հյուսիսային Միջագետքում Նարամ-Սուենը կենտրոնացրել է մոտ քսանյոթ բյուր Անապատի որդիներ` երեք բանակների կազմում:

Իր հերթին սպարապետ Տիգրանի բանակը, որը անընդհատ հետապնդում էր արագորեն նահանջող Նարամ-Սուենին, այժմ, չխորանալով Հայոց Միջագետքի մեջ, արագորեն շարժվում է դեպի Անձիտի մեր բանակատեղին: Սպարապետն ակնհայտորեն ցանկանում էր լուլլուբեյցիներին մոտեցնել խոշոր ուժեր և կանխել նրանց հետագա ցանկացած անկարգությունը: Մի քանի օրից սպարապետը հասավ Անձիտ, որտեղ այժմ արդեն կար Արարտայի բանակի տասներկու բյուր ու թեև մենք թվով կրկնակի զիջում էինք լուլլուբեյցիներին, սակայն որակով գերազանցում էինք նրանց և դա արդեն վերջնականապես սթափեցրեց նույնիսկ ամենատաքգլուխներին: Հենց նույն երեկոյան էլ ես, սպարապետ Տիգրանը, Անուբանին ու նրա որդիները հավաքվեցինք Անուբանիի վրանում` մեր հետագա անելիքները քննարկելու համար:

Հավաքվածներին միմյանց ներկայացնելուց հետո խոսքը վերցերց սպարապետը.
- Հարգարժան արքա,- խոսեց սպարապետը,- ես, որպես արիների ռազմական առաջնորդ, խիստ բարձր եմ գնահատում այն մեծ օգնությունը, որ մեզ ցույց տվեցին լուլլուբեյցի փառապանծ ռազմիկները, քանի որ ակնհայտ է, որ նույնիսկ ձեր հայտնվելու լուրն իսկ այնպես սարսափահար արեց Նարամ-Սուենին, որ նա անապատի վախկոտ կարիճի պես փախավ իր բույնը:
- Հարգելի զորական,- իր հերթին խոսեց Անուբանին,- անապատի այդ ստոր իժի հետ լուլլուբեյցիներն իրենց հաշիվներն ունեն և մեզ համար էլ է մեծ պատիվ մեր կողքին տեսնել արիների հզոր ռազմիկներին: Եվ դրան վերջնականապես ճզմելու համար ես ահա թե ինչ եմ առաջարկում: Իմ լուլլուբեյցիներն այժմ ամենից շատ ցանկանում են մարտի մեջ մտնել: Սակայն ես չեմ ցանկանում Նարամ-Սուենի հետևից իմոնց թողնել դեպի հարթավայրային շրջանները, քանի որ նա, գրեթե մեզ հավասար լինելով իր ռազմիկների քանակով, հարթավայրերում տեղի ունեցած մարտերում մեր նկատմամբ առավելություն կունենա: Դրա համար էլ մենք կցանկանայինք մարտի մեջ մտնել լեռնային պայմաններում:
- Այդ ամենը ճիշտ է,- պատասխանեց սպարապետը,- սակայն այժմ ոչ մի պայմանով թշնամին մեզ վրա չի գա:
- Այդ դեպքում մենք կգնանք նրա վրա,- ժպտաց Անուբանին,- ձեր համաձայնությամբ ես իմ բանակը Լուլլուբում կտանեմ Արարտայի միջով, իսկ այնտեղից էլ մենք կհարվածենք աքքադցի այդ ավազակի ուղիղ որջին:

Սպարապետ Տիգրանը մի պահ տատանվեց: Հանաք բան չէր Անուբանիի ողջ այդ անկազմակերպ հորդային Արարտայի խորքերը թողնելը: Ի վերջո նա դարձավ Անուբանիին:
- Հարգելի արքա, այդ հարցը ես չեմ կարող լուծել: Ես պետք է այդ ամենի մասին տեղեկացնեմ մեր Մեծ քրմին և միայն այն բանից հետո, երբ նա կտա իր համաձանությունը, ես կկարողանամ քեզ վերջնական պատասխան տալ:

Դրանից հետո մենք բաժանվեցինք և ես ու սպարապետը արագորեն հասանք իր վրանը.
- Դո՞ւ ինչ կարծիքի ես, Հայկ: Ես իհարկե ասացի Մեծ քրմի մասին, բայց դե դու էլ գիտես մեզ մոտ որը ոնց է: Այդ հարցերը մենք պետք է լուծենք:
- Ես կարծում եմ, որ մենք պետք է ճանապարհ տանք Անուբանիի բանակին: Նախ այն բավականին մեծաթիվ է և ես կասկածում եմ, որ մեր մերժման դեպքում այն կփորձի ուժով հասնել դրան: Իր հերթին չպետք է մոռանանք նաև, որ Նարամ-Սուենը այժմ մեզ հարավից սպառնում է գրեթե քսանյոթ բյուրանոց մի հսկայական բանակով, որը վատ չէր լինի շեղել դեպի Լուլլուբում: Մենք Անուբանիի հետ մանրամասն կպայմանավորվենք նրա բանակի արշավանքի երթուղու մասին, որից հետո մեր ձեռքի տակ եղած տասներկու բյուրը կբաժանենք երկու մասի և թևերից անդադար կերպով կուղեկցենք սրանց: Անուբանիի բանակը արդեն իսկ Ծոփքում է և իրեն առանձնապես վատ չի պահել, երևի մեծապես նաև մեր իրականացրած միջոցառումների շնորհիվ…
- Հա, ճիշտ ես ասում: Պարենի հարցով ես էի հրամայել, դե իսկ կանանց պահով էլ դո՜ւ վատ չմտածեցիր,- ծիծաղեց սպարապետը:
- Տեր սպարապետ, ես բավականին ծանոթ եմ տղամարդկանց, հատկապես սրանց նման տղամարդկանց բնույթին: Տուր նրանց կին և ուտելիք ու նրանք, իրենց ձեռքում ունենալով արդեն իսկ մեր տրամադրած ոսկին, մատը մատին էլ չեն տա ավելին ձեռք բերելու համար…
- Լավ, երևի թե կարելի է նման կերպ վարվել…: Ի դեպ,- մի պահ լրջացավ սպարապետը և վրաս նայեց,- Մադակ-Անին…,- սպարապետը մի պահ ընդհատեց խոսքը:
- Տեր սպարապետ, ես կողմ եմ քո իրականացրած միջոցառումներին և իմ կողմից էլ կարող եմ քեզ հավաստիացնել. Կորճայքի ողջ բանակը քո տրամադրության տակ է և կկատարի քո ցանկացած հրամանը:
- Դե լավ…: Այժմ իհարկե դրա կարիքը չկա, քանի որ ես միայն մեծ դժվարությամբ կանխեցի Մադակ-Անիի հերթական սխալը, որը կարծես թե ուզում էր կրկնել իր պապի քայլերը: Այժմ երկրում նորից նա է անսահմանափակ տիրակալ, սակայն քեզնից, որպես իմ ամենահավատարիմ զորականներից մեկից, ես չեմ ուզում թաքցել, որ Հայկաշենի Մեծ քրմի պալատում ինձ այժմ ծայրահեղորեն ատում են և ես այնտեղ եմ հիմա գնում միայն ոչ այլ կերպ, քան իմ Սպարապետական գնդի ուղեկցությամբ: Թեև Խորխոռունյաց իշխանը իմ վաղեմի բարեկամն է ու Մաղխազական գունդը ևս իմ կողմն է, բայց դե ո՞վ գիտի…
- Զգույշ եղիր, տեր սպարապետ,- պատասխանեցի ես,- թող մի այս շիլաշփոթը անցնի ու Անապատից մի լավ արյուն բաց թողնենք, դրանից հետո մեր երկիրն էլ կխաղաղվի…

Հենց հաջորդ օրը մենք Անուբանին տվեցինք մեր համաձայնությունը, որից հետո էլ անմիջապես նրա բանակը շարժման մեջ մտավ…

Ահա, տեսեք, թե ինչ հետաքրքիր վիճակ էր ստեղծվել: Անուբանիի բանակը մոտեցել էր արևմուտքից, մոտավորապես հետագա Կեսարիա-Սամոսատ ուղիղ գծով, իսկ հայերի բանակն էլ, որ մինչ այդ նահանջել էր Անգեղտուն գավառ, սրան էր միացել Սամոսատում, այսինքն հանդիպման վայր էր ժամանել Մինչեփրատյան Ծոփքից` արևելքից: Սամոսատը քարտեզի վրա հստակ երևում է և, ինչպես արդեն ասվեց, այդ ժամանակ այն հայտնի էր որպես Կումուխա: Հենց այստեղ էլ ուժերը միավորած դաշնակիցները վերջնականապես որոշեցին իրենց անելիքը` դեպի Միջագետք շարժվել Հայաստանի միջով:

Իր հերթին արդեն մինչև Անգեղտուն հասած Նարամ-Սուենը նահանջեց դեպի հարավ և, որոշ կայազորային ուժեր թողնելով Հայոց Միջագետքում (Եդեսիա կենտրոնով), հիմնական ուժերով հեռացավ Միջագետք:

*

Արդեն տաս օր էր, ինչ Անուբանիի բանակը, մի երկար որդի պես գալարվելով մեր լեռներում ու կիրճերում, անփոփոխ ու հանդարտ կերպով մի քանի զուգահեռ շարասյուններով շարժվում էր դեպի արևելք: Այն արդեն իր հետևում էր թողել Ծոփքը և Արածանիի հովտով շարժվում էր առաջ` մտնելով արդեն Տուրուբերան: Նախկինում նման բան չտեսած հայերի համար այս ամենը խիստ անսովոր էր, թեև մենք էլ մեր հերթին մեր երկու մասի բաժանված բանակներով, որոնք գտնվում էին սպարապետի զորականների անմիջական հրամանատարության տակ, հյուսիսից ու հարավից ամեն միջոց ձեռնարկում էինք, որ տեղական բնակչությունը ոչ միայն չհայտնվի այս բանակի ուղու վրա, այլև նրա հետ հնարավորինս քիչ շփում ունենա:

Հայկաշենում հատկապես էին ուժեղացել տրամադրություններ սպարապետի դեմ, քանի որ բոլոր պալատականները իրենց պարտքն էին համարում Մադակ-Անիի ականջին շշնջալ, որ սպարապետը այս բանակը երկիր է մտցրել գրեթե դավաճանական նպատակներով, և, որ նրա նպատակը Արարտայի արքա հռչակվելն է: Այս ամենի մասին ես, ինչպես նաև գլխավոր Հետախույզը մշտապես հայտնում էինք սպարապետին և նա իրեն շատ զգույշ էր պահում:

Ես գտնվում էի մեր բանակի հարավային զորաթևի մեջ` Կորճայքի իմ հարազատ բանակի երկու բյուրերի հետ: Կողքիս էին կրկին իմ հավատարիմ օգնականները` Հայկը, Սևակը և Մթերապետ Վրույրը, որոնք մանրամասն պատմեցին ինձ վերջին երկու ճակատամարտերի ու նրանցում` Կորճայքի բանակի ունեցած դերի մասին: Այն իրեն փայլուն էր դրսևորել և նրա հրամանատար Հազարապետ Հայկն արդեն հասցրել էր պարգևատրվել հովազի մորթով…

…Մոտ մեկ ամսից Անուբանիի և մեր բանակները, հետևում թողնելով Հայկաշենը, որի գրավումն ու ավերումն էին կանխատեսում սպարապետի դեմ գործող քսու պալատականները` մտան Վասպուրականի տարածք: Այստեղ ինձ մի հաճելի հանդիպում էր սպասում: Դադարներից մեկում ինձ հայտնեցին, որ միջագետքցի մի վաճառական ցանկանում է տեսնել ինձ: Ես ուրախացած հրամայեցի մի ընտիր սեղան պատրաստել և արագորեն ներս հրավիրել այդ վաճառականին: Ես չէի էլ կասկածում, որ դա Մենեսը կլինի:

Իր սովորական ու անվրդով քայլերով ներս մտած բարեկամիս ես առա գիրկս ու երկար ժամանակ բաց չէի թողնում: Վերջին տասնամյակներում ես ավելի ու ավելի շատ էի սկսում սիրել իմ ազնվասիրտ, բարեհոգի, քաջասիրտ ու խելոք բարեկամին:
- Նախ և առաջ սկսենք հաց ուտելուց,- չթողնելով բարեկամիս մի խոսք իսկ ասել, ես նրան քարշ տվեցի արդեն իսկ պատրաստված սեղանի մոտ,- դու վաղուց չես եղել մեր երկրում…: Սակայն հավատա, որ հայերի հյուրասիրությունը նույնն է մնացել…
Ես սկսեցի Մենեսի ափսեն լցնել տարաբնույթ խորտիկներով…
- Ո՞նց ես, բարեկամս, ինչքա՜ն էի կարոտել քեզ…
Մենեսը լիքը բերանով ու անօգնական տեսքով վրաս նայեց…
- Ի՞նչ կա, ի՞նչ նորություններ…
- Ա՜, ո՜, ա…,- մի կերպ փորձեց արտաբերել բարեկամս, սակայն հույսը կտրելով դրանից` ձեռքը թափ տվեց և շարունակեց եռանդով ուտել…

Ես բռնկվեցի մի անզուսպ ծիծաղով.
- Այ դու քո՜ւրմ…, բայց ինչ ուզում ես ասա, ճիշտ են ասում, էլի, մեր պապերը, որ հյուրին, մինչև նա չկշտանա, մի խոսեցրու…: Թե չէ նա կսկսի խոսել վայրենի պալայցիների լեզվով…
- Ըհը,- դժվարությամբ արտաբերեց Մենեսը,- աու… մ… եմմ…,- փորձեց արտաբերել նա:
- Կեր, կե՜ր,- լրջացա ես,- դու այժմ ինձ հետ ես ու մենք ինչքան ասես ժամանակ կունենանք զրուցելու համար…

Ի վերջո բարեկամս ոտքի կանգնեց, անօգնական մի հայացք գցեց սեղանին, հետո վրաս ու մոտեցավ ջրերով կժերին: Ես սկսեի օգնել նրան լվացվելու գործում.
- Օ՜ֆ՜ֆ,- հոգնած հառաչեց նա,- Եգիպտոսի միավորվելուց հետո այսպես չէի կերել: Լսիր, դու դիտավորյալ ե՞ս նման համեղ հյուրասիրություններ կազմակերպում…
- Իհարկե, բարեկամս: Հատկապես քեզ նման հյուրերի համար…
- Երևի դրանով հույս ունես շահել, հա՞, նրանց սիրտը: Չէ՜է՜, Հայկազունի Հայկ, այս անգամ դա չի՜ ստացվի…
- Ըհը, կարծես այս անգամ իմ եգիպտացին ինձնից նեղացել է…
- Պա՜ա՜, է՜լ չնեղանամ,- գահվորակին ընկնելով արտաբերեց բարեկամս,- ողջ աշխարհը քարշ տվել, բերել լցրել ես մեր խեղճ արքայի վրա: Ախր հիմա նա իր քսանյոթ բյուրերի վրա նստած չգիտի որ կողմն արշավի…
- Դե ի՞նչ անեմ, Մենես ջան,- անմեղ տեսքով չքմեղացա ես,- ինչպես ասացիր, քո այդ խեղճ արքան ողջ Մեծ Անապատը դատարկել ու գալիս էր Արարտայի վրա… դե մենք էլ, գրողը տանի, պաշտպանվում ենք, ինչպես կարողանում ենք…,- ձեռքերս տարածեցի ու չքմեղացա ես:
- Սրա՜ն տեսեք… պաշտպանվում ենք ինչպես կարողանո՜ւմ ենք… միայն վերջին երկու ճակատամարտերում դուք Անապատի որդիների երեք բյուր եք կոտորել…
- Դե բյուրեր Նարամ-Սուենը շատ ունի…
- Է լավ, հետո՞…
- Դե ի՞նչ հետո… թող մի այս հորդան մեր երկրից դուրս գա, մտնի Միջագետք, այն ժամանակ արդեն Նարամ-Սուենը երկար ժամանակ զբաղված կլինի:
- Բայց ի՜նչ ուզում ես ասա…, իմ դպրոցն ուրի՜շ է…,- ծիծաղեց Մենեսը ու հպարտությամբ ուռցրեց կուրծքը` ակնարկելով ինձ,- ես լսեցի, որ հյուսիսային լեռներում ինձ լավ ծանոթ մի լեռնեցի ողջ աշխարհը գլուխն է հավաքել և որոշեցի գալ ու մի լավ հիանալ այդ տեսարանով…
- Դե դա քեզ իհարկե կհաջողվի, Մենես ջան, այս հորդայում ո՜վ ասես որ չկա…

Մենեսը մի տարօրինակ հայացք գցեց վրաս, որից հետո ձայնը ցածրացրեց.
- Լսիր, իսկ ճիշտ է՞, որ Անուբանիի բանակում անխոցելի ռազմիկներ կան,- դրան խիստ կարևորության տալու տոնով հարցեց նա:
- Անխոցելի՞:
- Հա էլի… մի տեսակ մարդիկ, որոնց խոցում ես, իսկ նրանցից արյուն չի գալիս…
- Մենես, ինձ թվում է ես ու դու արդեն բավականին մեծ ենք, որ հեքիաթներին հավատանք…, ուղղակի լուլլուբեյցիները իրենց զրահները կրում են մորթիների տակից, այսքան բան: Դրանք չեն երևում ու դրա համար էլ նման կարծիք է տարածված…
- Հա՜ա՜,- թեթևացած հոգոց հանեց բարեկամս,- թե չէ Անուբանիի անխոցելի ռազմիկների մասին տարածված լուրերը ոչ միայն ահուսարսափի մեջ են գցել ողջ Միջագետքը, այլև հասել են մեզ մոտ…
- Ու դո՜ւ…
- Դե ես ի՞նչ…,- անմեղ տեսքով ուսերը թոթվեց անկրկնելի Մենեսը,- ես… այսպես ասած աշխատանքի բերումով…
- Դե աշխատանքը աշխատանք,- ծիծաղեցի ես,- սակայն բնականաբար սրանց անխոցելիության մասին դու մոտական ժամանակներս ոչ-ոքի ոչինչ չես ասի, չէ՞, գոնե մինչև մոտակա ճակատամարտը…
- Դե իհարկե, մեծ հաշվով ինձ պետք է, որ դուք հաջողություն ունենաք… Նարամ-Սուենն այն աստիճան է գոռոզացել, որ նույնիսկ Մագանն [1] է ասպատակել ու հիմնովին ավերել…
- Ահա թե ի՜նչ, ուրեմն ձե՜զ էլ բաժին հասավ,- գահվորակիս վրա հետ ընկա ես,- փաստորեն ձեր չեզոքությո՜ւնն էլ չփրկեց…
- Տեղի կառավարչի եգիպտական ռազմիկներից կազմված բանակը պարտություն է կրել…,- գլուխն օրերեց Մենեսը:
- Ցավակցո՜ւմ եմ…,- գլխով արեցի ես:
- Այո, այս անգամ մենք պարտվեցինք, Հայկ: Լավ էր դեռ, որ Նարամ-Սուենը անմիջապես չշարժվեց մեզ վրա, այլ որոշեց նախապես լուծել հյուսիսային հարցերը:
- Ու դրա համար էլ դու հիմա…

Ես չկարողացա վերջացնել խոսքս, երբ վրանիս դռան մոտ լսեցի կատաղության ու զայրույթի խեղդված բացականչություններ և անհագիստ իրարանցում զգացի: Ոտքի կանգնեցի ու արդեն պետք է դուրս գայի, երբ ներս մտավ Հայկը և մի անհագիստ հայացք գցեց Մենեսի վրա: Ես նշանով նրան թույլ տվեցի խոսել:

- Տեր իշխան,- ծնկի եկավ նա,- լուլլուբեյցիների մի մեծ ջոկատ շրջապատել է “Աստղիկ”-ին: Հենց նոր հայտնեցին: Կուտիներն արդեն շարժվում են այդ ուղղությամբ, բայց հրամանը դու պետք է տաս…
- Օհօ՜…, սա արդեն լուրջ է: Հայկ, հենց հիմա գնում ենք կուտիների մոտ: Հրամայում եմ` կիրառել բոլոր հնարավոր միջոցները “Աստղիկ”-ին փրկելու համար: Մանրամասները` ընթացքում: Մենես, գալի՞ս ես…

Մենեսը հետևեց մեզ ու մենք դուրս եկանք վրանից: Արդեն դեպի կուտիները շարժվելու ընթացքում Հայկը սկսեց պատմել.
- Տեր իշխան, համաձայն քո հրամանի ես “Աստղիկ”-ը հեռու էի պահում արշավող լուլլուբեյցիների ուժերից ու սովորաբար այնպես էի անում, որ սրանց ու “Աստղիկ”-ի միջև միշտ մենք կանգնած լինենք: Երեկ էլ ես “Աստղիկ”-ը տեղավորել է լճի ափին: Բայց լուլլուբեյցիների ինչ-որ մի ջոկատ մոտ երեք հազար ռազմիկի կազմով գիշերով անցել է մեր թիկունքը և, հենց նոր հայտնեցին, այժմ շրջապատել է մեր կանանց…
- Տականքներ…,- չկարողացա ինձ զսպել ես,- ուրեմն դրանց քիչ էր այն ամենը, ինչ մենք իրենց տվեցինք…

Մենք հասանք արդեն արշավի մեջ գտնվող Կորճայքի բանակին: Սակայն հենց տեղում էլ պարզվեց, որ կուտիներիս գունդը, որը այդ ամենն ընդունել էր որպես մի անձնական խորը վիրավորանք, վաղուց արդեն առաջ էր անցել: Այդ պահին ինձ մոտեցավ Սևակը.
- Սևակ, հայտնիր սպարապետին այս ամենի մասին:
Սևակը նետվեց հրամանս կատարելու…

Ես, Հայկը ու անխոս մեզ հետևած Մենեսը ի վերջո հասանք Կուտիների գնդին: Հենց այդ պահին էլ հետախուզությունը տեղեկացրեց, որ մենք շատ մոտիկ ենք դեպքի վայրին և որ առայժմ լուլլուբեյցիները կորուստներից բացի այլ հաջողությունների չեն հասել:
- Հազարապետ Հայկ,- դարձա ես հավատարիմ զինակրիս,- հենց հիմա մարտաշարքով շարիր կուտիներին:

Կարճ ժամանակ անց Կուտիների գունդն արդեն մարտակարգ էր ընդունել: Ես մերկացրի թուրս և, կանգնելով մերոնց շարքերի առջևում, այդ վիճակում բարձրացրեցի բանակս դեպի մոտակա բլրակը: Այստեղից արդեն պարզ երևում էր ամեն ինչ. լուլլուբեյցիների խառնիճաղանջ ռազմիկները օձի պես գալարվել էին քարերի հետևում շրջանաձև պաշտպանություն գրաված “Աստղիկ”-ի շուրջը, սակայն ակնհայտ էր, որ առայժմ նրանք որևէ հաջողության չէին հասել, քանի որ երկու բանակների միջև ողջ միջտարածությունը լցված էր կուտիների հզոր նետերով խոցված լուլլուբեյցիների դիակներով, որոնք այժմ, իրենց վահանների հետևում թաքնված, ստիպված էին մնալ պատկառելի հեռավորության վրա: Ես առաջ եկա և դարձա ռազմիկներիս.

- Տղերք, ես շատ բան չեմ ասի: Այստեղ,- ես թրովս ցույց տվեցի մեր ներքևի հարթավայրը,- մեր պատիվն է: Իսկ պատիվը իսկական տղամարդու համար ամեն ինչից թանկ է: Ու դրա համար էլ...,- ես կարծես ուժերի մի հզոր հորձանք զգացի ու մի անսովոր կատաղություն եկավ վրաս,- սրա՜նց…, իմ հետևի՜ց…, կոտորի՜ր…, մինչև վե՜երջ…